قرآن، زندگی، روزمرگی/92
«یُضِلُّ اللَّهُ مَن یَشَاءُ»؛ ناظر بر عدم استحقاق هدايت الهی
گروه اجتماعی: رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با بيان اينكه نبودن هدايت، همان ضلالت است، گفت: اگر هدايت خداوند شامل افراد نشود، ضلالت مطرح میشود، «یُضِلُّ اللَّهُ مَن یَشَاءُ» به معنی هدايت نكردنی است كه خود شخص با اختيار خود باعث آن میشود.
حجتالاسلام والمسلمين حسن رضايیمهر، رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، كاربردهای هدايت در قرآن را ارشاد به حق، ايجاد هدايت در بنده، اعطای ثواب، زيادت الطاف و حكم به هدايت دانست كه دو معنای اول آن شامل عموم مكلفان و ديگر معانی آن خاص مؤمنان است.
وی در ادامه در خصوص معانی اضلال گفت: اضلال به معنی به گمراهی انداختن است؛ يكی از معانی اضلال، ارشاد يا راهنمايی به خلاف حق است. معنای ديگری كه برای اضلال گفته شده، ايجاد فعل ضلالت در بنده است، يعنی او را در گمراهی میاندازد و معنای سوم اضلال به معنی هلاكت و ابطال است كه آيه «يُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ؛ خدا هر كه را بخواهد بیراه مىگذارد و هر كه را بخواهد هدايت مىكند» (مدثر/31) و آياتی از اين قبيل همه ناظر به اين معنای سوم است.
وی با بيان مثالی ادامه داد: اضلالی كه در آيه «وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ كَافِرُونَ؛ و گفتند آيا وقتى در [دل] زمين گم شديم آيا [باز] ما در خلقت جديدى خواهيم بود [نه] بلكه آنها به لقاى پروردگارشان [و حضور او] كافرند»، (سجده/10) به كار رفته به معنی هلاكت است. اين سه معنا از اضلال ارائه شده و معلوم است كه دو قسم اول درباره خدا جاری و صادق نيست؛ چرا كه خداوند مظهر حكمت است.
رضايیمهر با بيان اينكه تنها قسم سوم در مورد خدا صادق است كه به جزای افعال بنده برمیگردد، افزود: همه آياتی كه در آنها بحث اضلال به خدا نسبت داده شده، به معنای جزاء است. يعنی خداوند جزای آنها را میدهد و در آيه «وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِينَ؛ و[لى] جز نافرمانان را با آن گمراه نمىكند» (بقره/26) اين اضلال جزای عملی آنها و نتيجه فعل آنها بوده است؛ لذا میتوان گفت اضلال منتسب به پروردگار در آيات شريفه به معنای خذلان و نتيجه فعل آنها است.
اين مدرس حوزه علميه تصريح كرد: يكی از عللی كه خداوند بنده را ارشاد به خلاف حق نمیكند اين است كه ضلالت امر عدمی است و وجودی نيست كه خداوند بخواهد در وجود كسی ايجاد كند. در مقابل، هدايت امر وجودی است؛ نبودن هدايت، همان ضلالت است. اگر هدايت خداوند شامل افراد نشود طبيعتاً آنجا ضلالت مطرح میشود.
وی گفت: اضلال برخلاف هدايت كه هم تكوينی دارد و هم تشريعی، تنها تكوينی است. برخی هدايت را دو قسم دانستهاند؛ هدايت تشريعی، همان ارشاد به حق و ارائه طريق است. همگانی است و قيد و شرطی ندارد: «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا؛ ما راه را به او نشان داديم خواه شاكر باشد و پذيرا گردد يا ناسپاس»، (انسان/3). اما هدايت تكوينی آن است كه خداوند دست بندگان را بگيرد و آنها را به ساحل مقصود برساند. اين نوع هدايت، قيد و شرط دارد و مخصوص آنانی است كه اوصاف آنها در قرآن ذكر شده است؛ پيروی از فرمان خدا و تلاش برای جلب خشنودی او کردند، توبه و انابه كردند، در راه خدا جهاد كردند، حركت كردند و خداوند دست آنها را گرفت.
رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با طرح اين پرسش كه آيا اضلال تشريعی وجود دارد، خاطرنشان كرد: اضلال به معنی ارشاد به ناحق و باطل و ايجاد گمراهی در وجود شخص است كه از شأن خدا به دور است؛ لذا اضلال تشريعی نداريم اما اضلال تكوينی امكان دارد؛ يعنی شخص با فعل اختياری خود كاری كند كه مستحق هدايت نشود، اين عدم استحقاق هدايت الهی كه فرد نتواند هدايت الهی را جلب كند، هلاكت است.
رضايیمهر در پايان گفت: بنابراين هدايت به دست خداست و هيچ منافاتی با افعال اختياری انسان ندارد و ضلالت نيز كه به دست خداست به معنای هلاكت و جزای كار است. «يضل من يشاء» به معنی هدايت نكردن است، هدايت نكردنی كه خود شخص با اختيار خود باعث آن شده است.
وی در ادامه در خصوص معانی اضلال گفت: اضلال به معنی به گمراهی انداختن است؛ يكی از معانی اضلال، ارشاد يا راهنمايی به خلاف حق است. معنای ديگری كه برای اضلال گفته شده، ايجاد فعل ضلالت در بنده است، يعنی او را در گمراهی میاندازد و معنای سوم اضلال به معنی هلاكت و ابطال است كه آيه «يُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ؛ خدا هر كه را بخواهد بیراه مىگذارد و هر كه را بخواهد هدايت مىكند» (مدثر/31) و آياتی از اين قبيل همه ناظر به اين معنای سوم است.
وی با بيان مثالی ادامه داد: اضلالی كه در آيه «وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِی الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ كَافِرُونَ؛ و گفتند آيا وقتى در [دل] زمين گم شديم آيا [باز] ما در خلقت جديدى خواهيم بود [نه] بلكه آنها به لقاى پروردگارشان [و حضور او] كافرند»، (سجده/10) به كار رفته به معنی هلاكت است. اين سه معنا از اضلال ارائه شده و معلوم است كه دو قسم اول درباره خدا جاری و صادق نيست؛ چرا كه خداوند مظهر حكمت است.
رضايیمهر با بيان اينكه تنها قسم سوم در مورد خدا صادق است كه به جزای افعال بنده برمیگردد، افزود: همه آياتی كه در آنها بحث اضلال به خدا نسبت داده شده، به معنای جزاء است. يعنی خداوند جزای آنها را میدهد و در آيه «وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِينَ؛ و[لى] جز نافرمانان را با آن گمراه نمىكند» (بقره/26) اين اضلال جزای عملی آنها و نتيجه فعل آنها بوده است؛ لذا میتوان گفت اضلال منتسب به پروردگار در آيات شريفه به معنای خذلان و نتيجه فعل آنها است.
اين مدرس حوزه علميه تصريح كرد: يكی از عللی كه خداوند بنده را ارشاد به خلاف حق نمیكند اين است كه ضلالت امر عدمی است و وجودی نيست كه خداوند بخواهد در وجود كسی ايجاد كند. در مقابل، هدايت امر وجودی است؛ نبودن هدايت، همان ضلالت است. اگر هدايت خداوند شامل افراد نشود طبيعتاً آنجا ضلالت مطرح میشود.
وی گفت: اضلال برخلاف هدايت كه هم تكوينی دارد و هم تشريعی، تنها تكوينی است. برخی هدايت را دو قسم دانستهاند؛ هدايت تشريعی، همان ارشاد به حق و ارائه طريق است. همگانی است و قيد و شرطی ندارد: «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا؛ ما راه را به او نشان داديم خواه شاكر باشد و پذيرا گردد يا ناسپاس»، (انسان/3). اما هدايت تكوينی آن است كه خداوند دست بندگان را بگيرد و آنها را به ساحل مقصود برساند. اين نوع هدايت، قيد و شرط دارد و مخصوص آنانی است كه اوصاف آنها در قرآن ذكر شده است؛ پيروی از فرمان خدا و تلاش برای جلب خشنودی او کردند، توبه و انابه كردند، در راه خدا جهاد كردند، حركت كردند و خداوند دست آنها را گرفت.
رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با طرح اين پرسش كه آيا اضلال تشريعی وجود دارد، خاطرنشان كرد: اضلال به معنی ارشاد به ناحق و باطل و ايجاد گمراهی در وجود شخص است كه از شأن خدا به دور است؛ لذا اضلال تشريعی نداريم اما اضلال تكوينی امكان دارد؛ يعنی شخص با فعل اختياری خود كاری كند كه مستحق هدايت نشود، اين عدم استحقاق هدايت الهی كه فرد نتواند هدايت الهی را جلب كند، هلاكت است.
رضايیمهر در پايان گفت: بنابراين هدايت به دست خداست و هيچ منافاتی با افعال اختياری انسان ندارد و ضلالت نيز كه به دست خداست به معنای هلاكت و جزای كار است. «يضل من يشاء» به معنی هدايت نكردن است، هدايت نكردنی كه خود شخص با اختيار خود باعث آن شده است.
