اگر آوينی امروز بود ... / 10
«إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ» مبنای فكری شهيد آوينی بود
گروه هنر: پژوهشگر مركز پژوهشهای اسلامی صدا و سيما گفت: مفهوم «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ» آموزه اصلی تفكر وی بود. اين نوع نگرش با كار وی كه همان سينما بود مطابقت داشت، بدين نحو كه در سينما نيز يك داستان وجود دارد كه از يك نقطه شروع و در يك نقطه خاتمه میيابد.
حجتالاسلام والمسلمين علی آتشزر، پژوهشگر مركز پژوهشهای اسلامی صدا و سيما در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، درباره نگاه شهيد آوينی به سينما اظهار كرد: نگاه شهيد آوينی به سينما نشئت گرفته از يك برداشت كاملا علمی بود؛ بدين معنا كه الزامات و اقتضائات سينما را به درستی در نظر میگرفت و دليل اين برداشت نيز اين بود كه وی فرم و محتوا را در كنار هم میديد.
وی افزود: آوينی معتقد بود برای اينكه يك محتوا بتواند در يك فرم سينمايی ارائه شود نيازمند اين است كه امكانات متناسب با آن محتوا در فرم مورد نظر موجود باشد. نكته ديگر اينكه با در نظر گرفتن اين موضوع كه سينما هنری مدرن است و محل پيدايش آن هم مغرب زمين است بايد دانست كه نفسانيات و اقتضائات اقتصادی بر اين هنر حكمفرماست، بنابراين اين هنر صنعت هنوز زبانش برای پرداختن به اينگونه موضوعات (دينی) الكن است، ولی شهيد آوينی اعتقاد داشت سينما با همين زبان لكنتدار قادر است با تهذيب نفس سينماگران به مضامين دينی بپردازد.
اين كارشناس سينما ادامه داد: برای رسيدن به سينمای مدنظر شهيد آوينی نياز است سينمای اشراقی شكل گيرد. منظور از سينمای اشراقی نيز همان ارتباط فيلمساز با فيلم است كه قرب به حقيقت را در پی خواهد داشت. اين امتياز (قرب به حقيقت) سبب میشود كه ابزار سينما از دوربين، دكوپاژ و ميزانسن تا ديگر عوامل حاكم بر فيلمساز نباشد، بلكه فيلمساز بر تمام چيزیهايی كه موجود است حاكم باشد. اين ويژگیها نيز در آوينی موجود بود، البته اين گفته تنها يك ادعا نيست، بلكه افرادی چون حاتمیكيا كه با آوينی تجربه همكاری داشتند روی اين امتيازات آوينی صحه گذاشتهاند.
وی به مطلب فوق اضافه كرد: در سخنان سينماگرانی كه با آوينی همكاری داشتهاند بارها شنيدهايم كه اين فيلمساز تاكيد داشت كه در هنگام كار، بايد دوربين به دل سپرده شود، در صورتی كه در سينمای غرب به ويژه هاليوود سينما يكسری مقرارتی دارد كه حتی زاويه تحت نظر دوربين را هم مدنظر قرار میدهد. در اين ميان بايد يادآور شد كه توضيحات فوق مربوط به سينمای مستند میشود كه در گونه داستانی هم تعاريف مشابه خود را دارد.
اين كارشناس حوزه فيلم و رسانه در پاسخ به اين سؤال كه سينمای فعلی تا چه حد قادر است از انديشههای آوينی استفاده كند؟ توضيح داد: متاسفانه سينمای ما متناسب با عرصههای ديگر نتوانسته همسو با ارزشهای معرفتی و ايمانی قدم بردارد. از طرف ديگر سينماگران ما سلوك دينی كمتری نسبت به آموزههای اسلامی داشتند، البته بايد توجه داشت در فضای موجود فيلمهايی هم ساخته شده به آموزههای دينی نزديك بوده است. برای مثال میشود از برخی فيلمهای مجيدی و ميركريمی به عنوان كارهای فاخر در اين عرصه نام برد.
آتشزر يادآور شد: بايد در نظر داشت فيلمهای مجيدی و ميركريمی هنوز تجربيات اوليه هستند و ما هنوز به ظرفيتهای لازم برای تبليغ مضامين دينی توسط سينما دست پيدا نكردهايم، در صورتی كه در دورههای اوليه سينما فيلمسازانی چون «كارل دراير» برخی مضامين دينی را سينما مورد استفاده قرار دادند. آن هم در شرايطی كه سينما هنوز از داشتن صدا محروم بود. فيلمهايی چون «ژاندراك» و «كلمه» از اين دسته توليدات است.
وی در بخش ديگری از سخنان خود درباره مولفههای فكری شهيد آوينی گفت: شهيد آوينی تمامی راز زندگی انسان را سير و سياحت مبدا تا معاد میدانست. در حقيقت همان مفهوم «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ» آموزه اصلی تفكر وی بود. اين نوع نگرش با كار وی كه همان سينما بود مطابقت داشت، بدين نحو كه در سينما نيز يك داستان وجود دارد كه از يك شروع آغاز و در يك پايان، خاتمه میيابد. با توجه به اين شاخصه آوينی با فيلمهايی كه به نوعی به آثار ضد داستانی معروف شدهاند، مشكل داشت. چون معتقد بود زمانیكه فيلمساز رو به تجربههای شخصی میآورد از زبان عمومی غافل میشود و تنها در پی تفننهای شخصی خود است.
اين كارشناس حوزه رسانه، ديدگاه آوينی را درباره سينمای مولف چنين توضيح داد: آثار شهيد آوينی بيشتر به سينمای مستند معطوف میشد. در اين عرصه (سينمای مستند) هم فيلمسازانی هستند كه فرم مورد نظر آوينی را دنبال میكنند، اما در سينمای داستانی به ويژه به فيلمسازانی چون ابراهيم حاتمیكيا يك رويكرد نقد گونه هم داشت كه در آن شاخصههای تاليف هم مد نظر قرار گرفته است.
وی در جواب به سوال پايانی مبنی بر اينكه اگر شهيد آوينی هم اكنون زنده بود چه نوع نگاهی به سينمای دفاع مقدس داشت، اظهار كرد: جواب اين سوال را خيلی دقيق نمیتوان داد، اما مطمئنم كه حتما نسبت به سينمای داستانی در اين حوزه دغدغه میداشت. پس در چنين شرايطی يا خود در اين عرصه فيلمسازی میكرد يا اينكه با مديران عرصه برای اعتلای سينمای دفاع مقدس به گفتوگو میپرداخت. در ضمن احتمال اين بود كه در حوزه مستند دفاع مقدس هم باز شاهد تجربههای متفاوتی از وی بوديم كه دريچههايی تازهای پيشروی علاقمندان به اين حوزه گشوده میشد.
وی افزود: آوينی معتقد بود برای اينكه يك محتوا بتواند در يك فرم سينمايی ارائه شود نيازمند اين است كه امكانات متناسب با آن محتوا در فرم مورد نظر موجود باشد. نكته ديگر اينكه با در نظر گرفتن اين موضوع كه سينما هنری مدرن است و محل پيدايش آن هم مغرب زمين است بايد دانست كه نفسانيات و اقتضائات اقتصادی بر اين هنر حكمفرماست، بنابراين اين هنر صنعت هنوز زبانش برای پرداختن به اينگونه موضوعات (دينی) الكن است، ولی شهيد آوينی اعتقاد داشت سينما با همين زبان لكنتدار قادر است با تهذيب نفس سينماگران به مضامين دينی بپردازد.
اين كارشناس سينما ادامه داد: برای رسيدن به سينمای مدنظر شهيد آوينی نياز است سينمای اشراقی شكل گيرد. منظور از سينمای اشراقی نيز همان ارتباط فيلمساز با فيلم است كه قرب به حقيقت را در پی خواهد داشت. اين امتياز (قرب به حقيقت) سبب میشود كه ابزار سينما از دوربين، دكوپاژ و ميزانسن تا ديگر عوامل حاكم بر فيلمساز نباشد، بلكه فيلمساز بر تمام چيزیهايی كه موجود است حاكم باشد. اين ويژگیها نيز در آوينی موجود بود، البته اين گفته تنها يك ادعا نيست، بلكه افرادی چون حاتمیكيا كه با آوينی تجربه همكاری داشتند روی اين امتيازات آوينی صحه گذاشتهاند.
وی به مطلب فوق اضافه كرد: در سخنان سينماگرانی كه با آوينی همكاری داشتهاند بارها شنيدهايم كه اين فيلمساز تاكيد داشت كه در هنگام كار، بايد دوربين به دل سپرده شود، در صورتی كه در سينمای غرب به ويژه هاليوود سينما يكسری مقرارتی دارد كه حتی زاويه تحت نظر دوربين را هم مدنظر قرار میدهد. در اين ميان بايد يادآور شد كه توضيحات فوق مربوط به سينمای مستند میشود كه در گونه داستانی هم تعاريف مشابه خود را دارد.
اين كارشناس حوزه فيلم و رسانه در پاسخ به اين سؤال كه سينمای فعلی تا چه حد قادر است از انديشههای آوينی استفاده كند؟ توضيح داد: متاسفانه سينمای ما متناسب با عرصههای ديگر نتوانسته همسو با ارزشهای معرفتی و ايمانی قدم بردارد. از طرف ديگر سينماگران ما سلوك دينی كمتری نسبت به آموزههای اسلامی داشتند، البته بايد توجه داشت در فضای موجود فيلمهايی هم ساخته شده به آموزههای دينی نزديك بوده است. برای مثال میشود از برخی فيلمهای مجيدی و ميركريمی به عنوان كارهای فاخر در اين عرصه نام برد.
آتشزر يادآور شد: بايد در نظر داشت فيلمهای مجيدی و ميركريمی هنوز تجربيات اوليه هستند و ما هنوز به ظرفيتهای لازم برای تبليغ مضامين دينی توسط سينما دست پيدا نكردهايم، در صورتی كه در دورههای اوليه سينما فيلمسازانی چون «كارل دراير» برخی مضامين دينی را سينما مورد استفاده قرار دادند. آن هم در شرايطی كه سينما هنوز از داشتن صدا محروم بود. فيلمهايی چون «ژاندراك» و «كلمه» از اين دسته توليدات است.
وی در بخش ديگری از سخنان خود درباره مولفههای فكری شهيد آوينی گفت: شهيد آوينی تمامی راز زندگی انسان را سير و سياحت مبدا تا معاد میدانست. در حقيقت همان مفهوم «إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ» آموزه اصلی تفكر وی بود. اين نوع نگرش با كار وی كه همان سينما بود مطابقت داشت، بدين نحو كه در سينما نيز يك داستان وجود دارد كه از يك شروع آغاز و در يك پايان، خاتمه میيابد. با توجه به اين شاخصه آوينی با فيلمهايی كه به نوعی به آثار ضد داستانی معروف شدهاند، مشكل داشت. چون معتقد بود زمانیكه فيلمساز رو به تجربههای شخصی میآورد از زبان عمومی غافل میشود و تنها در پی تفننهای شخصی خود است.
اين كارشناس حوزه رسانه، ديدگاه آوينی را درباره سينمای مولف چنين توضيح داد: آثار شهيد آوينی بيشتر به سينمای مستند معطوف میشد. در اين عرصه (سينمای مستند) هم فيلمسازانی هستند كه فرم مورد نظر آوينی را دنبال میكنند، اما در سينمای داستانی به ويژه به فيلمسازانی چون ابراهيم حاتمیكيا يك رويكرد نقد گونه هم داشت كه در آن شاخصههای تاليف هم مد نظر قرار گرفته است.
وی در جواب به سوال پايانی مبنی بر اينكه اگر شهيد آوينی هم اكنون زنده بود چه نوع نگاهی به سينمای دفاع مقدس داشت، اظهار كرد: جواب اين سوال را خيلی دقيق نمیتوان داد، اما مطمئنم كه حتما نسبت به سينمای داستانی در اين حوزه دغدغه میداشت. پس در چنين شرايطی يا خود در اين عرصه فيلمسازی میكرد يا اينكه با مديران عرصه برای اعتلای سينمای دفاع مقدس به گفتوگو میپرداخت. در ضمن احتمال اين بود كه در حوزه مستند دفاع مقدس هم باز شاهد تجربههای متفاوتی از وی بوديم كه دريچههايی تازهای پيشروی علاقمندان به اين حوزه گشوده میشد.
