مسجد جنرال

نام این مسجد برگرفته از نام ژنرال عسگرخان عبدالملکی افشار از نظامیان برجسته و فرماندهان ارتش ايران در زمان فتحعلی شاه است. عسگرخان از سال ۱۲۲۱ تا ۱۲۲۳ ه ق در دوره جنگهای ایران و روس سفارت فتحعلی شاه را در دربار ناپلئون بناپارت عهده دار بوده است. وی به سال ۱۲۴۹ ه. ق همسال با مرگ عباس میرزا نایب السلطنه چشم از جهان فروبست. (ادیب الشعرا، ۱۳۴۵ – ۴۶ ش، صص ۳۴۰، ۳۴۳ و ۴۱۹).

درباره وجه تسمیه و ساخت مسجد در کتاب محمد قولو]قلی[ خان افشار ارومی چنین آمده است: «...]در سال ۱۲۰۹ ق[ محمد قولوخان] بیگلربیگی ارومیه[ دستور داد بیت و اولاد او ]عسگر خان عبدالملکی [ را از قوشچی کوچانده و در جنب دروازه هندو در ملک شخصی برای عسگرخان عبدالملکی... عمارتی از نو بنا نهادند و مسجدی نیز در جنب آن بنا گردید که بعد‌ها آن مسجد به نام مسجد جنرال ] ژنرال [ و دروازه مربوطه به دروازه عسگرخان اشتهار یافت...» (سعدآبادی، ۱۳۸۰ ش ص ۲۴۵). هر چند در اين نوشته به ساخته شدن مسجد توسط ژنرال عسگرخان تصريح نگرديده است لاكن با توجه به نام مسجد، نمي توان نقش او را در ساخته شدن مسجد ناديده گرفت.

مسجد در زمینی مستطیل شکل به مساحت ۹۷۸ متر مربع و 783 متر مربع زيربنا (با احتساب مساحت حسينيه و آشپزخانه) ساخته شده است. فضاهاي اصلي مسجد شامل: شبستانهاي مردانه و زنانه، نيم طبقه بخش زنانه، حسينيه، كفش كن، آشپزخانه و آبدارخانه است.
نماهای بیرونی مسجد، با آجر‌های سه سانتی پوشش یافته و دارای پنجره‌های کم عرض و کشیده با قوس جناغی است. ازاره دیوارهای بیرونی را تا ارتفاع دو متر سنگ سیاه و نوار‌هایی توسي رنگ تشکیل می‌دهد. بر روی دیوارهای بیرونی صحن (نماي غربي) نیز طاقچه‌هایی با قوس‌های جناغی اجرا شده است.
فضاي ورودي مسجد داراي پلاني پنج ضلعي است كه در بالا تبديل به يك نيم گنبد شده است، زير نيم گنبد با كاشي هاي هفت رنگ و تزئينات هندسي و آرايش گل و بوته زيور يافته و عبارات: «الله جلّ جلاله»، «ادخلوها بسلام آمنين»، «عجلو بالصلاه قبل الفوت» و «عجلو بالتوبه قبل الموت» كه با خط ثلث طلايي و سفيد رنگ و بر روي كاشي هاي به رنگ آبي لاجوردي نوشته شده اند، ديده مي شود.
مسجد داراي دو مناره در طرفين نماي ورودي (ضلع جنوب غربي) است، مناره ها داراي ارتفاع تقريبي 15 متر و قطر خارجي 90/1 متر است. ساقه مناره ها با آجرهاي سه سانتي پوشانده شده و با آجرهاي مربع شكل لعابدار فيروزه اي رنگ كه بصورت مارپيچ دو ساقه ها پيچيده شده تزئين گرديده اند.
شبستان مردانه با ابعاد ۱۴× ۱۸ متر در سمت شرقی مسجد قرار گرفته است. ازاره دیوارهای شبستان تا ارتفاع 30/1 متری از جنس گرانیت توسي رنگ با نوار مشكي بوده و ادامه آن تا سقف با آجرهاي سه سانتی پوشانده شده است.
محراب در ضلع جنوبي شبستان قرار گرفته است. اين محراب از نوع نیم تاس ترکین با ارتفاع 6 متر و عرض 4 متر و عمق 85 سانتی متر بوده و سراسر آن با کاشی‌های هفت رنگ کاشی کاری شده است.
شبستان زنانه در زير زمين مسجد قرار گرفته است و را دسترسي به آن راه پله اي است كه منتهي به ورودي فرعي از كوچه و نيز ورودي از صحن مي گردد با پايين رفتن از يازده پله به فضاي شبستان مي رسيم .
در زير زمين همچنين دو مزار با سنگ نوشته: «آرامگاه ابدي شادروان پاشاخان فرزند عسگرخان ژنرال اعزاز نظام به تاريخ 1266 شمسي به رحمت ايزدي پيوست» و «آرامگاه ابدي مرحومه مغفوره بانو بيوك همسر پاشاخان فرزند عسگرخان جنرال به تاريخ 1278 شمسي به رحمت ايزدي پيوست» ديده مي شود.
شبستان زنانه دارای محرابی کوچکتر از محراب شبستان مردانه است. محراب از نوع نیم تاس ترکین با ارتفاع 4 متر و عرض 10/3 متر و عمق 90 سانتی متر بوده، ازاره دیوارهای این محراب تا ارتفاع یک متری از سنگ مرمر توسي پوشانده شده است.
هنرمندان: محمد فرتاشیان، كاشي كاري محراب را در سال 1383 ه ش و آقاي قنبري، معرق كاري در ورودي شبستان را در سال 1385 ه ش انجام داده اند.