مرثیههای حسینی قرن چهارم هجری؛ غنیترین و حماسیترین ذخایر ادبی و احساسی شیعه
گروه اندیشه: مرثیههای عاشورایی قرن چهارم هجری به مضامین و درونمایههایی همچون بیان رویدادهای تاریخی قبل از وقوع واقعه، روز عاشورا، بیان مودت خویش به اهل بیت(ع) و بیزاری از دشمنان آنان اشاره دارد و میتوان گفت مرثیههای حسینی در قرن چهارم هجری از غنیترین و در عین حال حماسیترین ذخایر ادبی و احساسی شیعه است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، ورود واقعه کربلا به حیطه ادبیات بر ماندگاری این واقعیت تاریخی ـ مذهبی افزود و ادبیات شیعه را غنایی بیشتر بخشید. شاعران با اهداف معنوی و نیز نشان دادن عشق به اهل بیت(ع) و بهویژه امام حسین(ع) و بیان مظلومیت وی و ظلمپیشگی دشمنان آنان به مرثیهسرایی سیدالشهدا پرداختند. تاریخ سرایش اولین مرثیه حسینی صرف نظر از شواهد روایی که از وجود آن قبل از وقوع واقعه حکایت دارد از روز واقعه کربلا آغاز شد و اولین مرثیهخوان کربلا، حضرت زینب(س) بوده است. هنگامی که اسب امام حسین بدون سوار سوی خیمهها در حال بازگشت بود. عقیله بنیهاشم به محض دیدن چنین صحنهای فریاد وا محمداه برآوردند.
در منابع عامه و خاصه آمده است جریان شهادت امام حسین(ع) در حدود بیست مورد برای شخص پیامبر خوانده شده و آن بزرگوار پس از شنیدن آن سوگواری کردند. پس از پیامبر، حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و امام حسن(ع) برای مصائب امام حسین اشک ریختند. پس میتوان گفت اولین مرثیهخوانان مصائب امام حسین(ع)، خود اهل بیت(ع) هستند.
تاریخ آغاز سرایش شعر حسینی تقریبا روشن است و میتوان شروع آن را به بعد از واقعه کربلا دانست. اما کتابهای تاریخی و دینی بعضی از شواهدی را ذکر میکنند که نشاندهنده وجود مراثی حسینی قبل از شهادت امام حسین(ع) و یارانش دارد.
شعر شیعه در قرن چهارم هجری بهدلیل حکمرانی دولتهای شیعیمذهب توانست با فضایی مهیا و راهی هموار مسیر خویش را طی کند و روز به روز شکوفاتر شود. به موازات آن تاریخ شعر شیعه پر و بالی گسترده گرفت و بر غنای خویش افزود. از این منظر، مرثیههای حسینی در قرن چهارم هجری از غنیترین و در عین حال حماسیترین ذخایر ادبی و احساسی شیعه است.
شهرت برخی از شاعران چون شریف رضی نیز مدیون همین ذخیره ادبی و احساسی است. شاعران پرداختن به واقعه عاشورا را در شعر بر خود فرض میدانستند و چنین هدفی با چشمپوشی از محبت به سیدالشهدا، ریشه در تشویق و سفارشهای مکرر ائمه معصومین در به تصویر کشیدن و احیای همیشگی کربلا داشت. بنا بر چنین فضای فکری شاعران پس از حماسه جانسوز عاشورا به رثای شهیدان کربلا و بویژه امام حسین(ع) رویی آوردند. هنرمندان عرصه ادبیات منظوم که آثارشان بخش عظیمی ازفرهنگ ادبی ـ اسلامی را تشکیل میدهد با بهره از قالب هنری و تاثیرگذار شعر، هریک به میزان معرفت و شعور خود زاویهای از زوایای عاشورا را در پهنه شعر روایت میکنند.
ادبیات حامل مضامین عاشورایی را ادبیات حسینی نامیدهاند. کمتر شخصیت تاریخی را میتوان یافت که به این اندازه در رثایش شعر سرودهاند و نیز کمتر شاعری را میتوان که در رثای شهیدان کربلا مرثیه نسروده باشد. کتابهای ادبی مربوط به قرن چهارم هجری حاوی سوگ سرودههایی است که هر یک به تنهایی میتواند موضوعی برای پژوهش باشد. بررسی مضامین مراثی حسینی قرن چهارم هجری به عنوان یکی از ادوار مهم تاریخی از اهمیت فراوانی برخوردار است، چرا که با پرداختن به آن معلوم خواهد شد شاعران کدامین واقعیت تاریخی را یادآور شدهاند و چگونه بر امام خویش و یاران باوفایش عزاداری کردهاند و چه عبرتهایی را فرا روی خوانندگان و مخاطبان اشعار خویش قرار دادهاند.
مضامین مراثی حسینی در قرن چهارم هجری
در این میان شاعران حسینی با اهداف مختلف نیل به ثواب اخروی، نشان دادن عشق خویش به خاندان رسولالله، اظهار شیفتگی به آرمانهای انقلاب حسینی به شعر عاشورایی روی آوردند.
مرثیههای عاشورایی قرن چهارم هجری به مضامین و درون مایههایی چون رویدادهای تاریخی قبل از وقوع واقعه، حوادث روز عاشورا، سلام و صلوات خدا بر خاندان پیامبر، بیان مودت خویش به اهل بیت(ع) و بیزاری از دشمنان آنان، بیان نسب، گریستن، دعای خیر برای شهیدان کربلا و طلب نزول باران بر مزارشان، شوق زیارت، مخاطب قراردادن سرزمین کربلا، اشاره کردهاند. که از جمله مهمترین مضامین سوگسرودههای حسینی در قرن چهارم هجری و سیر و ترتیب آنها میتوان به این موارد اشاره کرد؛
1) درنگ غمبار در منازل ویران آل البیت؛ برخی از شاعران قرن چهارم هجری، مرثیههای حسینی خویش را به سبک شاعران جاهلی با وقوف بر ویرانههای یار، آغاز کردند.
2) سلام و صلوات خدا بر خاندان پیامبر؛ یکی دیگر از درونمایههای بارز در مرثیههای حسینی این قرن، فرستادن درود و سلام خدا بر خاندان مطهر رسولالله است. خداوند متعال نیز در قرآن به این امر اشاره کرده و میفرماید:« اِنَّ اللهَ ومَلائِکتَهُ یُصَلُونَ علی النَّبی یا ایّها الذینَ آمَنوا صَلُّوا علیه و سَلِّموا تسلیماً؛ آیه 62 سوره احزاب.3
3) بیان مودت با اهل بیت(ع) و انزجار از دشمنان آنان؛ اظهار دوستی بر اهل بیت(ع) و اعلام دشمنی با دشمنانشان، یکی از راههای نزدیکی به ولایت اهل بیت(ع) است. در سوگسرودههای حسینی شاعران ضمن رثای امام خویش از دوستی با اهل بیت(ع) و دشمنی با «اِنّی سِلمٌ لِمن سالَمَکم و حربٌ لِمَن» است.
4) دعای خیر برای شهیدان کربلا و طلب نزول باران بر مزار آنان؛ یکی دیگر از مضامین برجسته در شعر حسینی قرن چهارم هجری، دعا برای شهدای کربلا و درخواست ریزش رحمت الهی بر قبور مطهر آنان است. شاعران به سنت شعر عربی در رثا، برای عزیز از دست رفته خود طلب نزول خیر و برکت و باران از خداوند دارند. شریف رضی در رثای حسینی خویش بر امام میگرید و به پیروی از این سنت برای قبر مطهر امام خویش طلب بارانی پیوسته دارد. هدف شاعران از طلب نزول باران بر قبرهای شهدای کربلا، به دلیل زندگیبخشی به تمامی موجودات و پاکی و زلالی این ماده حیاتی است؛ آنان از این طریق شهدی کربلا را زنده و پاکیزه معرفی میکنند.
5) بیان رویدادهای تاریخی قبل از وقوع حادثه؛ یکی از شاخصههای شعر حسینی قرن چهارم هجری، بیان کمکخواهی امام حسین(ع) است. شاعران یاری خواهی امام حسین(ع) از شیعیان و محبین علوی را در رثای حسینی خویش روایت کردهاند. امام حسین از زمان خروج از مکه تا روز عاشورا، هفت بار طلب یاری کردند.
6) وقایع روز عاشورا؛ یکی از علل حادثه عاشورا کینهای بود که امویان از حضرت علی داشتند چرا که پدرانشان در جنگهای صدر اسلام به دست ایشان کشته شدهاند. آنها کینه خویش را بعد از ایمان آوردن، همچنان در سینه نگاه داشتند و زبانههای آتش آن در روز عاشورا شعلهور شد. سپاهیان یزید در برخی از مراحل نبرد عاشورا، از این رذیله اخلاقی خود پرده برداشتند و آن را به زبان آوردند.
7) انتقام خون سیدالشهدا توسط حضرت مهدی(عج)؛ یکی از دلایل متصلکننده امام حسین(ع) و حضرت مهدی(عج)، مسأله انتقام گرفتن از قاتلان و ظالمان بر حق امام حسین(ع) است.
8) بیان نسب؛ امویان با تبلیغات گسترده خود سعی بر این داشتند که خاندان پیامبر را نزد مردم به خارج شدگان از دین رسول الله(ص) و منحرفان از حق، معرفی کنند تا نفرت را نسبت به آنان در دل مردم بکارند. به همین دلیل یکی از مضامینی که دستمایه شاعر برای نشان دادن عظمت حادثه عاشورا شده، ذکر نسب امام حسین(ع) است. انتساب امام حسین(ع) به پیامبر و حضرت زهرا(س) و حضرت علی(ع) و بیان فضائل آنان در ضمن رثای حسینی با هدف نشان دادن حقانیت آل البیت(ع) است.
9) شوق زیارت قبر امام حسین؛ یکی از دلایل مرثیهسرایی بر امام حسین(ع) برقراری ارتباط عاطفی با شخصیت بزرگوار ایشان است. از این جهت یکی از درون مایههای اشعار حسینی، بیان اشتیاق شاعر جهت زیارت قبر مبارک آن امام هُمام است. بیان چنین مضمونی از سوی شاعران بیانگر صداقت مَودَّت و طلب نزدیکی بیشتر به امام و آرمانهای ایشان است.
10) مخاطب قرار دادن سرزمین کربلا؛ خطاب کردن تاثیر روانی بسزایی در روح برقرارکننده ارتباط دارد و هیجانات روحی و روانی او را کنترل میکند. یکی دیگر از درونمایههای اشعار حسینی مخاطب قرار دادن سرزمین کربلا است. در این مضمون، شاعر کربلا را چون انسانی مقابل خود قرار میدهد و با آن به گفت و گو مینشیند.
11) گریستن؛ آن جا که اشکی از روی احساس و درد و سوز میریزد، عشق حضور دارد ولی آن جا که زبان با گردش منظم خود بیان میکند، عقل حاضر است. از این رو گریه بر حضرت سیدالشهدا از عاطفه سرشار نشأت میگیرد. یکی از موضوعات مشترک در همه مرثیههای شیعی گریه است. گریه از عوامل روحی تسکین آلام و کاهنده اندوه و غم مصیبت زدگان است. گریه در تاریخ شیعه شعاری است که برای زنده نگهداشتن یاد و خاطره شهیدان و تداوم راه آنان است. امام حسین(ع) میفرمایند من کشته شده اشکهایم. هیچ مؤمنی مرا یاد نمیکند جز آن که گریان میشود.
سوری قائم نیا/ شعبه خوزستان
افرین. خوب بود. ادبیات ما غنی از دلدادگی به اهل بیت است مطلب بسیار خوبی بود. متشکرم 
