نقش حاملان قرآنی در تحولات تاريخ اسلام/1
بازخوانی تاريخی نقش حاملان قرآن در تحقق اهداف اسلام
گروه مؤسسات قرآنی مردمنهاد: جهانبخش ثواقب، دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان در يادداشتی به بررسی نقش حاملان قرآنی در تحولات تاريخ اسلام در راستای تبيين چگونگی شكلگيری آنان در صدر اسلام و نقش آنان در مسير اهداف پيامبر اكرم(ص) برای اعتلای كلمه توحيد پرداخته است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، اين يادداشت به قلم جهانبخش ثواقب، دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان در رابطه با موضوع «جامعه قرآنی، بصيرت؛ رسالتها و آسيبها» در شاخه نقش حاملان قرآنی در روند تحولات تاريخ اسلام به رشته تحرير در آمده است.
لازم به ذكر است، ثواقب، نويسنده كتبی از جمله «تمثيلات و تشبيهات قرآن كريم»، «دو امانت جاويد (قرآن و عترت)»، «بر كرانه بحر (نيايش در لسان قرآن و معصومين)» و ... بوده و همچنين مقالات بسياری در زمينه علوم قرآنی و تاريخ اسلام به رشته تحرير در آورده است؛ در حال حاضر وی به عنوان دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان به فعاليت میپردازد و در زمينه تاريخ اسلام و نيز علوم قرآنی نيز در زمينه پژوهشگری به فعاليتهای خويش در اين راستا ادامه میدهد.
در بخش اول اين يادداشت در رابطه با نقش حاملان قرآنی در روند تحولات تاريخ صدر اسلام آمده است: اگر حاملان يا جامعه قرآنی صدر اسلام در حيات رسولالله(ص) را در مفهوم عام آن در نشر بگيريم، شامل حافظ، قاری، مبلّغ، مُفسر، كاتب، جامعه و مُدَوّن قرآن، غالب چهرهها و گروندگان شاخص اوليه به اسلام و ياران زبده پيامبر گرامی(ص) اعضای اين جامعه را تشكيل میدادند و هر كدام به نوعی خدمات ارزندهای را در مسير اهداف قرآن و در روند تحولات تاريخ اسلامی انجام دادهاند.
در رأس اين حاملان قرآن رسولالله(ص) قرار داشت كه آورنده آيات نورانی قرآنی بوده و اين آيات را به جماعت آن روز ابلاغ میكرد، سپس با تلاوت آيات و آموزش آن در ميان مردم و تعليم حكمت به آنان، و با تبيين مفاهيم دينی، پاسخگويی به پرسشهای مردم، به شيوههای گوناگون ارشادی، تبليغی، تذكّر، استدلال و براهين، موعظه حسنه، جدال احسن، با سير و سفر در شهرها و قبايل مختلف و تماس فردی و جمعی با افراد و گروههای مختلف، توانست كه آهنگ توحيد و نوای قرآن را بر فضای جزيرة العرب طنينانداز كند و امت واحدهای با محوريت قرآن پديد آورد.
يكی از عوامل مهم گسترش سريع اسلام در جامعه شركزده جاهلی عرب و موفقيت پيامبر اسلام(ص) در رقم زدن جامعه اسلامی و قرآنی، بهرهگيری از قرآن كريم بود كه با تلاوت اين آيات در ميان مردم، چه شب يا روز، در ايام مراسم حج كه كاروانهای مختلف به مكه میآمدند در شرايط و موقعيتهای مختلف، جانهای آماده را به دين جديد میگروانيد و ياران گرويده را در شرايط بحرانی فشارها، محاصرهها، تهديدها و مشكلات با همين آيات به صبر و پايداری و اميد به پيروزی نهايی فرا میخواند.
اين سرانجام در پرتو جاذبه اين آيات تبيانی، فُرقانی و بصيرتبخش و در پرتو افشانی آن بر اذهان و دلهای مردم و بر فضای عمومی جامعه پيامبر اسلام(ص) توانست كه شرك و بت پرستی را از ساحَت جامعه بزدايد و جهانبينی توحيدی را جايگزين آن كند.
بیشك در تحقق اين ايده بزرگ قرآنی كه هدف مهم دعوت رسولالله(ص) بود، حاملان قرآنی هر كدام به فراخور اهتمام و تلاش خود به ايفای نقش پرداخته و پيامبر خدا را ياری كردند.
ثواقب ادامه داد: يكی از برنامههای رسول الله(ص) در برابر مخالفتهای مشركان در برابر دعوت الهی او، حفظ و صيانت از قرآن كريم و نشر اين پيام آسمانی در جامعه بود تا با فراگير شدن آن، صدای كفر و شرك به خاموشی گرايد؛ يكی از راههای تحقق اين هدف به خاطر سپردن آيات قرآن بود كه خود آن حضرت اهتمام زيادی به اين امر داشت تا آن جا كه خداوند در آياتی به او دلداری داد كه حفظ و صيانت قرآن را تضمين خواهد كرد(حجر/9 و قيامت18 تا 19)، و از وی خواست كه خود را به مشقت نياندازد(قيامت 19، طه 1 تا 9).
پيامبر گرامی اسلام(ص) ياران خود را تشويق كرد كه آيات قرآن را خاطر بسپارند و با حفظ و قرائت آن به صيانت از اين وديعه الهی بپردازند، نتيجه آن شد كه جمعی از قاريان و حافظان قرآن(معروف به حُفّاظ و قُرّاء) در حيات رسول الله(ص) شكل گرفتند كه به عنوان حاملان قرآنی خدمات ارزندهای را در برنامۀ تبليغی پيامبر خدا(ص) و تثبيت موقعيت اسلام و حذف نظام جاهلی، انجام دادند.
اين گروه از ياران پيامبر(ص) علاوه بر اين كه آيات قرآن را در نمازهای واجب و يا مستحب خود قرائت میكردند، با تمرين و مهارت، قرآن را حفظ میكردند و در مواقع لازم در مأموريتهای تبليغی مواجهه با مشركان، تأثيرگذاری بر ديگران، آشنا كردن افراد با اسلام و غيره از اين آيات بهره میگرفتند.
پيامبر اسلام(ص) با بهرهگيری از شيوۀ «اقراء» كه در آن دعوتكننده، قاری قرآن را به خواندن فرا میخواند و با استماع قرائت او، لغزشها و اشتباهات احتمالی او را ياد آور میشد، ياران خود را به خواندن قرآن تشويق میكرد.
اهتمام به حفظ و قرائت قرآن در روند دعوت پيامبر اسلام بسيار مؤثر واقع شد، بسياری از افراد تحت تاثير جاذبه آيات قرآن كه توسط رسول خدا(ص) و ديگر حاملان قرآن قرائت میشد به اسلام گرويدند كه نمونههايی از آنها در تاريخ آمده است. آشنايی مردم يثرب با دين اسلام از طريق تلاوت آياتی بود كه پيامبر خدا(ص) بر تنی چند از آنان قرائت كرد و با اقدامات بعدی از جمله اعزام آموزشدهندۀ قرآن به ميان آنها زمينه گسترش اسلام را در مدينه فراهم كرد.
در واقع پيامبر اسلام(ص) كانونی برای تعليم قرائت و حفظ و تمرين قرآن به وجود آورد و خود بر اين كانون نظارت میكرد و افراد را به فراگيری قرآن تشويق میكرد؛ صحابه او نيز در اين راه تلاش میكردند، درباره ابن مسعود آمده كه او هفتاد سوره را از زبان رسول خدا(ص) فرا گرفت و بقيه سورهها را از حضرت علی(ع) فرا گرفت.
اين صحابه پس از آن كه خود قرآن را حفظ میكردند، به نشر قرآن میپرداختند و آن را به فرزندان خود و ديگران و كسان ديگر كه شاهد نزول قرآن نبودند، در مكه و مدينه تعليم میدادند؛ از اين رو، در زمان رسول خدا(ص) كسانی از حاملان قرآنی صحابه ايشان به آموزش قرآن مشهور شدند كه نام آنها در منابع به عنوان «مُقری» و استاد ذكر شده است؛ مانند حضرت علی(ع)، عثمان، اُبی بن كعف، زيدين ثابت، ابن مسعود، ابوالدرداء و ابو موسی اشعری.
در برخی روايات حتی از جمع و تدوين قرآن توسط تنی چند از حافظان قرآن ياد شده و قُراء و حُفاظ اصحاب رسول خدا(ص) به نقل سيوطی در الاتقان(1/246-239) تعداد زيادی (آماری بيش از 70 نفر) بودهاند.
برخی از اين حافظان و قاريان را چنين نام بردهاند؛ از مهاجران: خلفای چهارگانه (ابوبكر، عمر، عثمان، امام علی(ع))، طلحه، سعد، عبدالله مسعود، حذيفه بن يمان، سالم، ابوهريره، عبدالله سائب، عبدالله بن عباس، عبدالله عمر، عبدالله بن عمر و بن عاص، عبدالله زبير، حضرت فاطمه(ص)، عايشه، حفصه و امام سلمه و از گروه انصار عبادة بن صامت، معاذبن جبل، مجمّع بن جاريه، فضالة بن عبيد، مسلمة بن مخلّد، طبق برخی روايات كسانی چون ابوموسی اشعری، زيد بن ثابت، ابو ايوب انصاری، عمر و عاص، معاوين اُبی بن كعب، ابو درداء، زيد، ابوزيد، نيز در زمره حافظان و قاريان قرآن بهشمار آمدهاند.
در روند جامعه اسلامی، سپس جماعتی از تابعين در مدينه، مكه، كوفه، بصره و شام از اين صحابه قرآن فراگرفته و آنها نيز به آموزش میپرداختند تا جايی كه بعدها عدهای خود را فقط وقف اين كار كردند و بيشترين اهتمام را به اين امر اختصاص دادند و پيشوايی و رهبری در امر قرائت و آموزش قرآن پيدا كردند.
در نتيجه ديگران به آنها اقتدا میكردند و به سوی آنها سفر میكردند؛ همين حاملان قرآنی از صحابه و تابعين به دليل آشنايی با احكام قرآن به عنوان فقهای جامعه اسلامی در ادوار تاريخ فقه (عصر صحابه و عصر تابعين) معرفی شدهاند كه در دوره اول فقه به نام كسانی چون حضرت علی(ع)، ابوبكر، عمر، عثمان بن عفان، مُعاذ بن جبل، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عبدالله بن مسعود، ابوموسی اشعری، اُبّی بن كعب و زيد بن ثابت، اشاره شده و به فقهای دوره دوم يا عصر تابعين از شهرهای مختلف مكه، مدينه، كوفه، بصره، شام، مصر و يمن به گروه كثيری اشاره كردهاند كه نامشان در منابع آمده است.
علاوه بر حفظ قرآن پيامبر اسلام(ص) برای صيانت كتاب آسمانی دستور داد كه برخی از اصحاب كه سواد داشتند قرآن را بنويسند به اين گروه كه دستاندركار نگارش قرآن بودند، «كُتّاب وحی» میگفتند.
اسامی اين كاتبان را تا 45 نفر هم نوشتهاند كه در اين ميان نام حضرت علی(ع)، ابوبكر، عمر، عثمان، زيد بن ثابت، اُبی بن كعب، زبيربن عوام، مصعف بن عُمير، حذيفة بن يمان، عبدالله بن جحس، محمد بن مَسلَمه، سعيد بن عاص، عبدالله بن رواحه، طلحة بن عبيدالله، سعد بن ابی وقاص، عبدالله بن ارقم، خالد بن سعيد و ديگران ذكر شدهاند اين كاتبان آيات قرآنی را بر روی شاخههای نخل (عُسب)، سنگهای ظريف و نازك يخاف، چوبهای كه بر اشتران مینهادند (اَقتاب)، استخوان شانه شتر و گوسفند (اَكتاف)، پوست حيوانات يا برگ درخت و گياه (رِقاع)، حرير يا پارچه و كاغذ (قرطاس) مینوشتند.
به هر روی، حاملان قرآن در حيات رسول خدا(ص) در مسير اهداف دينی ايشان و برای اعتلای كلمه توحيد و محو نظام جاهلی و برقراری نظام اسلامی مساعی لازم خويش را به كار بستند و بدون حضور آنان اين مهم به آسانی تحقق نمیيافت. بی شك مديريت رسول خدا(ص) بر اين جامعه قرآنی و برنامهريزی برای بهرهگيری از توان آنها موجب كار آمدی و اثر بخشی اين نيرو در جامعه آن روز شد.
در بخش بعدی اين يادداشت به نقش «حاملان قرآن در تحولات سياسی و تاريخی از جمله جنگهای صدر اسلام» و نيز «سهم حاملان قرآن در پذيرش اصل ولايتفقيه در تاريخ اسلام» پرداخته خواهد شد.
ادامه دارد...
لازم به ذكر است، ثواقب، نويسنده كتبی از جمله «تمثيلات و تشبيهات قرآن كريم»، «دو امانت جاويد (قرآن و عترت)»، «بر كرانه بحر (نيايش در لسان قرآن و معصومين)» و ... بوده و همچنين مقالات بسياری در زمينه علوم قرآنی و تاريخ اسلام به رشته تحرير در آورده است؛ در حال حاضر وی به عنوان دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان به فعاليت میپردازد و در زمينه تاريخ اسلام و نيز علوم قرآنی نيز در زمينه پژوهشگری به فعاليتهای خويش در اين راستا ادامه میدهد.
در بخش اول اين يادداشت در رابطه با نقش حاملان قرآنی در روند تحولات تاريخ صدر اسلام آمده است: اگر حاملان يا جامعه قرآنی صدر اسلام در حيات رسولالله(ص) را در مفهوم عام آن در نشر بگيريم، شامل حافظ، قاری، مبلّغ، مُفسر، كاتب، جامعه و مُدَوّن قرآن، غالب چهرهها و گروندگان شاخص اوليه به اسلام و ياران زبده پيامبر گرامی(ص) اعضای اين جامعه را تشكيل میدادند و هر كدام به نوعی خدمات ارزندهای را در مسير اهداف قرآن و در روند تحولات تاريخ اسلامی انجام دادهاند.
در رأس اين حاملان قرآن رسولالله(ص) قرار داشت كه آورنده آيات نورانی قرآنی بوده و اين آيات را به جماعت آن روز ابلاغ میكرد، سپس با تلاوت آيات و آموزش آن در ميان مردم و تعليم حكمت به آنان، و با تبيين مفاهيم دينی، پاسخگويی به پرسشهای مردم، به شيوههای گوناگون ارشادی، تبليغی، تذكّر، استدلال و براهين، موعظه حسنه، جدال احسن، با سير و سفر در شهرها و قبايل مختلف و تماس فردی و جمعی با افراد و گروههای مختلف، توانست كه آهنگ توحيد و نوای قرآن را بر فضای جزيرة العرب طنينانداز كند و امت واحدهای با محوريت قرآن پديد آورد.
يكی از عوامل مهم گسترش سريع اسلام در جامعه شركزده جاهلی عرب و موفقيت پيامبر اسلام(ص) در رقم زدن جامعه اسلامی و قرآنی، بهرهگيری از قرآن كريم بود كه با تلاوت اين آيات در ميان مردم، چه شب يا روز، در ايام مراسم حج كه كاروانهای مختلف به مكه میآمدند در شرايط و موقعيتهای مختلف، جانهای آماده را به دين جديد میگروانيد و ياران گرويده را در شرايط بحرانی فشارها، محاصرهها، تهديدها و مشكلات با همين آيات به صبر و پايداری و اميد به پيروزی نهايی فرا میخواند.
اين سرانجام در پرتو جاذبه اين آيات تبيانی، فُرقانی و بصيرتبخش و در پرتو افشانی آن بر اذهان و دلهای مردم و بر فضای عمومی جامعه پيامبر اسلام(ص) توانست كه شرك و بت پرستی را از ساحَت جامعه بزدايد و جهانبينی توحيدی را جايگزين آن كند.
بیشك در تحقق اين ايده بزرگ قرآنی كه هدف مهم دعوت رسولالله(ص) بود، حاملان قرآنی هر كدام به فراخور اهتمام و تلاش خود به ايفای نقش پرداخته و پيامبر خدا را ياری كردند.
ثواقب ادامه داد: يكی از برنامههای رسول الله(ص) در برابر مخالفتهای مشركان در برابر دعوت الهی او، حفظ و صيانت از قرآن كريم و نشر اين پيام آسمانی در جامعه بود تا با فراگير شدن آن، صدای كفر و شرك به خاموشی گرايد؛ يكی از راههای تحقق اين هدف به خاطر سپردن آيات قرآن بود كه خود آن حضرت اهتمام زيادی به اين امر داشت تا آن جا كه خداوند در آياتی به او دلداری داد كه حفظ و صيانت قرآن را تضمين خواهد كرد(حجر/9 و قيامت18 تا 19)، و از وی خواست كه خود را به مشقت نياندازد(قيامت 19، طه 1 تا 9).
پيامبر گرامی اسلام(ص) ياران خود را تشويق كرد كه آيات قرآن را خاطر بسپارند و با حفظ و قرائت آن به صيانت از اين وديعه الهی بپردازند، نتيجه آن شد كه جمعی از قاريان و حافظان قرآن(معروف به حُفّاظ و قُرّاء) در حيات رسول الله(ص) شكل گرفتند كه به عنوان حاملان قرآنی خدمات ارزندهای را در برنامۀ تبليغی پيامبر خدا(ص) و تثبيت موقعيت اسلام و حذف نظام جاهلی، انجام دادند.
اين گروه از ياران پيامبر(ص) علاوه بر اين كه آيات قرآن را در نمازهای واجب و يا مستحب خود قرائت میكردند، با تمرين و مهارت، قرآن را حفظ میكردند و در مواقع لازم در مأموريتهای تبليغی مواجهه با مشركان، تأثيرگذاری بر ديگران، آشنا كردن افراد با اسلام و غيره از اين آيات بهره میگرفتند.
پيامبر اسلام(ص) با بهرهگيری از شيوۀ «اقراء» كه در آن دعوتكننده، قاری قرآن را به خواندن فرا میخواند و با استماع قرائت او، لغزشها و اشتباهات احتمالی او را ياد آور میشد، ياران خود را به خواندن قرآن تشويق میكرد.
اهتمام به حفظ و قرائت قرآن در روند دعوت پيامبر اسلام بسيار مؤثر واقع شد، بسياری از افراد تحت تاثير جاذبه آيات قرآن كه توسط رسول خدا(ص) و ديگر حاملان قرآن قرائت میشد به اسلام گرويدند كه نمونههايی از آنها در تاريخ آمده است. آشنايی مردم يثرب با دين اسلام از طريق تلاوت آياتی بود كه پيامبر خدا(ص) بر تنی چند از آنان قرائت كرد و با اقدامات بعدی از جمله اعزام آموزشدهندۀ قرآن به ميان آنها زمينه گسترش اسلام را در مدينه فراهم كرد.
در واقع پيامبر اسلام(ص) كانونی برای تعليم قرائت و حفظ و تمرين قرآن به وجود آورد و خود بر اين كانون نظارت میكرد و افراد را به فراگيری قرآن تشويق میكرد؛ صحابه او نيز در اين راه تلاش میكردند، درباره ابن مسعود آمده كه او هفتاد سوره را از زبان رسول خدا(ص) فرا گرفت و بقيه سورهها را از حضرت علی(ع) فرا گرفت.
اين صحابه پس از آن كه خود قرآن را حفظ میكردند، به نشر قرآن میپرداختند و آن را به فرزندان خود و ديگران و كسان ديگر كه شاهد نزول قرآن نبودند، در مكه و مدينه تعليم میدادند؛ از اين رو، در زمان رسول خدا(ص) كسانی از حاملان قرآنی صحابه ايشان به آموزش قرآن مشهور شدند كه نام آنها در منابع به عنوان «مُقری» و استاد ذكر شده است؛ مانند حضرت علی(ع)، عثمان، اُبی بن كعف، زيدين ثابت، ابن مسعود، ابوالدرداء و ابو موسی اشعری.
در برخی روايات حتی از جمع و تدوين قرآن توسط تنی چند از حافظان قرآن ياد شده و قُراء و حُفاظ اصحاب رسول خدا(ص) به نقل سيوطی در الاتقان(1/246-239) تعداد زيادی (آماری بيش از 70 نفر) بودهاند.
برخی از اين حافظان و قاريان را چنين نام بردهاند؛ از مهاجران: خلفای چهارگانه (ابوبكر، عمر، عثمان، امام علی(ع))، طلحه، سعد، عبدالله مسعود، حذيفه بن يمان، سالم، ابوهريره، عبدالله سائب، عبدالله بن عباس، عبدالله عمر، عبدالله بن عمر و بن عاص، عبدالله زبير، حضرت فاطمه(ص)، عايشه، حفصه و امام سلمه و از گروه انصار عبادة بن صامت، معاذبن جبل، مجمّع بن جاريه، فضالة بن عبيد، مسلمة بن مخلّد، طبق برخی روايات كسانی چون ابوموسی اشعری، زيد بن ثابت، ابو ايوب انصاری، عمر و عاص، معاوين اُبی بن كعب، ابو درداء، زيد، ابوزيد، نيز در زمره حافظان و قاريان قرآن بهشمار آمدهاند.
در روند جامعه اسلامی، سپس جماعتی از تابعين در مدينه، مكه، كوفه، بصره و شام از اين صحابه قرآن فراگرفته و آنها نيز به آموزش میپرداختند تا جايی كه بعدها عدهای خود را فقط وقف اين كار كردند و بيشترين اهتمام را به اين امر اختصاص دادند و پيشوايی و رهبری در امر قرائت و آموزش قرآن پيدا كردند.
در نتيجه ديگران به آنها اقتدا میكردند و به سوی آنها سفر میكردند؛ همين حاملان قرآنی از صحابه و تابعين به دليل آشنايی با احكام قرآن به عنوان فقهای جامعه اسلامی در ادوار تاريخ فقه (عصر صحابه و عصر تابعين) معرفی شدهاند كه در دوره اول فقه به نام كسانی چون حضرت علی(ع)، ابوبكر، عمر، عثمان بن عفان، مُعاذ بن جبل، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عبدالله بن مسعود، ابوموسی اشعری، اُبّی بن كعب و زيد بن ثابت، اشاره شده و به فقهای دوره دوم يا عصر تابعين از شهرهای مختلف مكه، مدينه، كوفه، بصره، شام، مصر و يمن به گروه كثيری اشاره كردهاند كه نامشان در منابع آمده است.
علاوه بر حفظ قرآن پيامبر اسلام(ص) برای صيانت كتاب آسمانی دستور داد كه برخی از اصحاب كه سواد داشتند قرآن را بنويسند به اين گروه كه دستاندركار نگارش قرآن بودند، «كُتّاب وحی» میگفتند.
اسامی اين كاتبان را تا 45 نفر هم نوشتهاند كه در اين ميان نام حضرت علی(ع)، ابوبكر، عمر، عثمان، زيد بن ثابت، اُبی بن كعب، زبيربن عوام، مصعف بن عُمير، حذيفة بن يمان، عبدالله بن جحس، محمد بن مَسلَمه، سعيد بن عاص، عبدالله بن رواحه، طلحة بن عبيدالله، سعد بن ابی وقاص، عبدالله بن ارقم، خالد بن سعيد و ديگران ذكر شدهاند اين كاتبان آيات قرآنی را بر روی شاخههای نخل (عُسب)، سنگهای ظريف و نازك يخاف، چوبهای كه بر اشتران مینهادند (اَقتاب)، استخوان شانه شتر و گوسفند (اَكتاف)، پوست حيوانات يا برگ درخت و گياه (رِقاع)، حرير يا پارچه و كاغذ (قرطاس) مینوشتند.
به هر روی، حاملان قرآن در حيات رسول خدا(ص) در مسير اهداف دينی ايشان و برای اعتلای كلمه توحيد و محو نظام جاهلی و برقراری نظام اسلامی مساعی لازم خويش را به كار بستند و بدون حضور آنان اين مهم به آسانی تحقق نمیيافت. بی شك مديريت رسول خدا(ص) بر اين جامعه قرآنی و برنامهريزی برای بهرهگيری از توان آنها موجب كار آمدی و اثر بخشی اين نيرو در جامعه آن روز شد.
در بخش بعدی اين يادداشت به نقش «حاملان قرآن در تحولات سياسی و تاريخی از جمله جنگهای صدر اسلام» و نيز «سهم حاملان قرآن در پذيرش اصل ولايتفقيه در تاريخ اسلام» پرداخته خواهد شد.
ادامه دارد...
