مروری بر زندگی مرحوم «آيتاللهالعظمی سيديوسف مدنیتبريزی»
در سال ۱۳۰۷ ه.ش در استان آذربايجان شرقی(تبريز) در يك بيت سيادت و اخلاص درخشش نور وجودش نمايان شد كه اين سيد پاك قدم به گيتی نهاد و خانوادهای را در سرور و شادی انداخت. پدر بزرگوارش او را سيديوسف نام نهاد.
آيتاللهالعظمی سيديوسف مدنیتبريزی با دو برادر ابوينی تحت تربيت يك خانواده معظم، متدين و ايمانی قرار داشتند. والد مكرم ايشان مرحوم سيدقاسم حسينی، فرزند مرحوم سيدعيسی حسينی كه از اجله سادات حسينی در محل بود، سرپرستی اين طفل عظيمالشأن را عهدهدار بود و با توجه به اينكه والد معظمله از ثروتمندان و خيران بازار به حساب میآمد و در زهد و پارسايی زبان زد بود، حمايت علمی فرزندش را از اهم امورات خود قرار داد و او را روانه مدرسه دولتی كرد. با توجه به اينكه والدشان شوق بيشتری به علوم دينی داشتند ايشان را با تأكيد فراوان وادار كرد تا مشغول تحصيل علوم دينی و حوزوی شود.
معظمله حدود ۱۶ سالگی در دوران پربار جوانی با حمايت و راهنمايی والد مكرمشان، وارد حوزه علميه تبريز میشود. حدوداً هشت سال با جديت تمام ادبيات عرب را تخصصاً ادامه میدهد تا اينكه خود به تدريس ادبيات میپردازد. علوم فقه و اصول را نيز تا كفایڑ الاصول در شهر تبريز فرا گرفت و از اساتيد معروف و نامی آن عصر كسب فيض میكند، به عنوان استاد ادبيات در آن شهر شاگردانی نيز تربيت میكند سپس معظمله عازم شهر علم و اجتهاد «قم» شده و در جوار مقدس كريمه اهل بيت (س) ادامه تحصيل داد.
با شروع تحصيل در قم از سطوح عاليه «كفايتين» در محضر اساتيد معروف، خود نيز تدريس را ادامه داد و در رشتههای مختلف علوم دينی شاگردانی تربيت كرد و از فيوضات تأليفات علوم دينی نيز برخوردار شد. در آن ايام جوانی شرحی بر مطوّل نوشت كه مورد استقبال علما و اساتيد قرار گرفت تا آنجائيكه مرحوم آيتالله العظمی علامه سيدمحمدحسين طباطبايی، صاحب تفسير شريف «الميزان» تقريظی بر آن مرقوم مینويسد كه به هيچ تأليف و تصنيفی همچون تقريظی ننوشته است.
در مدرسه مباركه حجتيه در همان عصر بر رسائل «فرائد الاصول» مرحوم شيخ اعظم انصاری شرحی مینويسد كه در هفت جلد جمعآوری شد و با تأليف اين كتاب كه مورد استقبال علما و فضلاء حوزه قرار میگيرد، مرحوم آيتالله العظمی بروجردی ايشان را مورد عنايت و تشويق قرار داده و از سوی معظمله به ايشان جايزهای اعطا میشود.
معظمله با عنايت خداوند و توجه حضرت ولی عصر(عج) روز به روز به مدارج عاليه صعود كرده و با همت عالی در محضر مراجع بزرگوار شيعه همچون حضرات آيات بروجردی، محقق داماد و امام خمينی(ره) كسب فيض میكرد و با جديت مشغول تحصيل، تدريس و تأليف بود و در شهر مقدس قم به درجه عاليه اجتهاد نائل شد.
وی شاگردان لايق و فاضلی تحويل جامعه داد كه بيشتر شاگردان ايشان از اساتيد به حساب میآيند كه با توجه به تربيت ايشان به مدارج عاليه نائل شدهاند و به مناصب قضايی راه يافتهاند.
«قال عزّوجل؛ ن و القلم و ما يسطرون؛ سوگند به قلم و آن چه مینويسند». يكی از سوگندهای قرآن، قسم به قلم است همانگونه كه در آيه فوق اشاره شده است بايد ديد چه كاری از قلم خواسته شد و در امور جامعه چه كاربردی دارد و از اين روی خدای سبحان به او اشاره كرده است؟
اولاً بدون ترديد قلم جز برای نوشتن كاربرد ديگری ندارد. زمانی اثر شايستگی او معلوم میشود كه سوگند به او ياد شود كه حضرت حق به او سوگند ياد كرده است و تمام حقايق دينی، اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و خيلی از مكنونات قلبی را در قالب نوشته به همگان عرضه كند.
يا اينكه در حديث شريف نبوی آمده است «قيدوا العلم بالكتابڑ» دانش را با نوشتن مهار كنيد.[۹] در هر حال يك قدرت و يك قداست عظيم در قلم نهفته است كه از احترام خاص و جايگاه بلندی برخوردار است و گاهی همين قلم سبب رشد و ترقی بشريت میشود كه از راه نوشتن به مقامات عاليه صعود كند، نمونهای از اين مقام عالی تأليفات و تصنيفات معظمله است كه خود بحری از علوم و خدمت بر مكتب اهل بيت(ع) است؛ شايسته است در اين بخش متذكر شوم كه ايشان در علوم فقه، اصول، ادبيات و اخلاق كتابهايی را نوشتهاند كه ما به چندی از تأليفاتشان اشاره میكنيم.
اولين تأليف معظمله كتاب «الفوايد الادبیڑ» است كه در سن جوانی در تبريز نوشته است. كتاب «فوايد الادبيه» كه خود يكی از كتب مسلم ادبيات عرب به حساب میآيد و از ويژگیهای بارزی برخوردار است و اساتيد برجسته ادبيات از آن استفاده میكنند.
«توضيح المطوّل» كه شرح بر مطول است و تقريظی از مرحوم علامه بزرگوار سيدمحمدحسين طباطبايی، صاحب تفسير شريف الميزان بر آن درج شده است در حوزات علميه قم، نجف اشرف و مشهد مقدس مورد استقبال علما و اساتيد قرار گرفته است.
«درر الفوائد فی شرح الفرائد» نيز كتاب شريفی است كه شرح بر رسائل مرحوم شيخ اعظم انصاری است در هفت جلد جمعآوری شده و چاپ شده است. اين كتاب با ديد اجتهادی بررسی شده است و در آن عصری كه چاپ اول كتاب به دست فقها و مراجع عظام میرسد. مؤلف در محضر مراجع آن زمان مثل آيتالله العظمی بروجردی، جايزه كسب میكند و طلاب اصولی برای تحقيق و مطالعة اين كتاب تشويق میشوند تا اينكه چهار نوبت كتاب به چاپ رسيد. شايان ذكر است كه اين كتاب شريف برای اساتيد برجسته حوزه مورد استفاده است.
آقايان و فضلايی كه آشنايی كاملی با كتاب شريف «رسائل» دارند درك خواهند كرد كه آنچه در «درر الفوائد» آورده شده است نه تنها شرح است بلكه باز كردن اشكالات كتاب و بعد هم پاسخ دادن به اشكالات و رفع و دفع نكاتی كه قابل حلاجی نيست.
در اين كتاب مطالب مهم به طرزی بررسی شده است كه با يك نگاه مطالب را باز و گويا میفهماند و با ديدن اين كتاب به خيلی از اساتيدم مراجعه كردم و مطالب را مورد مباحثه قرار دادم تا اينكه از اساتيد خودم و بلكه از بعضی از مراجع تقليد به من اين توصيه میشد كه اين كتاب خيلی برای رسيدن به مقامات والای علمی مؤثر است و مؤلفش با ديد اجتهادی و علمی به اين كتاب دقت كرده؛ برای اساتيد و طالبان علوم دينی و اصولی توصيه میشود كه از اين كتاب شريف استفاده كنند.
آنچه برای امتياز و برتری و اعلميت مراجع بزرگوار تقليد برای فضلاء و علمای خبره قابل دقت است با حاشيه عروڑ و ديگر كتب استدلالی در علوم دينی روشن میشود. اين كتاب در دو جلد بوده و دو مرتبه چاپ شده است.
ملاكات مسائل در اين حاشيه شريف با جديت، مورد پسند فقها قرار گرفته است و از شخصيتهای علمی كه شايستگی خبرویّت را دارند انتظار میرود برای مطالعه اين كتاب (كه در اين عصر با توجه به اينكه تشخيص مرجعيت دينی به سختی برای مردم معلوم میشود) برای آگاهی و راهنمايی، دقت بيشتری به كار ببرند.
«منهاج الاحكام» در احكام نكاح و طلاق بررسی شده است كه اين كتاب شريف پنج مرتبه به طبع رسيده است. اين كتاب با توجه به اينكه خود كتاب استدلالی محكم در فقه اسلامی است و در بعضی حوزات علميه به عنوان كتب درسی به حساب آمده، تدريس میشود.
در اين كتاب گذشته از احكام، اجزا صيغ عقود را با گستردگی بيان كردهاند كه تاكنون هيچكسی از ارباب فن در اين علم بيان نكرده است و بدون ترديد بايد گفت كه در باب نكاح و طلاق با آراء و استدلال سنگ تمام گذاشتهاند.
«الارشاد الی ولایڑ الفقيه» كه از تأليفات قبل ايشان به حساب میآيد مورد استقبال شديد علما و فضلای حوزه قرار گرفته و در بُعد خود زبان زد عالمان دينی است.
«رساله توضيح المسائل» معظمله بنا بر درخواست مقلدان ايشان در 39 نوبت به چاپ رسيده، كتاب «مختصر الاحكام» گرفته شدهای مختصر از فتاوای معظمله است كه خلاصهای از توضيح المسائل است و كتاب شريف «المسائل المستحدثه» در چهار جلد بوده و 9 مرتبه مورد طبع قرار گرفته است، اين كتاب شريف با توجه به اينكه استفتائاتی از معظمله، پاسخگوی اهم و اكثر مسائل شرعی است.
در اين كتاب در 50 موضوع فقهی به سه هزار و 30 مسئله پاسخ داده شده و با قاطعيت بايد گفت كه خيلی از مسائل ضروری جامعه بررسی شده و جواب داده شده است.
كتاب «الفوائد القميه» كه در اطراف مسائل عبادی سخن به ميان آمده (قرآن، دعا و ذكر…) و آقايان علما و فضلا و محصلان علوم دينی بيشتر مورد خطاب قرار گرفته، خيلی از نصايح و توصيههای معظمله در موضوعات فوق مورد تأكيد قرار گرفته است؛ لذا اين كتاب از ويژگیهای خاصی برخوردار بوده و به زبان عربی چاپ شده است و در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی قابل استفاده است.
كتاب «القضاء» يكی ديگر از تأليفات معظمله كه در مسائل قضا جمعآوری شده است. با توجه به اينكه در فقه اسلامی سختترين و مهمترين و پرمسئوليتترين موضوع قضاوت بوده و اين امر مهم اسلامی در جامعه خيلی مورد نياز هم است؛ لذا معظمله در اين كتاب با نگاه اجتهادی بحث قضاوت و قضات را بررسی كرده و رهنمودهای علمی ايشان در اين كتاب قابل استفاده است.
كتاب «قواعد الاصول» يكی از آثار برگزيده ايشان است كه در آن كتاب 115 قاعده اصولی در مباحث عقليه بررسی شده است و نكات اساسی اصول مورد بحث است. در اوائل اين كتاب بابی به عنوان «العجب ثم العجب» مطرح است، كه شرايط اجتهاد و مجتهد بررسی شده است.
كتاب «الجهاد فی بيان حكم اقسامه»، كتاب «الدفاع فی بيان حكم اقسامه»، رساله «فی حكم المفسدين فی الارض»، رساله «فی المحارب فی بيان احكام اقسامه»، رساله «فی اقسام القتل»، رساله «فی قاعدڑ لاضرر» و رساله «فی علم غيب الائمه تفصيلاً» از جمله آثار ديگر اين عالم ربانی است.
آيتالله العظمی مدنی تبريزی اسوة استقامت و فقاهت، عمری است در راه مكتب اهل بيت(ع) با سخنگويای قلم خدمت كرد و اين در حالی است كه معظمله از دوران پربار جوانی تاكنون مشغول تدريس و نوشتن بودهاند و حدود 60 سال در شهر مقدس قم در جوار پر افتخار كريمة اهل بيت حضرت معصومه(س) مشغولند و هر مطلبی را كه تلمذ میكرد به نوشتن میپرداخت.
قلم پربار ايشان از عصر طفوليت و اوايل طلبگی تاكنون كه عرصه فقاهت و اجتهادشان است، در راه خدمت به اسلام در موضوعات مختلف علمی، اخلاقی و اجتماعی و … سير كرده است؛ لذا خيلی از تأليفات معظمله به چاپ نرسيده و در اينجا نيز متذكر نشديم و خلاصهای از آثار برگزيده ايشان را مطرح شده است و عاقبت روح پرفتوح اين مرجع معظم تقليد و استاد برجسته حوزه علميه قم در صبحگاه روز يكشنبه، هفتم شعبان المعظم ۱۴۳۴ برابر با 26 خردادماه بعد از يك دوره بيماری به ملكوت اعلی پيوست.
خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) ارتحال اين عالم برجسته حوزه علميه قم را به جامعه روحانيت تسليت عرض میكند
معظمله حدود ۱۶ سالگی در دوران پربار جوانی با حمايت و راهنمايی والد مكرمشان، وارد حوزه علميه تبريز میشود. حدوداً هشت سال با جديت تمام ادبيات عرب را تخصصاً ادامه میدهد تا اينكه خود به تدريس ادبيات میپردازد. علوم فقه و اصول را نيز تا كفایڑ الاصول در شهر تبريز فرا گرفت و از اساتيد معروف و نامی آن عصر كسب فيض میكند، به عنوان استاد ادبيات در آن شهر شاگردانی نيز تربيت میكند سپس معظمله عازم شهر علم و اجتهاد «قم» شده و در جوار مقدس كريمه اهل بيت (س) ادامه تحصيل داد.
با شروع تحصيل در قم از سطوح عاليه «كفايتين» در محضر اساتيد معروف، خود نيز تدريس را ادامه داد و در رشتههای مختلف علوم دينی شاگردانی تربيت كرد و از فيوضات تأليفات علوم دينی نيز برخوردار شد. در آن ايام جوانی شرحی بر مطوّل نوشت كه مورد استقبال علما و اساتيد قرار گرفت تا آنجائيكه مرحوم آيتالله العظمی علامه سيدمحمدحسين طباطبايی، صاحب تفسير شريف «الميزان» تقريظی بر آن مرقوم مینويسد كه به هيچ تأليف و تصنيفی همچون تقريظی ننوشته است.
در مدرسه مباركه حجتيه در همان عصر بر رسائل «فرائد الاصول» مرحوم شيخ اعظم انصاری شرحی مینويسد كه در هفت جلد جمعآوری شد و با تأليف اين كتاب كه مورد استقبال علما و فضلاء حوزه قرار میگيرد، مرحوم آيتالله العظمی بروجردی ايشان را مورد عنايت و تشويق قرار داده و از سوی معظمله به ايشان جايزهای اعطا میشود.
معظمله با عنايت خداوند و توجه حضرت ولی عصر(عج) روز به روز به مدارج عاليه صعود كرده و با همت عالی در محضر مراجع بزرگوار شيعه همچون حضرات آيات بروجردی، محقق داماد و امام خمينی(ره) كسب فيض میكرد و با جديت مشغول تحصيل، تدريس و تأليف بود و در شهر مقدس قم به درجه عاليه اجتهاد نائل شد.
وی شاگردان لايق و فاضلی تحويل جامعه داد كه بيشتر شاگردان ايشان از اساتيد به حساب میآيند كه با توجه به تربيت ايشان به مدارج عاليه نائل شدهاند و به مناصب قضايی راه يافتهاند.
«قال عزّوجل؛ ن و القلم و ما يسطرون؛ سوگند به قلم و آن چه مینويسند». يكی از سوگندهای قرآن، قسم به قلم است همانگونه كه در آيه فوق اشاره شده است بايد ديد چه كاری از قلم خواسته شد و در امور جامعه چه كاربردی دارد و از اين روی خدای سبحان به او اشاره كرده است؟
اولاً بدون ترديد قلم جز برای نوشتن كاربرد ديگری ندارد. زمانی اثر شايستگی او معلوم میشود كه سوگند به او ياد شود كه حضرت حق به او سوگند ياد كرده است و تمام حقايق دينی، اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و خيلی از مكنونات قلبی را در قالب نوشته به همگان عرضه كند.
يا اينكه در حديث شريف نبوی آمده است «قيدوا العلم بالكتابڑ» دانش را با نوشتن مهار كنيد.[۹] در هر حال يك قدرت و يك قداست عظيم در قلم نهفته است كه از احترام خاص و جايگاه بلندی برخوردار است و گاهی همين قلم سبب رشد و ترقی بشريت میشود كه از راه نوشتن به مقامات عاليه صعود كند، نمونهای از اين مقام عالی تأليفات و تصنيفات معظمله است كه خود بحری از علوم و خدمت بر مكتب اهل بيت(ع) است؛ شايسته است در اين بخش متذكر شوم كه ايشان در علوم فقه، اصول، ادبيات و اخلاق كتابهايی را نوشتهاند كه ما به چندی از تأليفاتشان اشاره میكنيم.
اولين تأليف معظمله كتاب «الفوايد الادبیڑ» است كه در سن جوانی در تبريز نوشته است. كتاب «فوايد الادبيه» كه خود يكی از كتب مسلم ادبيات عرب به حساب میآيد و از ويژگیهای بارزی برخوردار است و اساتيد برجسته ادبيات از آن استفاده میكنند.
«توضيح المطوّل» كه شرح بر مطول است و تقريظی از مرحوم علامه بزرگوار سيدمحمدحسين طباطبايی، صاحب تفسير شريف الميزان بر آن درج شده است در حوزات علميه قم، نجف اشرف و مشهد مقدس مورد استقبال علما و اساتيد قرار گرفته است.
«درر الفوائد فی شرح الفرائد» نيز كتاب شريفی است كه شرح بر رسائل مرحوم شيخ اعظم انصاری است در هفت جلد جمعآوری شده و چاپ شده است. اين كتاب با ديد اجتهادی بررسی شده است و در آن عصری كه چاپ اول كتاب به دست فقها و مراجع عظام میرسد. مؤلف در محضر مراجع آن زمان مثل آيتالله العظمی بروجردی، جايزه كسب میكند و طلاب اصولی برای تحقيق و مطالعة اين كتاب تشويق میشوند تا اينكه چهار نوبت كتاب به چاپ رسيد. شايان ذكر است كه اين كتاب شريف برای اساتيد برجسته حوزه مورد استفاده است.
آقايان و فضلايی كه آشنايی كاملی با كتاب شريف «رسائل» دارند درك خواهند كرد كه آنچه در «درر الفوائد» آورده شده است نه تنها شرح است بلكه باز كردن اشكالات كتاب و بعد هم پاسخ دادن به اشكالات و رفع و دفع نكاتی كه قابل حلاجی نيست.
در اين كتاب مطالب مهم به طرزی بررسی شده است كه با يك نگاه مطالب را باز و گويا میفهماند و با ديدن اين كتاب به خيلی از اساتيدم مراجعه كردم و مطالب را مورد مباحثه قرار دادم تا اينكه از اساتيد خودم و بلكه از بعضی از مراجع تقليد به من اين توصيه میشد كه اين كتاب خيلی برای رسيدن به مقامات والای علمی مؤثر است و مؤلفش با ديد اجتهادی و علمی به اين كتاب دقت كرده؛ برای اساتيد و طالبان علوم دينی و اصولی توصيه میشود كه از اين كتاب شريف استفاده كنند.
آنچه برای امتياز و برتری و اعلميت مراجع بزرگوار تقليد برای فضلاء و علمای خبره قابل دقت است با حاشيه عروڑ و ديگر كتب استدلالی در علوم دينی روشن میشود. اين كتاب در دو جلد بوده و دو مرتبه چاپ شده است.
ملاكات مسائل در اين حاشيه شريف با جديت، مورد پسند فقها قرار گرفته است و از شخصيتهای علمی كه شايستگی خبرویّت را دارند انتظار میرود برای مطالعه اين كتاب (كه در اين عصر با توجه به اينكه تشخيص مرجعيت دينی به سختی برای مردم معلوم میشود) برای آگاهی و راهنمايی، دقت بيشتری به كار ببرند.
«منهاج الاحكام» در احكام نكاح و طلاق بررسی شده است كه اين كتاب شريف پنج مرتبه به طبع رسيده است. اين كتاب با توجه به اينكه خود كتاب استدلالی محكم در فقه اسلامی است و در بعضی حوزات علميه به عنوان كتب درسی به حساب آمده، تدريس میشود.
در اين كتاب گذشته از احكام، اجزا صيغ عقود را با گستردگی بيان كردهاند كه تاكنون هيچكسی از ارباب فن در اين علم بيان نكرده است و بدون ترديد بايد گفت كه در باب نكاح و طلاق با آراء و استدلال سنگ تمام گذاشتهاند.
«الارشاد الی ولایڑ الفقيه» كه از تأليفات قبل ايشان به حساب میآيد مورد استقبال شديد علما و فضلای حوزه قرار گرفته و در بُعد خود زبان زد عالمان دينی است.
«رساله توضيح المسائل» معظمله بنا بر درخواست مقلدان ايشان در 39 نوبت به چاپ رسيده، كتاب «مختصر الاحكام» گرفته شدهای مختصر از فتاوای معظمله است كه خلاصهای از توضيح المسائل است و كتاب شريف «المسائل المستحدثه» در چهار جلد بوده و 9 مرتبه مورد طبع قرار گرفته است، اين كتاب شريف با توجه به اينكه استفتائاتی از معظمله، پاسخگوی اهم و اكثر مسائل شرعی است.
در اين كتاب در 50 موضوع فقهی به سه هزار و 30 مسئله پاسخ داده شده و با قاطعيت بايد گفت كه خيلی از مسائل ضروری جامعه بررسی شده و جواب داده شده است.
كتاب «الفوائد القميه» كه در اطراف مسائل عبادی سخن به ميان آمده (قرآن، دعا و ذكر…) و آقايان علما و فضلا و محصلان علوم دينی بيشتر مورد خطاب قرار گرفته، خيلی از نصايح و توصيههای معظمله در موضوعات فوق مورد تأكيد قرار گرفته است؛ لذا اين كتاب از ويژگیهای خاصی برخوردار بوده و به زبان عربی چاپ شده است و در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی قابل استفاده است.
كتاب «القضاء» يكی ديگر از تأليفات معظمله كه در مسائل قضا جمعآوری شده است. با توجه به اينكه در فقه اسلامی سختترين و مهمترين و پرمسئوليتترين موضوع قضاوت بوده و اين امر مهم اسلامی در جامعه خيلی مورد نياز هم است؛ لذا معظمله در اين كتاب با نگاه اجتهادی بحث قضاوت و قضات را بررسی كرده و رهنمودهای علمی ايشان در اين كتاب قابل استفاده است.
كتاب «قواعد الاصول» يكی از آثار برگزيده ايشان است كه در آن كتاب 115 قاعده اصولی در مباحث عقليه بررسی شده است و نكات اساسی اصول مورد بحث است. در اوائل اين كتاب بابی به عنوان «العجب ثم العجب» مطرح است، كه شرايط اجتهاد و مجتهد بررسی شده است.
كتاب «الجهاد فی بيان حكم اقسامه»، كتاب «الدفاع فی بيان حكم اقسامه»، رساله «فی حكم المفسدين فی الارض»، رساله «فی المحارب فی بيان احكام اقسامه»، رساله «فی اقسام القتل»، رساله «فی قاعدڑ لاضرر» و رساله «فی علم غيب الائمه تفصيلاً» از جمله آثار ديگر اين عالم ربانی است.
آيتالله العظمی مدنی تبريزی اسوة استقامت و فقاهت، عمری است در راه مكتب اهل بيت(ع) با سخنگويای قلم خدمت كرد و اين در حالی است كه معظمله از دوران پربار جوانی تاكنون مشغول تدريس و نوشتن بودهاند و حدود 60 سال در شهر مقدس قم در جوار پر افتخار كريمة اهل بيت حضرت معصومه(س) مشغولند و هر مطلبی را كه تلمذ میكرد به نوشتن میپرداخت.
قلم پربار ايشان از عصر طفوليت و اوايل طلبگی تاكنون كه عرصه فقاهت و اجتهادشان است، در راه خدمت به اسلام در موضوعات مختلف علمی، اخلاقی و اجتماعی و … سير كرده است؛ لذا خيلی از تأليفات معظمله به چاپ نرسيده و در اينجا نيز متذكر نشديم و خلاصهای از آثار برگزيده ايشان را مطرح شده است و عاقبت روح پرفتوح اين مرجع معظم تقليد و استاد برجسته حوزه علميه قم در صبحگاه روز يكشنبه، هفتم شعبان المعظم ۱۴۳۴ برابر با 26 خردادماه بعد از يك دوره بيماری به ملكوت اعلی پيوست.
خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) ارتحال اين عالم برجسته حوزه علميه قم را به جامعه روحانيت تسليت عرض میكند
