لازمه كمال در دين، رعايت موازين اخلاقی است
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به روايتی از حضرت علی(ع) كه فرمودهاند «اكملكم ايمانا احسنكم خلقا»، گفت: اگر كسی بخواهد مراتب ايمان را يكی پس از ديگری طی كند و به مقام قرب الهی برسد لازمهاش، اخلاق است. به عبارت ديگر لازمه كمال در دين رعايت موازين اخلاق است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، به همت شبكه قرآن و معارف سيما، برنامه ياد خدا سهشنبه هر هفته، ساعت 19 تا 20 با حضور حجتالاسلام والمسلمين سيد محمدباقر علوی تهرانی، استاد حوزه و دانشگاه، به مبحث سبك زندگی اسلامی، رابطه سبك زندگی و اخلاق و بيان الگوی رفتاری پيامبر و خاندان مطهرشان در سطح خانواده میپردازد.
حجتالاسلام والمسلمين علوی تهرانی با اشاره به جايگاه اخلاق بين معارف اسلامی و ضرورت پرداختن به اخلاق، گفت: میدانيم كه معارف دينی به چهار بخش تقسيم میشوند بخشی از معارف و تعاليم دين در حوزه اعتقادات، بخشی از معارف تكاليف (احكام) هستند، بخشی از معارف حقوق هستند چون ارث، ديه و بخشی ديگر از معارف، اخلاق هستند.
وی ادامه داد: بخشی از معارف كه تكاليف هستند انجام آن الزامی است و عدم انجام آن عقاب را در پی خواهد داشت. بحث معارف حقوق هم اگر نقض شود، ظلم است و خداوند يكی از كسانی را كه طبق بيان صريح آيات قرآن لعنت كرده است «أَن لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ»(اعراف/44). يكی از مصاديق ظالمين كسانی هستند كه حقوق را رعايت نمیكنند كه مشمول لعنت حضرت حق هستند و كسی هم نمیخواهد ملعون باشد چون يكی از ملعونان عالم، شيطان است و كسی كه ظلم میكند هم رده شيطان میشود.
اين استاد دانشگاه افزود: در بحث حوزه اعتقادات هم اهميت معلوم است چون بايد اهل ايمان بود و بستر ايمان همان حوزه اعتقادات است يعنی بايد به مبدأ و معاد كه از اصول اعتقادی هستند ايمان داشته باشيم تا جزء اهل ايمان باشيم.
وی با اشاره به اينكه اخلاق جايگاهش كجاست و آيا اخلاق از زمره اموری است كه شد، شد! نشد، نشد! بيان كرد: اگر ما جايگاه علم اخلاق را بدانيم التزام خود را به رفتارهای اخلاقی بيشتر میكنيم. لذا برای تبيين جايگاه اخلاق در معارف دين سه حديث بيان میكنيم.
علوی تهرانی ادامه داد: حضرت علی(ع) فرمودهاند «اكملكم ايمانا احسنكم خلقا» كاملترين افراد در مراتب ايمان، خوش خُلقترين افراد در معارف هستند. يعنی اخلاق، ايمان را از درجه پائين به درجه بالا و منتهی اليه میرساند و اگر كسی بخواهد مراتب ايمان را يكی پس از ديگری طی كند و به مقام قرب الهی برسد لازمهاش اخلاق است پس جايگاه اخلاق بسيار مهم است. به عبارت ديگر لازمه كمال در دين رعايت موازين اخلاق است.
اين استاد حوزه با اشاره حديث ديگری، اضافه كرد: امام صادق (ع) فرمودهاند « اِنْ أُجِّلْتَ فی عُمُرِكَ یَوْمَیْنِ فَاجْعَلْ أَحَدَهُما لِأَدَبِكَ لِتَسْتَعينَ بِهِ عَلی یَوْمِ مَوْتكَ» اگر از عمرت دو روز باقی ماند يك روز از آن را صرف ادب و يادگيری اخلاق بكن تا به واسطه اخلاق برای مُردن كمك بگيری.
وی ادامه داد: يكی از حقايقی كه برای همه وجود دارد مرگ است. خود مرگ سختیهايی را دارد همانطور كه در قرآن به آن اشاره شده است « وَجَاءتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ؛ سختیهای مرگ آمد » (سوره ق/19) كه اين سختیها از زمان احتضار شروع میشود تا حساب كتاب میشود و افراد به بهشت يا جهنم میروند.
حجتالاسلام علوی تهرانی با اشاره به روايتی ديگر، اظهار كرد: پيامبر(صلی الله عليه وآله) صحابی به نام سعد بن معاذ داشتند. سعد در جنگ احد مجروح میشود، مدتها جانباز است تا بعد در بستر به شهادت میرسد. خبر شهادت جناب سعد بن معاذ را جبرئيل به حضرت ختمی مرتبت، محمد مصطفی(صلی الله عليه وآله) میدهد. پيامبر با دو خصوصيت در تشييع پيكر سعد شركت میكنند، يكی با پای برهنه و ديگری آنكه قدمهايشان را خيلی كوچك بر میداشتند. كه برخی از اصحاب از ايشان میپرسند كه چرا اينگونه راه میرويد؟ پيامبر در جواب فرمودند: مگر ازدحام ملائكه را متوجه نيستيد. تجهيز سعد نيز با حضرت پيامبر(صلی الله عليه وآله) بوده است و پيامبر ايشان را داخل قبر گذاشتند.
وی ادامه داد: مادر سعد پس از اينكه كلام پيامبر را راجع به حضور ملائك شنيد و اينكه پيامبر(صلی الله عليه وآله) با دست مباركشان سعد را تجهيز كرده و داخل قبر گذاشتند، با افتخار اين عبارت را بيان كرد « يا سَعْدُ! هنَيئاً لَكَ الْجَنَّةُ؛ اى سعد! بهشت، بر تو گوارا باد». پيامبر بلافاصله فرمودند « فانَّ سعدا قد اءصابته ضمَّة » خيلی زود و قاطعانه درباره رفتار خداوند با فرزندت قضاوت كردی و حضرت فرمودند « فانَّ سعدا قد اءصابته ضمَّة » الان سعد دچار فشار قبر شده است. اصحاب پرسيدند سعد برای چه دچار فشار قبر میشود، حضرت فرمودند « انَّه كان فى خُلقِه مع اءهلِه سوء» او با زن و بچهاش خيلی بد اخلاق بود. بد اخلاقی يكی از عوامل فشار قبر است.
اين استاد حوزه با اشاره به اينكه جايگاه اخلاق مرتفع كردن و يا تقليل دادن سكرات و سختیهای جان دادن است، گفت: سوء برداشت نشود كه تنها مرد با زن بد اخلاقی كند فقط فشار قبر دارد بلكه اگر زن هم با مرد و اهل خانه بد اخلاقی كند و غُرغُر كند و بیادبی بكند و به نوعی بد اخمی بكند و زندگی را تلخ كند اين تلخی منشأ آن سوء اخلاق است، سوء اخلاقی هم موجب فشار قبر میشود.
وی خاطرنشان كرد: حديث ديگری از پيامبر اكرم(صلی الله عليه و آله ) نقل شده كه نشاندهنده جايگاه اخلاق است « قال رسول الله صلى الله عليه وآله: أبى الله لصاحب الخلق السيئ بالتوبة» خداوند ابا دارد كه از آدم بد اخلاق توبهاش رو قبول بكند. خداوند تواب از آدم بد اخلاق توبهاش رو قبول نمیكند. « فقيل يا رسول الله وكيف ذلك ؟ قال لانه إذا تاب من ذنب وقع فی أعظم من الذنب الذی تاب منه» او گناهی را مرتكب شده است و از آن توبه میكند ولی در عين حال هنوز در يك گناه بزرگتر از آن عملی است كه انجام داده است.
علوی تهرانی اظهار كرد: بد اخلاقی گناه جوانحی است ولی غيبت و توبه و اينگونه امور از گناه جوارحی است و هركدام از اينها گناه كبيره است وليكن اكبر از اينها بد اخلاقی است. پس اخلاق و حُسن خلق در واقع بزرگترين عمل خير است كه باعث نجات و كمك آدم در شب اول قبر میشود.
اين استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: برای بد اخلاقی، بخل، كبر، حسد و لجبازی بايد چارهای انديشيده شود. وقتی شيرينی عبادت را همانطور كه امام فرمودهاند «اللهم اذقنی حلاوه عبادتك» كه خدايا شيرينی عبادت را به من بچشان و ما نمیتوانيم آن شيرينی را درك كنيم دليلش اين است كه ما در درونمان مشكل داريم و درونمان آلودگی وجود دارد كه هر چقدر طهارت هم وارد شود آن را آلوده میكند و از اثر میافتد و اگر اين آلودگی درون كه انصاف به صفات رذيله دارد برطرف شود يعنی اتصاف به صفات فضيلت بشود آنگاه انسان با دو ركعت نماز عروج پيدا میكند.
وی افزود: دانستن اين نكته مهم است كه اخلاق علم است و هرجا اسم علم باشد تعليم هم در كنار آن است اين طور نيست كه افراد میتوانند مِن لَدُّنی اخلاقی باشند. اخلاق را بايد ياد گرفت يعنی بايد هم به تعريف رذايل و فضايل اخلاقی بپردازيم و عوامل و پيامدهای رذايل اخلاقی را هم بيان بكنيم و نه اينكه تنها داستانهای اخلاقی را تكرار كنيم و بحث اخلاق با خواندن يك كتاب حاصل نمیشود كما اينكه پزشكی با خواندن يك كتاب حاصل نمیشود و بايد همراه با يك معلم باشد.
حجتالاسلام والمسلمين علوی تهرانی بيان كرد: مردم از نظر روحيات مختلف هستند و لذا از نظر معضلات هم متفاوت هستند پس بايد كليات و قاعدهها را بيان كنيم كه چه رفتاری، رفتار اخلاقی است و لذا میتوان دو قاعده داد كه چه رفتاری، رفتار اخلاقی است و هر كس با خودش اين دو قاعده را داشته باشد و عملش را در اين دو قاعده بريزد، میفهمد كه رفتارش اخلاقی است يا خير.
وی با اشاره به اينكه برای تشخيص رفتارهای اخلاقی دو قاعده بيان میشود، افزود: اين بدان جهت است تا عزيزان بدانند كه اخلاق علم است و هرجا پای علم در ميان است پای تعليم هم قطعا در ميان است.
اين استاد حوزه در پايان يادآور شد: اين دو معيار عبارتند از اينكه: 1- رفتاری اخلاقی است كه بر مبنای اطاعات خداوند باشد و برخلاف آن نباشد به بيان ديگر در مسير اطاعت خداوند باشد و 2- رفتار اخلاقی بايد ضد كرامت انسان نباشد همانطور كه بيان صريح قرآن اين است كه « لَقَدْ كَرَّمْنا بَنی آدَمَ ؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم » (اسراء/70) به عبارت واضحتر اينكه كرامت انسانی را نبايد زير سؤال ببرد.
حجتالاسلام والمسلمين علوی تهرانی با اشاره به جايگاه اخلاق بين معارف اسلامی و ضرورت پرداختن به اخلاق، گفت: میدانيم كه معارف دينی به چهار بخش تقسيم میشوند بخشی از معارف و تعاليم دين در حوزه اعتقادات، بخشی از معارف تكاليف (احكام) هستند، بخشی از معارف حقوق هستند چون ارث، ديه و بخشی ديگر از معارف، اخلاق هستند.
وی ادامه داد: بخشی از معارف كه تكاليف هستند انجام آن الزامی است و عدم انجام آن عقاب را در پی خواهد داشت. بحث معارف حقوق هم اگر نقض شود، ظلم است و خداوند يكی از كسانی را كه طبق بيان صريح آيات قرآن لعنت كرده است «أَن لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ»(اعراف/44). يكی از مصاديق ظالمين كسانی هستند كه حقوق را رعايت نمیكنند كه مشمول لعنت حضرت حق هستند و كسی هم نمیخواهد ملعون باشد چون يكی از ملعونان عالم، شيطان است و كسی كه ظلم میكند هم رده شيطان میشود.
اين استاد دانشگاه افزود: در بحث حوزه اعتقادات هم اهميت معلوم است چون بايد اهل ايمان بود و بستر ايمان همان حوزه اعتقادات است يعنی بايد به مبدأ و معاد كه از اصول اعتقادی هستند ايمان داشته باشيم تا جزء اهل ايمان باشيم.
وی با اشاره به اينكه اخلاق جايگاهش كجاست و آيا اخلاق از زمره اموری است كه شد، شد! نشد، نشد! بيان كرد: اگر ما جايگاه علم اخلاق را بدانيم التزام خود را به رفتارهای اخلاقی بيشتر میكنيم. لذا برای تبيين جايگاه اخلاق در معارف دين سه حديث بيان میكنيم.
علوی تهرانی ادامه داد: حضرت علی(ع) فرمودهاند «اكملكم ايمانا احسنكم خلقا» كاملترين افراد در مراتب ايمان، خوش خُلقترين افراد در معارف هستند. يعنی اخلاق، ايمان را از درجه پائين به درجه بالا و منتهی اليه میرساند و اگر كسی بخواهد مراتب ايمان را يكی پس از ديگری طی كند و به مقام قرب الهی برسد لازمهاش اخلاق است پس جايگاه اخلاق بسيار مهم است. به عبارت ديگر لازمه كمال در دين رعايت موازين اخلاق است.
اين استاد حوزه با اشاره حديث ديگری، اضافه كرد: امام صادق (ع) فرمودهاند « اِنْ أُجِّلْتَ فی عُمُرِكَ یَوْمَیْنِ فَاجْعَلْ أَحَدَهُما لِأَدَبِكَ لِتَسْتَعينَ بِهِ عَلی یَوْمِ مَوْتكَ» اگر از عمرت دو روز باقی ماند يك روز از آن را صرف ادب و يادگيری اخلاق بكن تا به واسطه اخلاق برای مُردن كمك بگيری.
وی ادامه داد: يكی از حقايقی كه برای همه وجود دارد مرگ است. خود مرگ سختیهايی را دارد همانطور كه در قرآن به آن اشاره شده است « وَجَاءتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ؛ سختیهای مرگ آمد » (سوره ق/19) كه اين سختیها از زمان احتضار شروع میشود تا حساب كتاب میشود و افراد به بهشت يا جهنم میروند.
حجتالاسلام علوی تهرانی با اشاره به روايتی ديگر، اظهار كرد: پيامبر(صلی الله عليه وآله) صحابی به نام سعد بن معاذ داشتند. سعد در جنگ احد مجروح میشود، مدتها جانباز است تا بعد در بستر به شهادت میرسد. خبر شهادت جناب سعد بن معاذ را جبرئيل به حضرت ختمی مرتبت، محمد مصطفی(صلی الله عليه وآله) میدهد. پيامبر با دو خصوصيت در تشييع پيكر سعد شركت میكنند، يكی با پای برهنه و ديگری آنكه قدمهايشان را خيلی كوچك بر میداشتند. كه برخی از اصحاب از ايشان میپرسند كه چرا اينگونه راه میرويد؟ پيامبر در جواب فرمودند: مگر ازدحام ملائكه را متوجه نيستيد. تجهيز سعد نيز با حضرت پيامبر(صلی الله عليه وآله) بوده است و پيامبر ايشان را داخل قبر گذاشتند.
وی ادامه داد: مادر سعد پس از اينكه كلام پيامبر را راجع به حضور ملائك شنيد و اينكه پيامبر(صلی الله عليه وآله) با دست مباركشان سعد را تجهيز كرده و داخل قبر گذاشتند، با افتخار اين عبارت را بيان كرد « يا سَعْدُ! هنَيئاً لَكَ الْجَنَّةُ؛ اى سعد! بهشت، بر تو گوارا باد». پيامبر بلافاصله فرمودند « فانَّ سعدا قد اءصابته ضمَّة » خيلی زود و قاطعانه درباره رفتار خداوند با فرزندت قضاوت كردی و حضرت فرمودند « فانَّ سعدا قد اءصابته ضمَّة » الان سعد دچار فشار قبر شده است. اصحاب پرسيدند سعد برای چه دچار فشار قبر میشود، حضرت فرمودند « انَّه كان فى خُلقِه مع اءهلِه سوء» او با زن و بچهاش خيلی بد اخلاق بود. بد اخلاقی يكی از عوامل فشار قبر است.
اين استاد حوزه با اشاره به اينكه جايگاه اخلاق مرتفع كردن و يا تقليل دادن سكرات و سختیهای جان دادن است، گفت: سوء برداشت نشود كه تنها مرد با زن بد اخلاقی كند فقط فشار قبر دارد بلكه اگر زن هم با مرد و اهل خانه بد اخلاقی كند و غُرغُر كند و بیادبی بكند و به نوعی بد اخمی بكند و زندگی را تلخ كند اين تلخی منشأ آن سوء اخلاق است، سوء اخلاقی هم موجب فشار قبر میشود.
وی خاطرنشان كرد: حديث ديگری از پيامبر اكرم(صلی الله عليه و آله ) نقل شده كه نشاندهنده جايگاه اخلاق است « قال رسول الله صلى الله عليه وآله: أبى الله لصاحب الخلق السيئ بالتوبة» خداوند ابا دارد كه از آدم بد اخلاق توبهاش رو قبول بكند. خداوند تواب از آدم بد اخلاق توبهاش رو قبول نمیكند. « فقيل يا رسول الله وكيف ذلك ؟ قال لانه إذا تاب من ذنب وقع فی أعظم من الذنب الذی تاب منه» او گناهی را مرتكب شده است و از آن توبه میكند ولی در عين حال هنوز در يك گناه بزرگتر از آن عملی است كه انجام داده است.
علوی تهرانی اظهار كرد: بد اخلاقی گناه جوانحی است ولی غيبت و توبه و اينگونه امور از گناه جوارحی است و هركدام از اينها گناه كبيره است وليكن اكبر از اينها بد اخلاقی است. پس اخلاق و حُسن خلق در واقع بزرگترين عمل خير است كه باعث نجات و كمك آدم در شب اول قبر میشود.
اين استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: برای بد اخلاقی، بخل، كبر، حسد و لجبازی بايد چارهای انديشيده شود. وقتی شيرينی عبادت را همانطور كه امام فرمودهاند «اللهم اذقنی حلاوه عبادتك» كه خدايا شيرينی عبادت را به من بچشان و ما نمیتوانيم آن شيرينی را درك كنيم دليلش اين است كه ما در درونمان مشكل داريم و درونمان آلودگی وجود دارد كه هر چقدر طهارت هم وارد شود آن را آلوده میكند و از اثر میافتد و اگر اين آلودگی درون كه انصاف به صفات رذيله دارد برطرف شود يعنی اتصاف به صفات فضيلت بشود آنگاه انسان با دو ركعت نماز عروج پيدا میكند.
وی افزود: دانستن اين نكته مهم است كه اخلاق علم است و هرجا اسم علم باشد تعليم هم در كنار آن است اين طور نيست كه افراد میتوانند مِن لَدُّنی اخلاقی باشند. اخلاق را بايد ياد گرفت يعنی بايد هم به تعريف رذايل و فضايل اخلاقی بپردازيم و عوامل و پيامدهای رذايل اخلاقی را هم بيان بكنيم و نه اينكه تنها داستانهای اخلاقی را تكرار كنيم و بحث اخلاق با خواندن يك كتاب حاصل نمیشود كما اينكه پزشكی با خواندن يك كتاب حاصل نمیشود و بايد همراه با يك معلم باشد.
حجتالاسلام والمسلمين علوی تهرانی بيان كرد: مردم از نظر روحيات مختلف هستند و لذا از نظر معضلات هم متفاوت هستند پس بايد كليات و قاعدهها را بيان كنيم كه چه رفتاری، رفتار اخلاقی است و لذا میتوان دو قاعده داد كه چه رفتاری، رفتار اخلاقی است و هر كس با خودش اين دو قاعده را داشته باشد و عملش را در اين دو قاعده بريزد، میفهمد كه رفتارش اخلاقی است يا خير.
وی با اشاره به اينكه برای تشخيص رفتارهای اخلاقی دو قاعده بيان میشود، افزود: اين بدان جهت است تا عزيزان بدانند كه اخلاق علم است و هرجا پای علم در ميان است پای تعليم هم قطعا در ميان است.
اين استاد حوزه در پايان يادآور شد: اين دو معيار عبارتند از اينكه: 1- رفتاری اخلاقی است كه بر مبنای اطاعات خداوند باشد و برخلاف آن نباشد به بيان ديگر در مسير اطاعت خداوند باشد و 2- رفتار اخلاقی بايد ضد كرامت انسان نباشد همانطور كه بيان صريح قرآن اين است كه « لَقَدْ كَرَّمْنا بَنی آدَمَ ؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم » (اسراء/70) به عبارت واضحتر اينكه كرامت انسانی را نبايد زير سؤال ببرد.
