مميزی كتاب؛ آری يا خير؟
گروه ادب: بايد توجه داشت كه اصل انجام مميزی مطلوب، يا مذموم است و بايد همه آن را دور انداخت يا با اصلاح آن به تعالی هرچه بيشتر اين حوزه كمك كرد كه در اين ميان نشر كتابهای دينی و قرآنی كه با اعتقادات مردم سر و كار دارند، اهميت خود را دارند.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا)، بحث درباره مميزی كتاب، پيش از توليد يا نظارت بر آن، پس از انتشار موضوعی است كه پيش از انتصاب وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی به بحث روز فعالان و دوستداران حوزه نشر تبديل شده و وزير جديد را پيش از ورود به ساختمان بهارستان به بحثهای جانبی كشانده بود.
البته سخنان رئيس جمهور در دوران رقابتهای انتخاباتی و وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی پيش از تصدی اين مسئوليت نيز زمينههای آغاز اين بحث را فراهم كرده بود. موضوع مميزی كتاب، مميزان و روال انجام كار به شكل كلی، مجالی وسيعتر را میطلبد. در اينجا سخن اصلی درباره مميزی كتابهای دينی ـ قرآنی پيش از توليد است.
غلامرضا جمشيدنژاد اول درباره توليد محتوای بدون پشتوانه و پايه در بخش دينی ـ قرآنی با بيان اينكه معمولاً اين آثار غيرمفيد چند جلدی هم هستند، اظهار كرد: در اين آثار به جای شرح مبانی دين، مشتی خرافات اقوام و ملل به ويژه اسرائيليات كه به مرور زمان در فرهنگ اسلامی به سطح انبوه رسيدهاند، اشاعه میشود كه اين موضوع مايه تأسف است.
جمشيدنژاد اول بدون ذكر نام از اثری، ادامه داد: اجازه بدهيد فقط اشاره كنم به اثری كه چندی قبل شاهد انتشار آن بودم. در اين اثر كه تاريخ رونمايی از آن همزمان شده بود با سالروز ازدواج حضرت فاطمه(س) و اميرالمؤمنين(ع)، لاطائلاتی را در پوشش سفارشهای نبی مكرم اسلام(ص) به آن دو بزرگوار نسبت داده بود كه صحت ندارد.
وی در ادامه به عدم نظارت صحيح به اين آثار اشاره كرد و افزود: فكر میكنم كه اين اثر در شهر مقدس قم به چاپ رسيده و بدون هيچ فيلتر و بررسی وارد بازار شده است. اين موضوع بسيار ناراحتكننده است كه صاحبنظران بعد از چاپ و نشر، متوجه نقايص اثر بشوند.
اين نويسنده و پژوهشگر با بيان اينكه هدر رفتن كاغذ و نيروی كار در برخی تأليفات به چشم میخورد، ادامه داد: اين گونه آثار كه با هزينه بسيار بالا و با كاغذ مرغوب به چاپ رسيدهاند، فقط برای خمير شدن و تبديل مجدد به كاغذ مناسب است. حال بايد بررسی شود كه اين موضوع در شرايط پُرتلاطم بازار كاغذ چه ضربهای به قوای فرهنگی جامعه و نشر و چاپ كتابهای دينی ـ مذهبی میزند و به انحطاط میكشاند.
جمشيدنژاد اول همچنين اظهار كرد: شاهد هستيم كه برای آثار خاص و فاخر كاغذ پيدا نمیشود و اين آثار كه میتواند به اعتلای فرهنگی ـ دينی جامعه كمك كند، مدتها در صف انتشار باقی میماند، ولی برای بعضی لاطائلات از كاغذ مرغوب 80 گرمی و ساير امكانات استفاده میشود.
اين سخنان كه در زمان تصدی سيدمحمد حسينی، وزير سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی، ايراد شده بود، نشان از گلايهمندی صاحب نظران از وضع موجود دارد، اما اينكه راهكار كدام است، خود از اهميت به اندازه فهم مشكل برخوردار است. پاك كردن صورت مسئله آن هم به روشی كه خصوصاً در حوزه نشر مكتوب حوزه دينی ـ قرآنی باعث ايجاد انحطاط فكری جامعه میشود، نه تنها بسيار مذموم كه به همان اندازه نيز خطرناك است.
فرايند مميزی كتاب در جمهوری اسلامی ايران براساس آييننامه ضوابط نشر كتاب مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی طراحی شده است. براساس گزارش مركز آمار ايران و خانه كتاب، در سال ۱۳۸۹، ۶۴۶۰۶ عنوان كتاب در جمهوری اسلامی ايران منتشر شده كه ۳۱۸۱۵ عنوان آن تجديد چاپی بوده است.
بر اين اساس در سال ۱۳۸۹، ۳۲۷۹۱ عنوان كتاب از فرايند مميزی گذر كرده است. اطلاعات غيررسمی نشان میدهد كه ۷۰ درصد كتابهای وارد شده به فرآيند مميزی، در بازهای يك روزه مجوز انتشار گرفتهاند و ۳۰ درصد آنها، يعنی ۹۸۳۸ عنوان مورد بررسی تفصيلی توسط مميزان كتاب قرار گرفته است. بنابراين ۱۵ درصد كل كتابهای سال ۱۳۸۹، توسط مميزان كتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، خوانده شده و مورد بررسی قرار گرفتهاند.
متأسفانه آماری در دست نيست كه نشان دهد از اين حدوداً 10 هزار كتاب خوانده شده، چند كتاب بدون هيچ دخل و تصرفی مجوز انتشار گرفتهاند و چند كتاب، نيازمند اصلاحات شناخته شدهاند.
در هر حال، فرآيند مميزی نشان میدهد تنها كتابهايی فرصت انتشار نمیيابند كه در كارگروه اول بررسی، غيرقابل انتشار شناخته شده باشند و كارگروه دوم نيز، نظر كارگروه اول را تأييد كرده باشد و هيئت نظارت بر اجرای ضوابط نشر كتاب هم، اين دو نظر كارشناسی را غيرقابل خدشه بداند.
اظهارات وزير فرهنگ و ارشاد سابق در آخرين روزهای كاری نيز خالی از لطف نيست؛ سيدمحمد حسينی در اين باره اظهار كرد: «بايد تكليف برخی كتابهای معطل مانده در اداره كتاب وزارت ارشاد روشن شود. قرار شده دوستان ما در اداره كتاب با همتی مضاعف برخی از كتابهايی را كه بلاتكليف مانده بودند، تعيين تكليف كنند تا ما در پايان دوره كاری خود، كار زمينماندهای نداشته باشيم.
صدور مجوز بايد اينگونه باشد كه كتابها در يك روز، نهايتاً يك هفته و حداكثر 45 روز تعيين تكليف شوند كه اين موضوع كمك ناشران و نويسندگان را نيز میطلبد.
در بحث صدور مجوز كتاب نمیتوانيم مرزهای اعتقادی، اخلاقی و منافع ملی را ناديده بگيريم، چون گاهی حتی يك جمله و جابجايی يك كلمه میتواند تبعات زيادی به دنبال داشته باشد. بنابراين بايد حساسيتها را در نظر گرفت؛ آزادی بيان در جای خود، اما بايد حرمت افكار، انديشه، حقايق و اقشار مختلف جامعه را مد نظر داشته باشيم.»
تا اينجا متوجه شديم كه وزير هم از وضعيت راضی نيست و نكته نظراتی دارد. اما اينكه صحيح كدام است را بايد جای ديگر جستوجو كرد. شايد برای شرح موضوع، ذكر مثالی به روشنتر شدن آن كمك كند.
بايد توجه داشت كه اصل انجام مميزی مطلوب يا مذموم است و مميزی كتاب به كدام يك از مثالهای بالا شباهت دارد. بايد همه آن را دور انداخت يا با اصلاح آن، به تعالی هر چه بيشتر اين حوزه كمك كرد.
محمدرضا سرشار نام آشنايی در حوزه ادبيات ايرانزمين است و نيازی به معرفی بيشتر ندارد. وی در وبگاه شخصی خود به سخنان اخير علی جنتی، وزير ارشاد اسلامی درباره مميزی كتاب واكنش نشان داده است كه متن آن در ادامه آمده است: «به خلاف وعده رئيس جمهور منتخب در وعدههای انتخاباتی خود و وزير جديد فرهنگ و ارشاد اسلامی، لغو مجوز نشر كتاب و مميزی قبل از چاپ، غيرقانونی و غيرممكن است.
طبق ماده 9 قانون ضوابط نشر كتاب مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی (مصوبه 660؛ مورخ 24/1/ 89؛ كه در تاريخ 3/2/89 ابلاغ شده است) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موظف است با تشكيل كميتههای تخصصی، كليه كتابها را قبل از چاپ، بررسی كند و اين آثار تنها در صورت نداشتن موارد خلاف قانون و دريافت مجوز رسمی از وزارت ارشاد میتوانند منتشر شوند.
بنابراين لغو بررسی كتابها قبل از چاپ و انتشار تنها پس از دريافت مجوز از وزارت ارشاد، عملی غيرقانونی و به كل، خارج از حدود اختيارات شخص رئيس جمهور يا وزير ارشاد يا هر مقام دولتی ديگر است. تغيير رويه فعلی تنها در صورت طرح و تصويب در شورای عالی انقلاب فرهنگی يا مجلس شورای اسلامی و تصويب و درآمدن به صورت يك ماده قانونی مشخص آن هم پس از ابلاغ رسمی به وزارت ارشاد مقدور است.
كه چنين امری نيز بسيار بعيد به نظر میرسد. زيرا عملی غيركارشناسی شده و دارای تبعات و مشكلات اجرايی و فرهنگی بسيار است. ضمن آنكه دولت موسوم به اصلاحات نيز، در دوره هشت ساله حاكميت خود، بارها چنين شعاری را داد؛ اما در عمل، موفق به تحقق آن نشد.»
در اين يادداشت تلاش شده نگاهی همه جانبه به موضوع انداخته شود و به همين جهت، سخنان وزير جديد فرهنگ و ارشاد اسلامی، را به اين مطلب اضافه میكنيم تا به يافتن راهحلی جديد كمك كند.
هفته گذشته وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفتوگو با يك نشريه داخلی گفته بود: «اين وزارتخانه، مميزی قبل از چاپ را برخواهد داشت. بايد چارچوبهای قانونی را به طور شفاف بيان كنيم و در اختيار ناشران قرار دهيم تا آنها به نوعی خودتنظيمی داشته باشند.»
محمد جنتی اين اقدام را «مميزی بعد از انتشار» توصيف كرده و گفته بود كه خود ناشر بايد بفهمد كه كتابش با مقررات همخوانی دارد يا ندارد. وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنين گفت: بايد فضای امنيتی حاكم كه هنرمندان و بخشهای ديگری از آن آسيب ديدهاند تلطيف شود و كسانی كه مشكل خاصی نداشته باشند میتوانند برگردند و به كارشان برسند. او در عين حال وعده داد كه تسليم خواستههای نيروهايی كه «گروه فشار» ناميد، نخواهد شد.
جدای از اينكه بايد از وزير، تعريف گروه فشار، افراد بدون مشكل خاص و حتی مشكل خاص را پرسيد، بايد پرسيد كه اگر ناشری بدون غرض، كتابی را به چاپ رساند و اداره كتاب پس از چاپ و توزيع متوجه انحراف يا خطايی در اثر شد، چه مجازاتی را برای ناشر در نظر میگيرد.
ذيل آيه 24 سوره عبس نيز آمده است كه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ» كه درباره ضرورت توجه انسان به خوراكش است. از امام صادق و امام محمدباقر(ع) نيز جداگانه نقل شده كه منظور اين است كه فرد ببيند علم و دانشش را از كه اخذ میكند. در نگاه فردی اين آيه روايت به شكل بالا تفسير میشود و با رويكرد حكومتی وظيفه حاكميت در برخورد با جريانهای انحرافی و مشكلساز را مشخص میكند. علاوه بر آيه فوق در منابع تفسيری و روايی و فقهی به استناد آيه 79 سوره بقره، آيه 6 سوره لقمان و آياتی ديگر و روايات ذيل آنها به حرمت انتشار كتب ضلال و گمراه كننده پرداخته و آن را حرام دانستهاند.
همچنين در تمامی اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ايران كه از موضوع آزادی، سخن به ميان آوردهاند و به خصوص اصل 24 قانون اساسی، هرگز صحبت از آزادی مطلق و نامحدود به ميان نيامده است.
البته سخنان رئيس جمهور در دوران رقابتهای انتخاباتی و وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی پيش از تصدی اين مسئوليت نيز زمينههای آغاز اين بحث را فراهم كرده بود. موضوع مميزی كتاب، مميزان و روال انجام كار به شكل كلی، مجالی وسيعتر را میطلبد. در اينجا سخن اصلی درباره مميزی كتابهای دينی ـ قرآنی پيش از توليد است.
غلامرضا جمشيدنژاد اول درباره توليد محتوای بدون پشتوانه و پايه در بخش دينی ـ قرآنی با بيان اينكه معمولاً اين آثار غيرمفيد چند جلدی هم هستند، اظهار كرد: در اين آثار به جای شرح مبانی دين، مشتی خرافات اقوام و ملل به ويژه اسرائيليات كه به مرور زمان در فرهنگ اسلامی به سطح انبوه رسيدهاند، اشاعه میشود كه اين موضوع مايه تأسف است.
جمشيدنژاد اول بدون ذكر نام از اثری، ادامه داد: اجازه بدهيد فقط اشاره كنم به اثری كه چندی قبل شاهد انتشار آن بودم. در اين اثر كه تاريخ رونمايی از آن همزمان شده بود با سالروز ازدواج حضرت فاطمه(س) و اميرالمؤمنين(ع)، لاطائلاتی را در پوشش سفارشهای نبی مكرم اسلام(ص) به آن دو بزرگوار نسبت داده بود كه صحت ندارد.
وی در ادامه به عدم نظارت صحيح به اين آثار اشاره كرد و افزود: فكر میكنم كه اين اثر در شهر مقدس قم به چاپ رسيده و بدون هيچ فيلتر و بررسی وارد بازار شده است. اين موضوع بسيار ناراحتكننده است كه صاحبنظران بعد از چاپ و نشر، متوجه نقايص اثر بشوند.
اين نويسنده و پژوهشگر با بيان اينكه هدر رفتن كاغذ و نيروی كار در برخی تأليفات به چشم میخورد، ادامه داد: اين گونه آثار كه با هزينه بسيار بالا و با كاغذ مرغوب به چاپ رسيدهاند، فقط برای خمير شدن و تبديل مجدد به كاغذ مناسب است. حال بايد بررسی شود كه اين موضوع در شرايط پُرتلاطم بازار كاغذ چه ضربهای به قوای فرهنگی جامعه و نشر و چاپ كتابهای دينی ـ مذهبی میزند و به انحطاط میكشاند.
جمشيدنژاد اول همچنين اظهار كرد: شاهد هستيم كه برای آثار خاص و فاخر كاغذ پيدا نمیشود و اين آثار كه میتواند به اعتلای فرهنگی ـ دينی جامعه كمك كند، مدتها در صف انتشار باقی میماند، ولی برای بعضی لاطائلات از كاغذ مرغوب 80 گرمی و ساير امكانات استفاده میشود.
اين سخنان كه در زمان تصدی سيدمحمد حسينی، وزير سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی، ايراد شده بود، نشان از گلايهمندی صاحب نظران از وضع موجود دارد، اما اينكه راهكار كدام است، خود از اهميت به اندازه فهم مشكل برخوردار است. پاك كردن صورت مسئله آن هم به روشی كه خصوصاً در حوزه نشر مكتوب حوزه دينی ـ قرآنی باعث ايجاد انحطاط فكری جامعه میشود، نه تنها بسيار مذموم كه به همان اندازه نيز خطرناك است.
فرايند مميزی كتاب در جمهوری اسلامی ايران براساس آييننامه ضوابط نشر كتاب مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی طراحی شده است. براساس گزارش مركز آمار ايران و خانه كتاب، در سال ۱۳۸۹، ۶۴۶۰۶ عنوان كتاب در جمهوری اسلامی ايران منتشر شده كه ۳۱۸۱۵ عنوان آن تجديد چاپی بوده است.
بر اين اساس در سال ۱۳۸۹، ۳۲۷۹۱ عنوان كتاب از فرايند مميزی گذر كرده است. اطلاعات غيررسمی نشان میدهد كه ۷۰ درصد كتابهای وارد شده به فرآيند مميزی، در بازهای يك روزه مجوز انتشار گرفتهاند و ۳۰ درصد آنها، يعنی ۹۸۳۸ عنوان مورد بررسی تفصيلی توسط مميزان كتاب قرار گرفته است. بنابراين ۱۵ درصد كل كتابهای سال ۱۳۸۹، توسط مميزان كتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، خوانده شده و مورد بررسی قرار گرفتهاند.
متأسفانه آماری در دست نيست كه نشان دهد از اين حدوداً 10 هزار كتاب خوانده شده، چند كتاب بدون هيچ دخل و تصرفی مجوز انتشار گرفتهاند و چند كتاب، نيازمند اصلاحات شناخته شدهاند.
در هر حال، فرآيند مميزی نشان میدهد تنها كتابهايی فرصت انتشار نمیيابند كه در كارگروه اول بررسی، غيرقابل انتشار شناخته شده باشند و كارگروه دوم نيز، نظر كارگروه اول را تأييد كرده باشد و هيئت نظارت بر اجرای ضوابط نشر كتاب هم، اين دو نظر كارشناسی را غيرقابل خدشه بداند.
اظهارات وزير فرهنگ و ارشاد سابق در آخرين روزهای كاری نيز خالی از لطف نيست؛ سيدمحمد حسينی در اين باره اظهار كرد: «بايد تكليف برخی كتابهای معطل مانده در اداره كتاب وزارت ارشاد روشن شود. قرار شده دوستان ما در اداره كتاب با همتی مضاعف برخی از كتابهايی را كه بلاتكليف مانده بودند، تعيين تكليف كنند تا ما در پايان دوره كاری خود، كار زمينماندهای نداشته باشيم.
صدور مجوز بايد اينگونه باشد كه كتابها در يك روز، نهايتاً يك هفته و حداكثر 45 روز تعيين تكليف شوند كه اين موضوع كمك ناشران و نويسندگان را نيز میطلبد.
در بحث صدور مجوز كتاب نمیتوانيم مرزهای اعتقادی، اخلاقی و منافع ملی را ناديده بگيريم، چون گاهی حتی يك جمله و جابجايی يك كلمه میتواند تبعات زيادی به دنبال داشته باشد. بنابراين بايد حساسيتها را در نظر گرفت؛ آزادی بيان در جای خود، اما بايد حرمت افكار، انديشه، حقايق و اقشار مختلف جامعه را مد نظر داشته باشيم.»
تا اينجا متوجه شديم كه وزير هم از وضعيت راضی نيست و نكته نظراتی دارد. اما اينكه صحيح كدام است را بايد جای ديگر جستوجو كرد. شايد برای شرح موضوع، ذكر مثالی به روشنتر شدن آن كمك كند.
بايد توجه داشت كه اصل انجام مميزی مطلوب يا مذموم است و مميزی كتاب به كدام يك از مثالهای بالا شباهت دارد. بايد همه آن را دور انداخت يا با اصلاح آن، به تعالی هر چه بيشتر اين حوزه كمك كرد.
محمدرضا سرشار نام آشنايی در حوزه ادبيات ايرانزمين است و نيازی به معرفی بيشتر ندارد. وی در وبگاه شخصی خود به سخنان اخير علی جنتی، وزير ارشاد اسلامی درباره مميزی كتاب واكنش نشان داده است كه متن آن در ادامه آمده است: «به خلاف وعده رئيس جمهور منتخب در وعدههای انتخاباتی خود و وزير جديد فرهنگ و ارشاد اسلامی، لغو مجوز نشر كتاب و مميزی قبل از چاپ، غيرقانونی و غيرممكن است.
طبق ماده 9 قانون ضوابط نشر كتاب مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی (مصوبه 660؛ مورخ 24/1/ 89؛ كه در تاريخ 3/2/89 ابلاغ شده است) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موظف است با تشكيل كميتههای تخصصی، كليه كتابها را قبل از چاپ، بررسی كند و اين آثار تنها در صورت نداشتن موارد خلاف قانون و دريافت مجوز رسمی از وزارت ارشاد میتوانند منتشر شوند.
بنابراين لغو بررسی كتابها قبل از چاپ و انتشار تنها پس از دريافت مجوز از وزارت ارشاد، عملی غيرقانونی و به كل، خارج از حدود اختيارات شخص رئيس جمهور يا وزير ارشاد يا هر مقام دولتی ديگر است. تغيير رويه فعلی تنها در صورت طرح و تصويب در شورای عالی انقلاب فرهنگی يا مجلس شورای اسلامی و تصويب و درآمدن به صورت يك ماده قانونی مشخص آن هم پس از ابلاغ رسمی به وزارت ارشاد مقدور است.
كه چنين امری نيز بسيار بعيد به نظر میرسد. زيرا عملی غيركارشناسی شده و دارای تبعات و مشكلات اجرايی و فرهنگی بسيار است. ضمن آنكه دولت موسوم به اصلاحات نيز، در دوره هشت ساله حاكميت خود، بارها چنين شعاری را داد؛ اما در عمل، موفق به تحقق آن نشد.»
در اين يادداشت تلاش شده نگاهی همه جانبه به موضوع انداخته شود و به همين جهت، سخنان وزير جديد فرهنگ و ارشاد اسلامی، را به اين مطلب اضافه میكنيم تا به يافتن راهحلی جديد كمك كند.
هفته گذشته وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفتوگو با يك نشريه داخلی گفته بود: «اين وزارتخانه، مميزی قبل از چاپ را برخواهد داشت. بايد چارچوبهای قانونی را به طور شفاف بيان كنيم و در اختيار ناشران قرار دهيم تا آنها به نوعی خودتنظيمی داشته باشند.»
محمد جنتی اين اقدام را «مميزی بعد از انتشار» توصيف كرده و گفته بود كه خود ناشر بايد بفهمد كه كتابش با مقررات همخوانی دارد يا ندارد. وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنين گفت: بايد فضای امنيتی حاكم كه هنرمندان و بخشهای ديگری از آن آسيب ديدهاند تلطيف شود و كسانی كه مشكل خاصی نداشته باشند میتوانند برگردند و به كارشان برسند. او در عين حال وعده داد كه تسليم خواستههای نيروهايی كه «گروه فشار» ناميد، نخواهد شد.
جدای از اينكه بايد از وزير، تعريف گروه فشار، افراد بدون مشكل خاص و حتی مشكل خاص را پرسيد، بايد پرسيد كه اگر ناشری بدون غرض، كتابی را به چاپ رساند و اداره كتاب پس از چاپ و توزيع متوجه انحراف يا خطايی در اثر شد، چه مجازاتی را برای ناشر در نظر میگيرد.
ذيل آيه 24 سوره عبس نيز آمده است كه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ» كه درباره ضرورت توجه انسان به خوراكش است. از امام صادق و امام محمدباقر(ع) نيز جداگانه نقل شده كه منظور اين است كه فرد ببيند علم و دانشش را از كه اخذ میكند. در نگاه فردی اين آيه روايت به شكل بالا تفسير میشود و با رويكرد حكومتی وظيفه حاكميت در برخورد با جريانهای انحرافی و مشكلساز را مشخص میكند. علاوه بر آيه فوق در منابع تفسيری و روايی و فقهی به استناد آيه 79 سوره بقره، آيه 6 سوره لقمان و آياتی ديگر و روايات ذيل آنها به حرمت انتشار كتب ضلال و گمراه كننده پرداخته و آن را حرام دانستهاند.
همچنين در تمامی اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ايران كه از موضوع آزادی، سخن به ميان آوردهاند و به خصوص اصل 24 قانون اساسی، هرگز صحبت از آزادی مطلق و نامحدود به ميان نيامده است.
