توكل سنجيده ویژگی انبياء است/ توکل مغایرتی با کوشش ندارد
گروه اجتماعی: عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز با اشاره به اينكه شخص متوكل ضمن تدبير، تلاش و عمل میكند، تصريح كرد: توكل سنجيدهايی كه خداوند بهعنوان صفت برجسته انبياء از آن نام برده است، مغايرتی با كوشش نداشته و به معنای دست روی دست گذاشتن نيست.
منصور سودانی، عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، توكل را به معنای اعتماد به غير خود و ديگری را به نيابت از خود قرار دادن عنوان كرد و گفت: احساس امنيت يكی از نيازهای اساسی بشر است، به همين منظور افراد برای يافتن منبع حمايت در مقام مقايسه تك تك پشتوانهها با خداوند تبارك و تعالی میپردازند كه در اين رهگذر به اين يگانه منبع توكل پی میبرند كه هيچ حمايتكنندهای همچون خداوند رحمان وجود ندارد.
وی عنوان كرد: شاهد اين مدعا آيات فراوانی در قرآن كريم همچون آيه 21 فتح «وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ قَدِيرًا؛ و [غنيمتهاى] ديگر[ى نيز هست] كه شما بر آنها دست نيافتهايد [و] خدا بر آنها نيك احاطه دارد و همواره خداوند بر هر چيزى تواناست». همچنين سوره مائده آيه 69 «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالصَّاببِؤُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ؛ كسانى كه ايمان آورده و كسانى كه يهودى و صابئى و مسيحياند هر كس به خدا و روز بازپسين ايمان آورد و كار نيكو كند پس نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين خواهند شد»؛ بنابراين اين آيات به نتيجه میرسيم كه «إن الله خير متوكلين».
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز با اشاره به اينكه شخص متوكل الهی ضمن تدبير، تلاش و عمل میکند، تصريح كرد: به عبارت ديگر توكل مجموعه حالاتی از حالات قلبی و سعی و كوشش جسمانی است و آن نوع توكل سنجيدهای است كه خداوند بهعنوان صفت برجسته انبياء نام میبرد و مغايرتی با كوشش نداشته و به معنای دست روی دست گذاشتن نيست.
وی با اشاره به آيه «فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ؛ اي پيغمبر همين كه عزم كردی و تصميم گرفتی، به خدا اعتماد كن و كار خود را دنبال كن»، (آل عمران/ 159)، با نگاهی سطحی به اين آيه درمیيابيم كه بر توكل شرايطی از قبيل نقد و بررسی راهحلها و انتخاب بهترين راهحل و اجرای آن مترتب است.
سودانی با تأكيد بر اينكه صرفاً بيان شفاهی توكل كافی نیست، گفت: از جمله كاركردهای توكل آن است كه اين مهم از جمله آموزههای دينی است كه تأثير فراوانی بر جسم و روان افراد دارد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز با اشاره به اينكه توكل چند جنبه و نتيجه دارد، بيان كرد: «اسناد» فرآيندی است كه افراد رويدادهای زندگی خود را به آن نسبت میدهند. افرادی كه متوكل واقعی باشند، عامل الهی را در پيامدها، تعبير و تفسير وقايع دخيل میدانند و اينكه اينگونه امور در فهم انسانها خواست خدا و آزمايش نهادينه شود در علم روانشناسی به اسناد معروف است.
وی با اشاره به آيه «وَلاَ تَیْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ؛ و از رحمت خدا نوميد مباشيد زيرا جز گروه كافران كسى از رحمت خدا نوميد نميشود»،(یوسف/87) گفت: فرد متوكل نه تنها اميدوارانه به پيگيری امور میپردازد بلكه هيچگاه خود را در بنبست كامل نمیبيند و همواره اراده خداوند را بر اراده خود مقدم میداند.
سودانی ادامه داد: شاهد قرآنی اين مطلب داستان حضرت موسی(ع) است؛ «قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى؛ فرمود آن را بگير و مترس به زودى آن را به حال نخستينش بازخواهيم گردانيد»، (طه/21)، همچنين زمانی را که آن حضرت از قوم خود فرار كرده و خود را در كنار رود خروشان نيل میبيند مولانا با اين ابيات توصيف میكند؛ چو شنيدستی تو بانگ لاتخف/ پس نترس از موج دريا و نه كس. اتكای انسان به منبع الهی به او در مواجه شدن با هر مشكلی اميدواری میدهد و احساس آرامش میيابد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز تصريح كرد: با پياده كردن «وَأُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ؛ و كارم را به خدا ميسپارم»، (سوره غافر آیه 44). وقتی به جايگاه عظيم و يگانه و بی همتا امور خود را به آن وكالت میدهيم احساس آرامشی به ما میدهد كه توسط هيچ منبع ديگری اين آرامش تأمين نمیشود.
وی ديگر نتيجه توكل را احساس صبر و تحمل دانست، گفت: هر واقعهای شروعی داشته و پايانی خواهد داشت و اين شروع به اين معنا است كه اطمينان از پايان رفتن در هر امر، زمينه تحمل را در فرد بيشتر میكند.
سودانی تصريح كرد: فرد متوكل حتی اگر شكست بخورد شكست ظاهری را به نفع و صلاح خود میداند و در مجموع مشاهده میشود كه توكل واقعی و الهی زمينه جرأت، انگيزه، اعتماد به نفس، خوشبينی، آرامش و صبر را در فرد ايجاد میكند؛ چنين يافتههايی در پژوهشهای اديان غيرمسلمان، رفتار جرأت مدارانه و انگيزه بالای فرد ديندار در مقايسه با افراد ديگر را نتيجه میدهد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز عنوان كرد: ضروری است فرد در دو گونه شامل آنكه خود را منفعل بداند و يا خدا را فعال و برعكس خدا را منفعل بداند و خود را فعال مطلق، شيوه سومی را پيش رو و نصبالعين خود قرار داده كه در آن خدا و فرد فعال است و مصداق از ما حركت و از خدا بركت است.
وی بيان كرد: يكی از احاديث که در خصوص ماه رمضان آمده آن است كه در اين ماه شياطين به بند كشيده میشوند؛ تلقی از به بند كشيده شدن شياطين در سايه تصميم قاطع، تقويت اراده و توكل الهی ميسر است، افرادی كه به اين نكته توجه نکنند ضمن از دست دادن فرصت طلايی ماه مبارك وجودشان زمينه جولان شيطان خواهد شد.
سودانی تصريح كرد: اگر بنا باشد همه چيز قضا و قدر باشد، عدل الهی بهعنوان يكی از اصول دين زير سؤال میرود؛ وقتی كه همه چيز براساس خواست و مشيت الهی است، چگونه بهشت و جهنم بر انسان مترتب میشود.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز خاطرنشان كرد: ما بابت همه نعمتهای خداوند از جمله چشم، گوش، سلامتی و ... مسئول هستيم؛ «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَیْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا یَكْسِبُونَ؛ امروز بر دهانهاى آنان مهر مينهيم و دستهايشان با ما سخن ميگويند و پاهايشان بدانچه فراهم ميساختند گواهى ميدهند»، (یس/ 65).
وی عنوان كرد: شاهد اين مدعا آيات فراوانی در قرآن كريم همچون آيه 21 فتح «وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ قَدِيرًا؛ و [غنيمتهاى] ديگر[ى نيز هست] كه شما بر آنها دست نيافتهايد [و] خدا بر آنها نيك احاطه دارد و همواره خداوند بر هر چيزى تواناست». همچنين سوره مائده آيه 69 «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالصَّاببِؤُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ؛ كسانى كه ايمان آورده و كسانى كه يهودى و صابئى و مسيحياند هر كس به خدا و روز بازپسين ايمان آورد و كار نيكو كند پس نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين خواهند شد»؛ بنابراين اين آيات به نتيجه میرسيم كه «إن الله خير متوكلين».
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز با اشاره به اينكه شخص متوكل الهی ضمن تدبير، تلاش و عمل میکند، تصريح كرد: به عبارت ديگر توكل مجموعه حالاتی از حالات قلبی و سعی و كوشش جسمانی است و آن نوع توكل سنجيدهای است كه خداوند بهعنوان صفت برجسته انبياء نام میبرد و مغايرتی با كوشش نداشته و به معنای دست روی دست گذاشتن نيست.
وی با اشاره به آيه «فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ؛ اي پيغمبر همين كه عزم كردی و تصميم گرفتی، به خدا اعتماد كن و كار خود را دنبال كن»، (آل عمران/ 159)، با نگاهی سطحی به اين آيه درمیيابيم كه بر توكل شرايطی از قبيل نقد و بررسی راهحلها و انتخاب بهترين راهحل و اجرای آن مترتب است.
سودانی با تأكيد بر اينكه صرفاً بيان شفاهی توكل كافی نیست، گفت: از جمله كاركردهای توكل آن است كه اين مهم از جمله آموزههای دينی است كه تأثير فراوانی بر جسم و روان افراد دارد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز با اشاره به اينكه توكل چند جنبه و نتيجه دارد، بيان كرد: «اسناد» فرآيندی است كه افراد رويدادهای زندگی خود را به آن نسبت میدهند. افرادی كه متوكل واقعی باشند، عامل الهی را در پيامدها، تعبير و تفسير وقايع دخيل میدانند و اينكه اينگونه امور در فهم انسانها خواست خدا و آزمايش نهادينه شود در علم روانشناسی به اسناد معروف است.
وی با اشاره به آيه «وَلاَ تَیْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ یَیْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ؛ و از رحمت خدا نوميد مباشيد زيرا جز گروه كافران كسى از رحمت خدا نوميد نميشود»،(یوسف/87) گفت: فرد متوكل نه تنها اميدوارانه به پيگيری امور میپردازد بلكه هيچگاه خود را در بنبست كامل نمیبيند و همواره اراده خداوند را بر اراده خود مقدم میداند.
سودانی ادامه داد: شاهد قرآنی اين مطلب داستان حضرت موسی(ع) است؛ «قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى؛ فرمود آن را بگير و مترس به زودى آن را به حال نخستينش بازخواهيم گردانيد»، (طه/21)، همچنين زمانی را که آن حضرت از قوم خود فرار كرده و خود را در كنار رود خروشان نيل میبيند مولانا با اين ابيات توصيف میكند؛ چو شنيدستی تو بانگ لاتخف/ پس نترس از موج دريا و نه كس. اتكای انسان به منبع الهی به او در مواجه شدن با هر مشكلی اميدواری میدهد و احساس آرامش میيابد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز تصريح كرد: با پياده كردن «وَأُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ؛ و كارم را به خدا ميسپارم»، (سوره غافر آیه 44). وقتی به جايگاه عظيم و يگانه و بی همتا امور خود را به آن وكالت میدهيم احساس آرامشی به ما میدهد كه توسط هيچ منبع ديگری اين آرامش تأمين نمیشود.
وی ديگر نتيجه توكل را احساس صبر و تحمل دانست، گفت: هر واقعهای شروعی داشته و پايانی خواهد داشت و اين شروع به اين معنا است كه اطمينان از پايان رفتن در هر امر، زمينه تحمل را در فرد بيشتر میكند.
سودانی تصريح كرد: فرد متوكل حتی اگر شكست بخورد شكست ظاهری را به نفع و صلاح خود میداند و در مجموع مشاهده میشود كه توكل واقعی و الهی زمينه جرأت، انگيزه، اعتماد به نفس، خوشبينی، آرامش و صبر را در فرد ايجاد میكند؛ چنين يافتههايی در پژوهشهای اديان غيرمسلمان، رفتار جرأت مدارانه و انگيزه بالای فرد ديندار در مقايسه با افراد ديگر را نتيجه میدهد.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز عنوان كرد: ضروری است فرد در دو گونه شامل آنكه خود را منفعل بداند و يا خدا را فعال و برعكس خدا را منفعل بداند و خود را فعال مطلق، شيوه سومی را پيش رو و نصبالعين خود قرار داده كه در آن خدا و فرد فعال است و مصداق از ما حركت و از خدا بركت است.
وی بيان كرد: يكی از احاديث که در خصوص ماه رمضان آمده آن است كه در اين ماه شياطين به بند كشيده میشوند؛ تلقی از به بند كشيده شدن شياطين در سايه تصميم قاطع، تقويت اراده و توكل الهی ميسر است، افرادی كه به اين نكته توجه نکنند ضمن از دست دادن فرصت طلايی ماه مبارك وجودشان زمينه جولان شيطان خواهد شد.
سودانی تصريح كرد: اگر بنا باشد همه چيز قضا و قدر باشد، عدل الهی بهعنوان يكی از اصول دين زير سؤال میرود؛ وقتی كه همه چيز براساس خواست و مشيت الهی است، چگونه بهشت و جهنم بر انسان مترتب میشود.
عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد چمران اهواز خاطرنشان كرد: ما بابت همه نعمتهای خداوند از جمله چشم، گوش، سلامتی و ... مسئول هستيم؛ «الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَیْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا یَكْسِبُونَ؛ امروز بر دهانهاى آنان مهر مينهيم و دستهايشان با ما سخن ميگويند و پاهايشان بدانچه فراهم ميساختند گواهى ميدهند»، (یس/ 65).
