تقدم تأمين اجتماعی بر تقسيم سرانه بيتالمال در سيره اميرالمومنين(ع)
گروه اقتصاد: اميرالمؤمنين(ع) خطاب به كارگزاران خود فرمودهاند شما موظفيد با استفاده از بيتالمال به تامين اجتماعی افراد آسيبپذيرند اقدام كنيد و مازاد بيتالمال را برای حكومت بفرستيد تا از سوی حكومت ميان امت اسلام تقسيم شود؛ اين دستور حاكی از آن است كه بحث تأمين اجتماعی مقدم بر تقسيم سرانه بيتالمال است.
حجت الاسلام والمسلمين سيدرضا حسينی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفتو گو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، درمورد پاسداری اميرالمومنين(ع) از بيتالمال اظهار كرد: در مورد بيتالمال به اولين نكتهای كه بايد دقت كرد، توجه به خود مفهوم بيتالمال است، چه بسا عدم دقت روی اين مفهوم منجر به خلط مبحث شود.
اين استاد دانشگاه گفت: وقتی كه ما در مورد سيره امام علی(ع) در مورد بيتالمال صحبت میكنيم، بايد توجه داشتهباشيم كه بيتالمال به چه مفهومی است و از چه قسم از اموال بيتالمال صحبت میكنيم. بيتالمال مفهومی كلی و عام دارد كه عبارتست از اموال عمومی و هر آنچه كه متعلق به خزانه عمومی كشور است، اما در داخل اين مفهوم كلی، تقسيماتی است كه احكام جداگانهای را دارند.
حسينی بيان كرد: يك بخش از اين تقسيمات كلی زكات است. زكات مالی است كه حاكم اسلامی آن را از اغنيا میگيرد و به مصرف فقرا میرساند و حاكم در اينجا صرفا نماينده كسانی است كه اين مال بايد به آنها تعلق بگيرد. او اين مال را میگيرد و به مصرف خاص خود میرساند. قسم ديگر آن، خمس است كه مصرف آن در اختيار و صلاحديد حاكم اسلامی است كه عمده موارد مصرف آن هم در قرآن آمده كه آن را برای خدا و رسول اكرم(ص) و خويشان پيامبر كه ائمه معصوم(ع) هستند و يتيمان و مساكين و ابن سبيل دانستهاست؛ اينها حكمشان مشخص است.
حجتالاسلام حسينی افزود: آنچه كه ما در سيره اميرالمومنين امام علی(ع) در مورد تقسيم بيتالمال داريم، مربوط به اينها نمیشود؛ نه مربوط به زكات نه خمس نه انفال و نه فیء هست. دليلش هم اينست كه در زمان اميرالمومنين(ع) عمده درآمدهای دولت از خراج زمينهايی بود كه سپاه اسلام به دست آوردهبود و مالياتهای سالانه اين زمينها به حدی بود كه عمده بيتالمال را از اين راه تامين میكردند و اين درآمدها در بيتالمال متفاوت از ديگر درآمدها نظير خمس و زكات بود؛ چراكه اصل اموالی كه به عنوان ماليات از زمينها گرفته میشد، متعلق به عموم مسلمين است و درآمد آن هم متعلق به عموم مسلمين است، اما در مورد خمس و زكات، درآمد و سهم هركس متفاوت است.
وی يادآورشد: در مورد تقسيم و صرف بيتالمال، حساسيت تا حدودی بيشتر است و به دليل سابقهای كه در زمان خلفای قبل علیالخصوص خليفه سوم در مورد اين اموال به وجود آمده بود، اميرالمومنين نگرانی بيشتری داشتند. چراكه بيتالمال امانتی است در نزد حاكم اسلامی و بايد به مصرف عموم برسد، اما از آنجا كه به واسطه روابط فاميلی و ملاحظات شخصی اين اموال توزيع میشد، تلاش حضرت امير(ع) اين بود كه از اين رانت و فساد جلوگيری شود و ما عمده مباحثی را كه در مورد سيره عملی امام علی (ع) در رابطه با صيانت از بيتالمال داريم، مربوط به اين قسم از اموال بيتالمال است؛ چراكه همانطور كه عنوان شد، مالياتهای به دست آمده از زمينها متعلق به عموم مسلمين است.
اين مدرس دانشگاه افزود: در همين رابطه نكاتی كه میتوان به عنوان پاسداری اميرالمومنين(ع) از بيتالمال مطرح كرد، اين است كه اولا ايشان اين اموال را امانت امت در نزد خود میديد و آن را صرف امور امت و مصالح عموم مردم میكردند. نكته دوم اينكه در همين اموال، اميرالمومنين(ع) طبق بيانات صريحی كه هم در نامه53 نهجالبلاغه خطاب به مالك اشتر و همچنين نامهای كه به قثمبن عباس، والی خود در مكه فرستادند، فرمودهاند شما موظفيد از همين اموال، يتاما، مستضعفين و مساكين و در كل كسانی كه آسيبپذيرند و حامی مشخصی ندارند را تحت پوشش قرار دهيد. حضرت میفرمايند بايد به تامين اجتماعی اينها اقدام كنيد و زندگی اين افراد را تامين كنيد و رزق جاری و حقوق مرتب ماهانه برای اين افراد در نظر بگيريد و مازاد آن را برای حكومت بفرستيد تا از سوی حكومت ميان امت اسلام تقسيم شود. اين امر حاكی از آن است كه بحث تامين اجتماعی مقدم بر تقسيم سرانه بيتالمال است.
كارشناس امور اقتصاد اسلامی گفت: ساز و كار قبلی پرداخت بيتالمال در زمان خلفای قبلی علیالخصوص خليفه دوم به اين نحو بود كه اولا درآمد بيتالمال هرچه بود برای هر كس ميزان مشخصی را داشت. ثانيا زمان پرداخت آن نيز در طول سال موعدهای مقرری بود و مردم به نوعی در موعدهای مقرر منتظر دريافت سهم بيتالمال میماندند. نكته سوم اينكه اگرچه سهم هركس از بيتالمال مشخص بود، اما به واسطه برخی روابط قومی و فاميلی و ملاحظات حكومتی، برابری در ميزان پرداخت وجود نداشت و اختلاف در ميزان سهم از بيتالمال موجب بروز نارضايتی در بدنه جامعه شدهبود.
حجت الاسلام حسينی افزود: اميرالمومنين(ع) پس از اينكه امت اسلامی با حضور در منزل ايشان خواستار به دستگرفتن دستگاه خلافت و امور مسلمين شدند، تغييرات اساسی را در تقسيم مازاد بيتالمال صورت دادند. صيانت امام علی(ع) از بيتالمال در همه موارد مورد توجه است، اما مقابله اصلی ايشان با تضييع بيتالمال را بايد در تقسيم بيتالمال مورد توجه قرارداد. همانطوركه عنوان شد، در دوره زمامداری ايشان، درآمد ولايات پس از رفع و رجوع تامين اجتماعی مردم هر استان، چنانچه مازادی داشت، در اختيار حكومت مركزی قرار میگرفت.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تصريح كرد: امام علی(ع) پس از وصول مازاد درآمد مسلمين، ساز و كار جديدی را در تقسيم بيتالمال طرح ريزی كردند، اول اينكه در مورد زمان تقسيم موعد خاصی را مشخص نكردند و به ديگر سخن مازاد درآمد پس از اينكه به حكومت مركزی میرسيد، بلافاصله بين اقشار مردم تقسيم میشد و اين تقسيم به صورت نامعين در بازههای زمانی مختلف صورت میگرفت. حساسيت حضرت امير در اين مورد به حدی بود كه چندين بار كه درآمد بيتالمال در ساعات پايانی روز به دارالخلافه میرسيد، علی رغم نظر اطرافيان حضرت كه تقيسم را موكول به فردا میكردند، ايشان در همان لحظه اقدام به تقسيم بيتالمال نموده و در كمترين زمان ممكن اين امانت را به صاحبانش پرداخت مینمودند. در مورد ميزان سهم نيز ايشان مساوات در تقسيم را سرلوحه كار قراردادهبود.
حسينی تاكيد كرد: نكات ارزندهای كه پيرامون روش امام علی (ع) در نظم جديد تقسيم بيتالمال میتوان متذكر شد، اين است كه اولا عدم تعيين زمان مقرر جهت پرداخت بيتالمال سبب شد تا برنامهريزی و انتظاری از سوی مردم صورت نگيرد، لذا پويايی و انگيزه تلاش و كار در جامعه بر خلاف قبل افزايش يافت. نكته دوم اينكه پرداخت در لحظه سبب شد تا حكومت و بيتالمال با كمبود بودجه و بدهكاری مواجه نشود. همانطور كه مشهود است، اين نظم صورت گرفته از سوی حضرت امير منافی مشی دولت فعلی در بحث پرداخت يارانههاست. به هرحال انتظار مردم به منظور دريافت يك مقرری ثابت در زمان ثابت به نوعی انگيزه تلاش و كار را در جامعه كاهش خواهد داد. در بحث مساوات در تقسيم هم از آنجا كه نياز طبقه ضعيف جامعه به واسطه توجه به اصل تامين اجتماعی برطرف میشد، فقير و غنی سهم مساوی را از بيتالمال كسب میكردند و روابط فاميلی و قومی قبل وجود نداشت و نمونه بارز آن نيز مواجهه حضرت با برادرشان عقيل بود كه اجازه ندادند حتی برادرشان هم سهم ويژهای از بيتالمال نصيبش شود.
وی در پايان خاطرنشان كرد: نكته مهم ديگری كه در سيره عملی اميرالمومنين(ع) در حكومت اسلامی میتوان ديد، اين است كه اگرچه كراهتا حاكم اسلامی حق دارد برای خود حقوقی را به منظور انجام امور مسلمين در نظر بگيرد، اما ايشان هيچگاه درآمدی را برای خود به منظور اداره حكومت در نظر نگرفتند و اين به دليل ترويج روحيه كارآفرينی و تلاش در جامعه بود. گواه تاريخ است كه حضرت پس از حفر چاه و قنات و پيش از آنكه مصرف شخصی از آن داشته باشند، چاه و قنات را وقف میكردند. با اين اوصاف متوجه میشويم كه چه فاصله عميقی ميان حكومت امام علی (ع) با ديگر حكام اسلامی وجود دارد.
اين استاد دانشگاه گفت: وقتی كه ما در مورد سيره امام علی(ع) در مورد بيتالمال صحبت میكنيم، بايد توجه داشتهباشيم كه بيتالمال به چه مفهومی است و از چه قسم از اموال بيتالمال صحبت میكنيم. بيتالمال مفهومی كلی و عام دارد كه عبارتست از اموال عمومی و هر آنچه كه متعلق به خزانه عمومی كشور است، اما در داخل اين مفهوم كلی، تقسيماتی است كه احكام جداگانهای را دارند.
حسينی بيان كرد: يك بخش از اين تقسيمات كلی زكات است. زكات مالی است كه حاكم اسلامی آن را از اغنيا میگيرد و به مصرف فقرا میرساند و حاكم در اينجا صرفا نماينده كسانی است كه اين مال بايد به آنها تعلق بگيرد. او اين مال را میگيرد و به مصرف خاص خود میرساند. قسم ديگر آن، خمس است كه مصرف آن در اختيار و صلاحديد حاكم اسلامی است كه عمده موارد مصرف آن هم در قرآن آمده كه آن را برای خدا و رسول اكرم(ص) و خويشان پيامبر كه ائمه معصوم(ع) هستند و يتيمان و مساكين و ابن سبيل دانستهاست؛ اينها حكمشان مشخص است.
حجتالاسلام حسينی افزود: آنچه كه ما در سيره اميرالمومنين امام علی(ع) در مورد تقسيم بيتالمال داريم، مربوط به اينها نمیشود؛ نه مربوط به زكات نه خمس نه انفال و نه فیء هست. دليلش هم اينست كه در زمان اميرالمومنين(ع) عمده درآمدهای دولت از خراج زمينهايی بود كه سپاه اسلام به دست آوردهبود و مالياتهای سالانه اين زمينها به حدی بود كه عمده بيتالمال را از اين راه تامين میكردند و اين درآمدها در بيتالمال متفاوت از ديگر درآمدها نظير خمس و زكات بود؛ چراكه اصل اموالی كه به عنوان ماليات از زمينها گرفته میشد، متعلق به عموم مسلمين است و درآمد آن هم متعلق به عموم مسلمين است، اما در مورد خمس و زكات، درآمد و سهم هركس متفاوت است.
وی يادآورشد: در مورد تقسيم و صرف بيتالمال، حساسيت تا حدودی بيشتر است و به دليل سابقهای كه در زمان خلفای قبل علیالخصوص خليفه سوم در مورد اين اموال به وجود آمده بود، اميرالمومنين نگرانی بيشتری داشتند. چراكه بيتالمال امانتی است در نزد حاكم اسلامی و بايد به مصرف عموم برسد، اما از آنجا كه به واسطه روابط فاميلی و ملاحظات شخصی اين اموال توزيع میشد، تلاش حضرت امير(ع) اين بود كه از اين رانت و فساد جلوگيری شود و ما عمده مباحثی را كه در مورد سيره عملی امام علی (ع) در رابطه با صيانت از بيتالمال داريم، مربوط به اين قسم از اموال بيتالمال است؛ چراكه همانطور كه عنوان شد، مالياتهای به دست آمده از زمينها متعلق به عموم مسلمين است.
اين مدرس دانشگاه افزود: در همين رابطه نكاتی كه میتوان به عنوان پاسداری اميرالمومنين(ع) از بيتالمال مطرح كرد، اين است كه اولا ايشان اين اموال را امانت امت در نزد خود میديد و آن را صرف امور امت و مصالح عموم مردم میكردند. نكته دوم اينكه در همين اموال، اميرالمومنين(ع) طبق بيانات صريحی كه هم در نامه53 نهجالبلاغه خطاب به مالك اشتر و همچنين نامهای كه به قثمبن عباس، والی خود در مكه فرستادند، فرمودهاند شما موظفيد از همين اموال، يتاما، مستضعفين و مساكين و در كل كسانی كه آسيبپذيرند و حامی مشخصی ندارند را تحت پوشش قرار دهيد. حضرت میفرمايند بايد به تامين اجتماعی اينها اقدام كنيد و زندگی اين افراد را تامين كنيد و رزق جاری و حقوق مرتب ماهانه برای اين افراد در نظر بگيريد و مازاد آن را برای حكومت بفرستيد تا از سوی حكومت ميان امت اسلام تقسيم شود. اين امر حاكی از آن است كه بحث تامين اجتماعی مقدم بر تقسيم سرانه بيتالمال است.
كارشناس امور اقتصاد اسلامی گفت: ساز و كار قبلی پرداخت بيتالمال در زمان خلفای قبلی علیالخصوص خليفه دوم به اين نحو بود كه اولا درآمد بيتالمال هرچه بود برای هر كس ميزان مشخصی را داشت. ثانيا زمان پرداخت آن نيز در طول سال موعدهای مقرری بود و مردم به نوعی در موعدهای مقرر منتظر دريافت سهم بيتالمال میماندند. نكته سوم اينكه اگرچه سهم هركس از بيتالمال مشخص بود، اما به واسطه برخی روابط قومی و فاميلی و ملاحظات حكومتی، برابری در ميزان پرداخت وجود نداشت و اختلاف در ميزان سهم از بيتالمال موجب بروز نارضايتی در بدنه جامعه شدهبود.
حجت الاسلام حسينی افزود: اميرالمومنين(ع) پس از اينكه امت اسلامی با حضور در منزل ايشان خواستار به دستگرفتن دستگاه خلافت و امور مسلمين شدند، تغييرات اساسی را در تقسيم مازاد بيتالمال صورت دادند. صيانت امام علی(ع) از بيتالمال در همه موارد مورد توجه است، اما مقابله اصلی ايشان با تضييع بيتالمال را بايد در تقسيم بيتالمال مورد توجه قرارداد. همانطوركه عنوان شد، در دوره زمامداری ايشان، درآمد ولايات پس از رفع و رجوع تامين اجتماعی مردم هر استان، چنانچه مازادی داشت، در اختيار حكومت مركزی قرار میگرفت.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تصريح كرد: امام علی(ع) پس از وصول مازاد درآمد مسلمين، ساز و كار جديدی را در تقسيم بيتالمال طرح ريزی كردند، اول اينكه در مورد زمان تقسيم موعد خاصی را مشخص نكردند و به ديگر سخن مازاد درآمد پس از اينكه به حكومت مركزی میرسيد، بلافاصله بين اقشار مردم تقسيم میشد و اين تقسيم به صورت نامعين در بازههای زمانی مختلف صورت میگرفت. حساسيت حضرت امير در اين مورد به حدی بود كه چندين بار كه درآمد بيتالمال در ساعات پايانی روز به دارالخلافه میرسيد، علی رغم نظر اطرافيان حضرت كه تقيسم را موكول به فردا میكردند، ايشان در همان لحظه اقدام به تقسيم بيتالمال نموده و در كمترين زمان ممكن اين امانت را به صاحبانش پرداخت مینمودند. در مورد ميزان سهم نيز ايشان مساوات در تقسيم را سرلوحه كار قراردادهبود.
حسينی تاكيد كرد: نكات ارزندهای كه پيرامون روش امام علی (ع) در نظم جديد تقسيم بيتالمال میتوان متذكر شد، اين است كه اولا عدم تعيين زمان مقرر جهت پرداخت بيتالمال سبب شد تا برنامهريزی و انتظاری از سوی مردم صورت نگيرد، لذا پويايی و انگيزه تلاش و كار در جامعه بر خلاف قبل افزايش يافت. نكته دوم اينكه پرداخت در لحظه سبب شد تا حكومت و بيتالمال با كمبود بودجه و بدهكاری مواجه نشود. همانطور كه مشهود است، اين نظم صورت گرفته از سوی حضرت امير منافی مشی دولت فعلی در بحث پرداخت يارانههاست. به هرحال انتظار مردم به منظور دريافت يك مقرری ثابت در زمان ثابت به نوعی انگيزه تلاش و كار را در جامعه كاهش خواهد داد. در بحث مساوات در تقسيم هم از آنجا كه نياز طبقه ضعيف جامعه به واسطه توجه به اصل تامين اجتماعی برطرف میشد، فقير و غنی سهم مساوی را از بيتالمال كسب میكردند و روابط فاميلی و قومی قبل وجود نداشت و نمونه بارز آن نيز مواجهه حضرت با برادرشان عقيل بود كه اجازه ندادند حتی برادرشان هم سهم ويژهای از بيتالمال نصيبش شود.
وی در پايان خاطرنشان كرد: نكته مهم ديگری كه در سيره عملی اميرالمومنين(ع) در حكومت اسلامی میتوان ديد، اين است كه اگرچه كراهتا حاكم اسلامی حق دارد برای خود حقوقی را به منظور انجام امور مسلمين در نظر بگيرد، اما ايشان هيچگاه درآمدی را برای خود به منظور اداره حكومت در نظر نگرفتند و اين به دليل ترويج روحيه كارآفرينی و تلاش در جامعه بود. گواه تاريخ است كه حضرت پس از حفر چاه و قنات و پيش از آنكه مصرف شخصی از آن داشته باشند، چاه و قنات را وقف میكردند. با اين اوصاف متوجه میشويم كه چه فاصله عميقی ميان حكومت امام علی (ع) با ديگر حكام اسلامی وجود دارد.
