كاهش نقش و كارايی وقف در جهت توسعه اقتصادی جامعه
گروه اقتصاد: نهاد وقف به واسطه اسلامی بودن آن از مدتها قبل شناخته شده بود و نقش حياتی در تاريخ مسلمانان داشت، اما كارآيی اين نهاد در حال حاضر در سرتاسر جهان اسلام به خاطر ضعف مديريت كاهش يافته است، در حالی كه اين نهاد میتواند به وسيله برخی تغييرات در ابزارها بازسازی شود تا به امری سودبخش بدل شود.
دين اسلام به عنوان كاملترين برنامه سعادت بشری در جهت نيل به كمال و بهرهمندی از فوايد اخروی و دنيوی، رهنمودهای خاص نسبت به حوزه را در زندگی فردی و اجتماعی افراد جامعه ارائه داده است. نظام اقتصادی اسلام به عنوان يكی از محورهای اصلی دين مبين اسلام نسبت به بهبود وضعيت معيشت جامعه و رفاه امت اسلام تاكيدات فراوانی در راستای ريشهكن كردن فقر، گسترش عدالت اجتماعی- اقتصادی، كاهش فاصله طبقاتی و توزيع مساوی درآمد دارد.
نظام مالی اسلامی نيز به عنوان زيرمجموعه نظام اقتصادی اسلام بايد در راستای اين اهداف اسلامی حركت نمايد. فلسفه نظام مالی اسلامی در عدل و احسان نهفته است. اسلام عدالت را برای انسانها ترويج میدهد. در اين راستا در صورتیكه با تأمين مالی نيازمندان، درآمد و ثروت آنها افزايش يابد، بخش مالی اسلامی نقش اجتماعی خود را به بهترين شكل نشان خواهد داد. در اسلام ساختارها و نهادهای متعددی نظير زكات، وقف و قرضالحسنه وجود دارد تا درآمد و ثروت را جهت برطرف نمودن نيازهای اوليه ميان همه اقشار جامعه بازتوزيع نمايد.
دين اسلام از طريق روايات و آيات متعدد، گردش ثروت در دست عده محدودی از افراد جامعه را مذموم و ناعادلانه تلقی مینمايد و ثروتمندان را از اين مدل رفتاری بر حذر میدارد و لذا میفرمايد كه آنها بايد ثروت را ميان همنوعان نيازمند خود توزيع كنند و به منظور توزيع ثروت از ثروتمندان به نيازمندان مفهوم صدقه را توصيه میكند. صدقه میتواند پول و حتی چيزی غير از پول باشد؛ هم چنين میتواند الزامی يا اختياری باشد.
وقف يك صدقه اختياری است، كلمه وقف از نظر لغوی به معنای سكون است. اما معنای اصطلاحی وقف كه همين معنای لغوی نيز در ضمن آن هست عبارتست از «تَحبيسُ العَين و تَسبيلُ المَنْفعه» به معنای اينكه عين موقوفه حبس و از منفعت آن استفاده شود. در داد و ستد و بيع، اعيان حركت میكنند، ولی در مورد موقوفه حقيقت اين است كه نه میتوانند فروخته شوند و نه میتوانند به ارث برسند؛ لذا سكونی در معنای آن وجود دارد، در حالی كه كه گردش و حركت در منافع آن است كه در اختيار ديگران قرار میگيرد.
وقف به عنوان راهبردی برای كمك به نيازمندان جامعه است كه از سوی بعضی افراد جامعه مورداستفاده قرار میگيرد. كاهش فقر از طريق وقف در اصل سازوكاری است برای دستيابی به نيازهای اساسی تا شكاف ميان ثروتمندان و نيازمندان در جامعه كاهش يابد. به عبارت ديگر وقف درآمد را از ثروتمندان به نيازمندان بازتوزيع میكند. وقف به عنوان عمل خيرخواهانه داوطلبانهای تعريف میشود كه در ذيل عناوين عامی چون صدقه و انفاق تعريف میشود. با اين مفهوم، ويژگیهای وقف مشابه زكات است. با اين تفاوت كه زكات ثروتی است كه به صورت نقدی در اختيار مستمندان قرار میگيرد، اما وقف بيشتر به صورت دارايی است.
برای تبيين بعد اقتصادی وقف میتوان آن را به شكل ديگری بازتعريف نمود: انتقال وجوه نقد (يا ديگر منابع) از بخش مصرف، و سرمايهگذاری آنها در دارائیهای توليدی كه منفعت يا درآمد جهت مصرف آينده برای افراد يا گروهها در پی خواهد داشت. با اين تعريف، سرمايه يا دارايی وقف شده به صورتهای مختلف به منظور اهداف گوناگون مذهبی، درمانی، فعاليتهای توليدی و ديگر موارد مورد استفاده قرار میگيرد.
سرمايه يا دارايی وقف شده به دو صورت میتواند مورد استفاده قرار گيرد: اول برای ارائه خدمات جهت استفاده گروهی از افراد (مثلاً ساخت بيمارستان، مسجد و غيره) و دوم به عنوان سرمايه توليدی (مثل يك طرح توليدی) برای توليد كالاهايی كه در بازار به فروش میرسد. بر اين اساس ويژگیها و منافع اقتصادی يك نهاد وقف نمايان میشوند. از يك سو توسعه وقف به معنای افزايش ذخاير و كاهش مصرف است، پديدهای كه علیرغم تاكيدات فراوان در جوامع اسلامی توسعه نيافته است. به عبارت ديگر میتوان اين ذخاير را به سرمايهای تبديل كرد كه هم میتواند خدمات اجتماعی و هم كالا توليد كند. از سوی ديگر وقف كه همراه با ترويج فرهنگ نوع دوستی و امت واحده است، با تقويت پايههای جامعه و احساس جمعی منجر به رشد سرمايه اجتماعی و تأثير گسترده بر توليد كل اقتصاد میشود.
تمام موارد بالا نشان میدهد كه روشها و منابع موجود تأمين مالی جهت توسعه موقوفات از كارايی لازم برخوردار نبوده و استفاده از منابع و روشهای نوين تأمين مالی جهت توسعه هرچه بيشتر موقوفات و بهرهمندی از آثار و نتايج آن، يك نياز مبرم جهت كاهش فاصله طبقاتی موجود در جوامع اسلامی و رفع نيازهای اوليه نيازمندان موجود در اين جوامع است.
از ويژگیهای منحصر به فرد وقف میتوان به ريسك پايين آن در امر سرمايهگذاری اشاره كرد. برخلاف حوزههای سرمايهگذاری پرخطر، بخش اوقاف در شرايط ركود و بحران اقتصادی به رشد خود ادامه میدهد. اين بخش مانند يك بخش اقتصادی زنده به سرعت در حال رشد است. سازمانهای اوقاف، نهادهای غيرانتفاعی اسلامی هستند كه به وكالت از سوی مردم طبقه عظيمی از فعاليتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را اداره میكنند.
از اين رو آنها با تأثير عمدهای كه بر روی رفاه و سبك زندگی جامعه دارند، نيروی مهمی در اقتصاد ملی، محسوب میشوند. رشد سازمانهای بزرگتر بازتابی از بهرهوری است كه از طريق استفاده از فرآيندها و نظامهای پيشرفتهتر ممكن شده است. نهاد وقف به واسطه اسلامی بودن آن از مدتها قبل شناخته شده بود و نقش حياتی در تاريخ مسلمانان داشت. اما كارآيی اين نهاد در حال حاضر در سرتاسر جهان اسلام به خاطر ضعف مديريت كاهش يافته است.
لذا تقويت نهاد وقف به منظور ارتقاء بهرهوری و بازيابی هويت سابق الزامی و حياتی جلوه میكند اين نهاد میتواند به وسيله برخی تغييرات در ابزارها باز ساخته شود تا به يك وقف سودبخش تبديل شود. وقف سودبخش نه تنها میتواند خود را تأمين مالی كند بلكه میتواند طرحهای ديگر را نيز تأمين مالی كند. به منظور تبديل يك موقوفه به نهاد وقف سودبخش، نياز به سرمايهگذاری بلندمدت جهت تامين مالی وقف، از طريق تسهيم بازده، مشاركت يا صكوك اجاره اجتنابناپذير است.
نظام مالی اسلامی نيز به عنوان زيرمجموعه نظام اقتصادی اسلام بايد در راستای اين اهداف اسلامی حركت نمايد. فلسفه نظام مالی اسلامی در عدل و احسان نهفته است. اسلام عدالت را برای انسانها ترويج میدهد. در اين راستا در صورتیكه با تأمين مالی نيازمندان، درآمد و ثروت آنها افزايش يابد، بخش مالی اسلامی نقش اجتماعی خود را به بهترين شكل نشان خواهد داد. در اسلام ساختارها و نهادهای متعددی نظير زكات، وقف و قرضالحسنه وجود دارد تا درآمد و ثروت را جهت برطرف نمودن نيازهای اوليه ميان همه اقشار جامعه بازتوزيع نمايد.
دين اسلام از طريق روايات و آيات متعدد، گردش ثروت در دست عده محدودی از افراد جامعه را مذموم و ناعادلانه تلقی مینمايد و ثروتمندان را از اين مدل رفتاری بر حذر میدارد و لذا میفرمايد كه آنها بايد ثروت را ميان همنوعان نيازمند خود توزيع كنند و به منظور توزيع ثروت از ثروتمندان به نيازمندان مفهوم صدقه را توصيه میكند. صدقه میتواند پول و حتی چيزی غير از پول باشد؛ هم چنين میتواند الزامی يا اختياری باشد.
وقف يك صدقه اختياری است، كلمه وقف از نظر لغوی به معنای سكون است. اما معنای اصطلاحی وقف كه همين معنای لغوی نيز در ضمن آن هست عبارتست از «تَحبيسُ العَين و تَسبيلُ المَنْفعه» به معنای اينكه عين موقوفه حبس و از منفعت آن استفاده شود. در داد و ستد و بيع، اعيان حركت میكنند، ولی در مورد موقوفه حقيقت اين است كه نه میتوانند فروخته شوند و نه میتوانند به ارث برسند؛ لذا سكونی در معنای آن وجود دارد، در حالی كه كه گردش و حركت در منافع آن است كه در اختيار ديگران قرار میگيرد.
وقف به عنوان راهبردی برای كمك به نيازمندان جامعه است كه از سوی بعضی افراد جامعه مورداستفاده قرار میگيرد. كاهش فقر از طريق وقف در اصل سازوكاری است برای دستيابی به نيازهای اساسی تا شكاف ميان ثروتمندان و نيازمندان در جامعه كاهش يابد. به عبارت ديگر وقف درآمد را از ثروتمندان به نيازمندان بازتوزيع میكند. وقف به عنوان عمل خيرخواهانه داوطلبانهای تعريف میشود كه در ذيل عناوين عامی چون صدقه و انفاق تعريف میشود. با اين مفهوم، ويژگیهای وقف مشابه زكات است. با اين تفاوت كه زكات ثروتی است كه به صورت نقدی در اختيار مستمندان قرار میگيرد، اما وقف بيشتر به صورت دارايی است.
برای تبيين بعد اقتصادی وقف میتوان آن را به شكل ديگری بازتعريف نمود: انتقال وجوه نقد (يا ديگر منابع) از بخش مصرف، و سرمايهگذاری آنها در دارائیهای توليدی كه منفعت يا درآمد جهت مصرف آينده برای افراد يا گروهها در پی خواهد داشت. با اين تعريف، سرمايه يا دارايی وقف شده به صورتهای مختلف به منظور اهداف گوناگون مذهبی، درمانی، فعاليتهای توليدی و ديگر موارد مورد استفاده قرار میگيرد.
سرمايه يا دارايی وقف شده به دو صورت میتواند مورد استفاده قرار گيرد: اول برای ارائه خدمات جهت استفاده گروهی از افراد (مثلاً ساخت بيمارستان، مسجد و غيره) و دوم به عنوان سرمايه توليدی (مثل يك طرح توليدی) برای توليد كالاهايی كه در بازار به فروش میرسد. بر اين اساس ويژگیها و منافع اقتصادی يك نهاد وقف نمايان میشوند. از يك سو توسعه وقف به معنای افزايش ذخاير و كاهش مصرف است، پديدهای كه علیرغم تاكيدات فراوان در جوامع اسلامی توسعه نيافته است. به عبارت ديگر میتوان اين ذخاير را به سرمايهای تبديل كرد كه هم میتواند خدمات اجتماعی و هم كالا توليد كند. از سوی ديگر وقف كه همراه با ترويج فرهنگ نوع دوستی و امت واحده است، با تقويت پايههای جامعه و احساس جمعی منجر به رشد سرمايه اجتماعی و تأثير گسترده بر توليد كل اقتصاد میشود.
تمام موارد بالا نشان میدهد كه روشها و منابع موجود تأمين مالی جهت توسعه موقوفات از كارايی لازم برخوردار نبوده و استفاده از منابع و روشهای نوين تأمين مالی جهت توسعه هرچه بيشتر موقوفات و بهرهمندی از آثار و نتايج آن، يك نياز مبرم جهت كاهش فاصله طبقاتی موجود در جوامع اسلامی و رفع نيازهای اوليه نيازمندان موجود در اين جوامع است.
از ويژگیهای منحصر به فرد وقف میتوان به ريسك پايين آن در امر سرمايهگذاری اشاره كرد. برخلاف حوزههای سرمايهگذاری پرخطر، بخش اوقاف در شرايط ركود و بحران اقتصادی به رشد خود ادامه میدهد. اين بخش مانند يك بخش اقتصادی زنده به سرعت در حال رشد است. سازمانهای اوقاف، نهادهای غيرانتفاعی اسلامی هستند كه به وكالت از سوی مردم طبقه عظيمی از فعاليتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را اداره میكنند.
از اين رو آنها با تأثير عمدهای كه بر روی رفاه و سبك زندگی جامعه دارند، نيروی مهمی در اقتصاد ملی، محسوب میشوند. رشد سازمانهای بزرگتر بازتابی از بهرهوری است كه از طريق استفاده از فرآيندها و نظامهای پيشرفتهتر ممكن شده است. نهاد وقف به واسطه اسلامی بودن آن از مدتها قبل شناخته شده بود و نقش حياتی در تاريخ مسلمانان داشت. اما كارآيی اين نهاد در حال حاضر در سرتاسر جهان اسلام به خاطر ضعف مديريت كاهش يافته است.
لذا تقويت نهاد وقف به منظور ارتقاء بهرهوری و بازيابی هويت سابق الزامی و حياتی جلوه میكند اين نهاد میتواند به وسيله برخی تغييرات در ابزارها باز ساخته شود تا به يك وقف سودبخش تبديل شود. وقف سودبخش نه تنها میتواند خود را تأمين مالی كند بلكه میتواند طرحهای ديگر را نيز تأمين مالی كند. به منظور تبديل يك موقوفه به نهاد وقف سودبخش، نياز به سرمايهگذاری بلندمدت جهت تامين مالی وقف، از طريق تسهيم بازده، مشاركت يا صكوك اجاره اجتنابناپذير است.
