سخاوت از نگاه آیات و روایات/ منتگذاری مهمترین آفت سخاوت است
گروه اندیشه: سخاوت در صورتی مورد قبول واقع میشود که بهدنبال آن منتی نباشد. بنابراین کسانیکه در راه خداوند بذل مال میکنند ولی بهدنبال آن منت میگذارند یا کاری که موجب آزار و رنجش است میکنند در حقیقت با این عمل ناپسند، اجر و پاداش خود را از بین میبرند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، سخاوت یکی از ملکات نفسانی است که خداوند در انسانها به ودیعه نهاده است؛ لذا به بخششهایی که ازعواطف انسانی ناشی شده، اطلاق میگردد؛ البته در قرآن ذکری از ماده «سخاوت» نیامده؛ اما «انفاق» عنوانی است که خداوند آنرا به موازات سخاوت بهکار برده و به آن، سفارش اکید شده است.
سخاوت بهمعنای جود و بخشش بوده و سخی بهمعنای بخشنده است.در مقابل این واژگان، قرآن از «بخل» و «قتر» سخن به میان آورده و از آنها نهی کرده است، با توجه به این موارد به این نکته هدایت میشویم که قرآن نسبت به سخاوت و انفاق، نظر مثبت داشته و به آن سفارش نموده و از سویی انفاقگران را مورد تشویق قرار داده است.
دیدگاه قرآن در رابطه با سخاوت
قرآنکریم برای هدفمند کردن انفاق و سخاتمندیهای افراد جامعه و دوری از افراط و تفریط و بهرهمندی صحیح از اموال و داراییها، قوانین و آدابی قرار داده که مهمترین آنها اخلاص، تقوا، اعتدال، پرهیز از منتگذاری است، در این فراز از وصیت پیامبر(ص) مهمترین آفت سخاوت، منتگذاری دانسته شده است، منتگذاری در لغت به این معناست کسی نسبت به دیگری نیکی و احسانی انجام دهد سپس به رخ او بکشد و او را سرزنش کند.
قرآن کریم در آیه 92 سوره آلعمران فرموده است: «لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ حَتَّى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَیْءٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِیمٌ؛ هرگز به نیکوکارى نخواهید رسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید و از هر چه انفاق کنید قطعا خدا بدان داناست» و نیز در آیه 263 سوره بقره میفرماید: «قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِّن صَدَقَةٍ یَتْبَعُهَآ أَذًى وَاللّهُ غَنِیٌّ حَلِیمٌ؛ گفتارى پسندیده(در برابر نیازمندان) و گذشت(از اصرار و تندىِ آنان) بهتر از صدقهاى است که آزارى بهدنبال آن باشد، و خداوند بىنیاز بردبار است».
همچنین در آیه 262 بقره آمده است: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ ثُمَّ لاَ یُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُواُ مَنًّا وَلاَ أَذًى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ؛ کسانىکه اموال خود را در راه خدا انفاق مىکنند، سپس در پى آنچه انفاق کردهاند، منّت و آزارى روا نمىدارند، پاداش آنان برایشان نزد پروردگارشان (محفوظ) است، و بیمى بر آنان نیست و اندوهگین نمىشوند» و در آیه 6 سوره مدثر آمده است: «وَلَا تَمْنُن تَسْتَکْثِرُ؛ و منت مگذار و فزونى مطلب» که امام صادق(ع) در تفسیر این آیه فرموده است: «کار نیکی را که برای خدا انجام میدهی هرگز زیاد مشمر».
از این آیه بهخوبی استفاده میشود که انفاق در راه خدا در صورتی مورد قبول واقع میشود که بهدنبال آن منت و چیزی که موجب آزار و رنجش نیازمندان است، نباشد. بنابراین کسانیکه در راه خداوند بذل مال میکنند ولی بهدنبال آن منت میگذارند یا کاری که موجب آزار و رنجش است میکنند در حقیقت با این عمل ناپسند، اجر و پاداش خود را از بین میبرند.
آنچه در این آیه بیشتر جلب توجه میکند این است که قرآن در واقع سرمایه زندگی انسان را منحصر به سرمایههای مادی نمیداند، بلکه سرمایههای روانی و اجتماعی را نیز به حساب آورده است.
کسیکه چیزی به دیگری میدهد و منتی بر او میگذارد و یا با آزار خود او را شکسته دل میسازد درحقیقت چیزی به او نداده است زیرا اگر سرمایهای به او داده سرمایهای هم از او گرفته است و چهبسا آن تحقیرها و شکستهای روحی به مراتب ربیش از مالی باشد که به او بخشیده است. بنابراین اگر چنین افرادی، اجر و پاداش نداشته باشند کاملاً طبیعی و عادلانه خواهد بود بلکه میتوان گفت چنین افرادی در جامعه بدهکارند نه طلبکار، زیرا آبروی انسان به مراتب بالاتر از ثروت و مال است.
باید توجه داشت که منت و آزاری که موجب عدم قبول سخاوت و انفاق میشود اختصاص به مستمندان ندارد بلکه در کارهای عمومی و اجتماعی از قبیل جهاد در راه خدا و کارهای عامالمنفعه که احتیاج به بذل مال و سخاوت دارد نیز رعایت این موضع لازم است.
خداوند متعال در ایه 264 سوره بقره در مورد بخشش بیمنت فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِکُم بِالْمَنِّ وَالأذَى کَالَّذِی یُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء النَّاسِ وَلاَ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَیْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْدًا لاَّ یَقْدِرُونَ عَلَى شَیْءٍ مِّمَّا کَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ».
در این آیه نخست اشاره به این حقیقت شده که افراد باایمان نباید انفاقهای خود را بهخاطر منت و آزار، باطل و بیاثر سازند.
حجتالاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولیفقیه در استان و امام جمعه خرمآباد در گفتوگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با راههای خلاصی از منتگذاری گفت:علاج خلاصی از منت گذاردن، آن است که بداند آن، فقیری که به او احسان کرده و صدقه او را قبول نموده در واقع خدای متعال بوده که موجب رستگاریاش گردیده است. وی اضافهع کرد: لذا شخص انفاق کننده باید ممنون فقیر باشد. همچنان که در حدیث وارد است دست فقیر در گرفتن صدقه، نایب دست خداست و آنچه به فقیر رسد همانا به خداوند رسیده است.
حجتالاسلام میرعمادی ادامه داد: سنت است که صدقه دهنده، دست خود را پس از صدقه دادن ببوسد و دست خود را بر بالای سر فقیر نگذارد، بلکه دست خود را بگشاید تا فقیر بردارد و چرا که دست فقیر دست خداست، و از او چیزی قبول میکند و با همه اینها خدا هر صدقه را چندین مقابل عوض در دنیا و وعده آخرت فرموده است.
نماینده ولیفقیه در لرستان ادامه داد: امام علی(ع) در وصیت خود به مالک اشتر میفرماید: مبادا بهخاطر نیکی که انجام میدهی بر مردم منت نهی و نیز رسول خدا(ص) فرموده است: کسیکه کار نیکی برای برادر دینی خود انجام دهد سپس بر او منت نهد خداوند اجر و ثواب کارش را نابود میکند و وزر و گناهش برایش میماند؛ سپس حضرت فرمودند: خدای بزرگ میفرماید: منتگذار را از بهشت محروم کردم.
