سینما وحدت اسلامی را در قصهها روایت کند
شفیع آقامحمدیان اظهار کرد: اگر سینما قرار است در تقویت وحدت اسلامی نقش داشته باشد، باید فرایند همدلی، گفتوگو و همکاری گروههای مختلف را در دل داستان به نمایش بگذارد و از ارائه مفاهیم وحدتآفرین در قالب شعارهای مستقیم فاصله گیرد.
شفیع آقامحمدیان، کارگردان و فیلمنامهنویس سینما در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه پرداختن به شخصیت حضرت رسول اکرم(ص) در سینما و تلویزیون تنها یک موضوع تاریخی یا مذهبی نیست، بلکه مسئلهای فرهنگی، تمدنی و حتی راهبردی برای جهان اسلام به شمار میرود، اظهار کرد: وقتی از ساخت فیلم و سریال درباره پیامبر اسلام(ص) سخن میگوییم، درباره یکی از مهمترین نقاط اشتراک میان جوامع مسلمان صحبت میکنیم؛ شخصیتی که همه مذاهب اسلامی با وجود تفاوتهای فقهی و کلامی، در محبت، احترام و اعتقاد به جایگاه والای ایشان اشتراک دارند. به همین دلیل، سینما و تلویزیون میتوانند با ارائه تصویری دقیق، انسانی، اخلاقی و در عین حال باشکوه از سیره پیامبر(ص)، زمینهای برای نزدیکشدن دلهای مسلمانان فراهم کنند. امروز جهان اسلام بیش از هر زمان دیگری به روایتهایی نیاز دارد که به جای برجستهکردن اختلافات، بر اشتراکات تأکید کنند. یکی از مهمترین این اشتراکات، وجود مقدس پیامبر اکرم(ص) است. اگر هنرمندان بتوانند زندگی، رفتار اجتماعی، شیوه مواجهه با مخالفان، نوع ارتباط با خانواده، توجه به محرومان، عدالتخواهی، اخلاق سیاسی و روش پیامبر(ص) در مدیریت جامعه را به زبان هنر روایت کنند، مخاطب مسلمان احساس خواهد کرد که با بخشی از هویت مشترک خود مواجه است. این ظرفیت، بسیار فراتر از تولید یک فیلم مناسبتی است و میتواند به یک جریان مستمر فرهنگی در جهان اسلام تبدیل شود؛ جریانی که نسلهای مختلف را با میراث اخلاقی و تمدنی پیامبر(ص) پیوند میدهد و در برابر تلاشهایی که برای ایجاد شکاف میان مسلمانان صورت میگیرد، یک روایت مشترک و وحدتآفرین ارائه میکند.
وی افزود: ویژگی رسانه تصویری این است که میتواند مفاهیم پیچیده را به تجربهای ملموس و عاطفی تبدیل کند. کتاب و سخنرانی جایگاه بسیار مهم خود را دارند، اما تصویر میتواند مخاطب را با فضای تاریخی، روابط انسانی و شرایط اجتماعی عصر پیامبر(ص) همراه کند. وقتی یک اثر نمایشی با پژوهش درست ساخته میشود، مخاطب فقط یک سلسله اطلاعات تاریخی دریافت نمیکند، بلکه شرایط زندگی مردم، مناسبات اجتماعی، مشکلات اقتصادی، رنج محرومان، برخورد با اقوام مختلف و فضای فکری جامعه آن روز را احساس میکند. همین تجربه حسی است که میتواند مفهوم سیره نبوی را از یک مفهوم انتزاعی به یک الگوی قابل فهم برای زندگی امروز تبدیل کند. در اینجا باید تأکید کنم که منظور من صرفاً ساخت آثار پرهزینه و عظیم تاریخی نیست. حتی یک فیلم اجتماعی معاصر میتواند با الهام از اخلاق پیامبر(ص)، مسئلهای مانند احترام به انسان، مبارزه با تبعیض، گذشت، مسئولیتپذیری یا رعایت حقوق دیگران را مطرح کند. بنابراین نباید تصور کنیم برای پرداختن به حضرت رسول(ص) حتماً باید به قرنها قبل بازگردیم. گاهی یک داستان امروزی که روح و منطق اخلاق نبوی در آن جاری باشد، تأثیر بیشتری بر مخاطب میگذارد. هنر باید بتواند پیام را از شکل شعاری خارج کند و آن را در رفتار شخصیتها، انتخابهای آنان، روابط خانوادگی و اجتماعی و حتی تعارضهای داستانی نشان دهد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، مخاطب احساس نمیکند با یک سخنرانی تصویری مواجه است، بلکه خود را درون یک روایت انسانی میبیند و از طریق شخصیتها با ارزشهای مورد نظر پیامبر(ص) ارتباط برقرار میکند.
مدیرعامل اسبق مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی درباره ظرفیت این موضوع برای ایجاد وحدت اسلامی اظهار کرد: مهمترین ویژگی شخصیت پیامبر اکرم(ص) برای کار رسانهای، ظرفیت گسترده ایشان برای جمعکردن انسانها حول ارزشهای مشترک است. در تاریخ اسلام نیز میبینیم که پیامبر(ص) جامعهای متکثر را مدیریت کردند؛ جامعهای که در آن گروهها، قبایل، گرایشها و پیشینههای مختلف وجود داشتند و بسیاری از آنان حتی پیش از اسلام با یکدیگر اختلاف و دشمنی داشتند. هنر اگر بخواهد این بخش از سیره پیامبر(ص) را روایت کند، باید به جای تمرکز صرف بر وقایع مشهور جنگی، بر شیوه ایجاد جامعه، پیمانسازی، گفتوگو، پذیرش تفاوتها، رعایت حقوق گروههای مختلف و ساختن یک هویت مشترک تمرکز کند. این موضوع برای امروز جهان اسلام اهمیت بسیار زیادی دارد. مسلمانان در کشورهای مختلف با زبانها، فرهنگها و شرایط سیاسی متفاوت زندگی میکنند، اما همچنان یک سرمایه مشترک بزرگ دارند و آن پیامبر اسلام(ص) و قرآن کریم است. سینما و تلویزیون میتوانند این سرمایه مشترک را به زبان قابل فهم نسل امروز تبدیل کنند. اگر فیلمی درباره رحمت پیامبر(ص) ساخته شود و در کشورهای مختلف اسلامی دیده شود، مخاطب ایرانی، عرب، ترک، پاکستانی، اندونزیایی یا آفریقایی میتواند در آن ویژگیهایی را پیدا کند که متعلق به همه مسلمانان است. این آثار میتوانند زبان مشترک فرهنگی ایجاد کنند. البته وحدت اسلامی به معنای نادیدهگرفتن تفاوتهای مذهبی نیست؛ بلکه به معنای پیدا کردن سطحی بالاتر از اشتراک است که همه بتوانند در آن کنار یکدیگر قرار بگیرند. شخصیت پیامبر(ص) دقیقاً چنین ظرفیتی دارد و رسانه باید از این ظرفیت با دقت، پژوهش و نگاه مسئولانه استفاده کند.
این کارگردان درباره ضرورت پرهیز از روایتهای سطحی و شعاری گفت: یکی از آسیبهایی که ممکن است در تولید آثار دینی اتفاق بیفتد، این است که سازنده تصور کند چون موضوع مقدس است، مخاطب هر نوع روایت و ساختاری را خواهد پذیرفت. در حالی که مخاطب امروز بسیار دقیق، پرسشگر و دارای دسترسی گسترده به منابع مختلف است. نوجوانی که قرار است فیلمی درباره پیامبر(ص) ببیند، ممکن است همزمان آثار سینمایی متنوعی از کشورهای مختلف را نیز دنبال کند و با استانداردهای بالای روایت، شخصیتپردازی و تولید آشنا باشد. بنابراین اگر بخواهیم او را با سیره نبوی همراه کنیم، نمیتوانیم صرفاً به دیالوگهای طولانی و شعارهای مستقیم اکتفا کنیم. باید قصه جذاب باشد، شخصیتها باورپذیر باشند و فضای تاریخی با دقت ساخته شود. حتی در روایت یک موضوع مذهبی، تعلیق، کشمکش، تحول شخصیت و روابط انسانی اهمیت دارد. هنر زمانی اثرگذار میشود که مخاطب را درگیر کند و سپس معنا را به او منتقل کند. از سوی دیگر، در پرداختن به شخصیت پیامبر(ص) باید حساسیتهای مذهبی و اعتقادی نیز کاملاً مورد توجه قرار گیرد. این موضوع نیازمند همکاری جدی میان فیلمسازان، پژوهشگران تاریخ اسلام، عالمان دینی و متخصصان حوزه ارتباطات است. نمیتوان با نگاه صرفاً سینمایی وارد چنین عرصهای شد و انتظار داشت نتیجه مطلوب حاصل شود. همانطور که نگاه صرفاً پژوهشی هم الزاماً به یک اثر سینمایی جذاب منجر نمیشود. باید میان دانش تاریخی و زبان هنر تعادل ایجاد کرد. اگر این اتفاق رخ دهد، میتوان آثاری ساخت که هم از نظر محتوایی معتبر باشند و هم مخاطب را تا پایان با خود همراه کنند.
وقتی یک اثر نمایشی با پژوهش درست ساخته میشود، مخاطب فقط یک سلسله اطلاعات تاریخی دریافت نمیکند، بلکه شرایط زندگی مردم، مناسبات اجتماعی، مشکلات اقتصادی، رنج محرومان، برخورد با اقوام مختلف و فضای فکری جامعه آن روز را احساس میکند
کارگردان فیلم «تلفن» در پاسخ به این سؤال که آیا پرداختن به پیامبر(ص) فقط برای مخاطبان بزرگسال مناسب است، بیان کرد: قطعاً چنین نیست و اتفاقاً یکی از ضعفهای جدی ما این است که برنامهسازی برای گروههای سنی مختلف را به صورت منسجم دنبال نکردهایم. حضرت رسول(ص) میتوانند موضوع آثار کودک، نوجوان، جوان و بزرگسال باشند، اما زبان روایت در هر گروه سنی باید متفاوت باشد. برای کودکان میتوان از انیمیشن، قصههای کوتاه، شخصیتهای حیوانی، داستانهای ساده و موقعیتهای اخلاقی استفاده کرد؛ برای نوجوانان میتوان سراغ ماجراهایی رفت که مفاهیمی مانند شجاعت، صداقت، دوستی، مسئولیتپذیری و دفاع از مظلوم را در قالب داستانی جذاب مطرح میکنند؛ برای جوانان میتوان درباره سبک زندگی، روابط اجتماعی، مدیریت جامعه، مواجهه با بحرانها و نگاه پیامبر(ص) به کرامت انسان آثار جدیتر ساخت و برای بزرگسالان نیز میتوان به سراغ آثار تاریخی، سیاسی، اجتماعی و تمدنی رفت. حتی میتوان مجموعههایی ساخت که هر قسمت آن یک موضوع مشخص از سیره پیامبر(ص) را بررسی کند. چنین برنامهای میتواند سالها ادامه داشته باشد و مخاطبان متنوعی پیدا کند. مهم این است که ما حضرت رسول(ص) را از قالب یک موضوع صرفاً مناسبتی خارج کنیم. اگر تولیدات مربوط به پیامبر(ص) فقط در هفته وحدت، ایام بعثت یا مناسبتهای خاص پخش شوند، طبیعی است که مخاطب آنها را نیز به عنوان آثار مناسبتی تلقی کند. در حالی که سیره نبوی آنقدر گسترده است که میتواند موضوع یک جریان دائمی در تولیدات فرهنگی و رسانهای باشد. از برنامه کودک تا مستند تاریخی و از سریال خانوادگی تا فیلم سینمایی فاخر، هر کدام میتوانند بخشی از این منظومه را تشکیل دهند.
آقامحمدیان افزود: برای تحقق چنین هدفی، باید به مفهوم «جهان اسلام» در تولید آثار توجه جدی شود. ما نباید فقط برای مخاطب داخلی فیلم بسازیم و بعد انتظار داشته باشیم اثر به صورت خودکار در دیگر کشورهای اسلامی نیز دیده شود. اگر هدف ما تقویت وحدت اسلامی است، از همان مرحله فیلمنامه باید مخاطب منطقهای و جهانی را در نظر بگیریم. این به معنای کنارگذاشتن هویت ایرانی نیست، بلکه به معنای یافتن زبانی است که در کنار ویژگیهای فرهنگی ما، برای دیگر مسلمانان نیز قابل درک باشد. همکاری مشترک میان سینماگران کشورهای اسلامی میتواند در این زمینه بسیار مؤثر باشد. فرض کنید یک سریال درباره یک دوره از زندگی پیامبر(ص) با مشارکت هنرمندان چند کشور اسلامی تولید شود. در چنین شرایطی، خود فرایند تولید نیز به یک تجربه وحدتآفرین تبدیل میشود. پژوهشگران کشورهای مختلف میتوانند درباره منابع تاریخی گفتوگو کنند، فیلمسازان درباره شیوه روایت به تفاهم برسند و هنرمندان هر کشور بخشی از تواناییهای خود را وارد پروژه کنند. نتیجه چنین همکاریای میتواند اثری باشد که از ابتدا برای مخاطب فراتر از مرزهای یک کشور طراحی شده است. امروز امکانات فنی برای چنین همکاریهایی بسیار بیشتر از گذشته است. پلتفرمهای نمایش آنلاین نیز این امکان را فراهم کردهاند که یک اثر همزمان در چندین کشور دیده شود. بنابراین اگر ارادهای جدی وجود داشته باشد، میتوان سینمای پیامبر(ص) را از یک تولید داخلی به یک پروژه فرهنگی بینالمللی تبدیل کرد. جهان اسلام به تولیداتی نیاز دارد که نشان دهند مسلمانان در کنار تفاوتهایشان، در عشق به پیامبر(ص) و ارزشهای انسانی مورد تأکید ایشان اشتراک دارند.
دبیر اسبق جشنواره سینما حقیقت درباره نقش تلویزیون در این مسیر گفت: تلویزیون همچنان به دلیل گستره دسترسی و ارتباط مستمر با خانوادهها، جایگاه ویژهای دارد. ممکن است تصور کنیم در عصر شبکههای اجتماعی و پلتفرمها، تلویزیون دیگر اهمیت گذشته را ندارد، اما واقعیت این است که تلویزیون میتواند یک موضوع را در مقیاس وسیع و برای مخاطب خانوادگی مطرح کند. برنامهای که درباره اخلاق پیامبر(ص) ساخته میشود، میتواند همزمان والدین، نوجوانان و کودکان را در یک خانه پای تلویزیون بنشاند و بعد از پایان برنامه زمینه گفتوگو ایجاد کند. این ویژگی در موضوع وحدت اسلامی نیز اهمیت دارد. رسانه ملی میتواند با تولید مستندهای جذاب، میزگردهای تخصصی، مسابقات فرهنگی، سریالهای داستانی، برنامههای گفتوگومحور و حتی برنامههای سرگرمکننده با محوریت سیره نبوی، این موضوع را در لایههای مختلف جامعه مطرح کند. البته سرگرمی نباید در مقابل معنویت قرار گیرد. ما باید یاد بگیریم که میتوان مفاهیم عمیق دینی را با زبان جذاب و سرگرمکننده ارائه کرد. کودک لازم نیست برای شناخت پیامبر(ص) حتماً یک سخنرانی آموزشی طولانی ببیند؛ یک انیمیشن خوب میتواند مفهوم مهربانی را به او منتقل کند. نوجوان ممکن است از طریق یک سریال ماجراجویانه با مفهوم وفاداری و شجاعت آشنا شود. یک خانواده نیز میتواند در قالب یک فیلم اجتماعی با اهمیت احترام به والدین، همسایگان و نیازمندان مواجه شود. رسانه موفق رسانهای است که پیام را در قالب مناسب مخاطب عرضه کند، نه اینکه مخاطب را مجبور کند خود را با قالب نامناسب تطبیق دهد.
مدیر اسبق مرکز مستند سیما درباره ضرورت استفاده از قالب مستند نیز اظهار کرد: در کنار آثار داستانی، مستندهای پژوهشمحور درباره شخصیت پیامبر اکرم(ص) میتوانند نقش بسیار مهمی داشته باشند. ما نیازمند مستندهایی هستیم که تاریخ اسلام را نه فقط از زاویه وقایع مشهور، بلکه از منظر جامعهشناسی، فرهنگ، اقتصاد، روابط میان قبایل، وضعیت زنان، جایگاه کودکان، مناسبات تجاری و تحولات فکری بررسی کنند. چنین مستندهایی به مخاطب نشان میدهند که ظهور اسلام در چه شرایطی اتفاق افتاد و پیامبر(ص) چگونه توانستند جامعهای متحول ایجاد کنند. اگر این آثار با استفاده از تصاویر بازسازیشده، گرافیک رایانهای، نقشههای تاریخی، گفتوگو با متخصصان و روایت جذاب ساخته شوند، حتی مخاطبانی که علاقه ویژهای به برنامههای مذهبی ندارند نیز میتوانند با آنها ارتباط برقرار کنند. در عین حال، مستندهای بینالمللی میتوانند برای معرفی شخصیت پیامبر(ص) به غیرمسلمانان نیز مورد استفاده قرار گیرند. در جهان امروز، بخشی از تصویر اسلام از طریق رسانههای غیرمسلمان ساخته میشود و گاهی این تصویر به دلیل نگاه سیاسی یا اطلاعات ناقص، با واقعیت تاریخی و اخلاقی اسلام فاصله دارد. ما نمیتوانیم انتظار داشته باشیم دیگران پیامبر اسلام(ص) را بشناسند، اگر خودمان تولیدات حرفهای و قابل ارائه به مخاطب جهانی نداشته باشیم. بنابراین مستندسازی درباره زندگی و سیره پیامبر(ص) باید یک کار بلندمدت و حرفهای باشد. این مستندها میتوانند به زبانهای مختلف ترجمه شوند و در جشنوارهها، شبکههای تلویزیونی و پلتفرمهای بینالمللی عرضه شوند.
کارگردان فیلم «راننده سفیر» با اشاره به اهمیت انیمیشن گفت: یکی از بهترین حوزهها برای پرداختن به پیامبر(ص)، انیمیشن است، زیرا این قالب امکان خلق جهانهای بصری گستردهای را فراهم میکند و برای کودکان و نوجوانان جذابیت زیادی دارد. البته در چنین آثاری نیز باید حدود و ملاحظات دینی کاملاً رعایت شود و درباره نمایش شخصیت مقدس پیامبر(ص) یا شیوه روایت مستقیم از ایشان، از ابتدا نظر متخصصان دینی و هنری دریافت شود. اما حتی بدون نمایش مستقیم چهره پیامبر(ص) نیز میتوان داستانهای فراوانی درباره آثار اخلاقی و اجتماعی حضور ایشان در جامعه روایت کرد. برای مثال میتوان داستان کودکی را ساخت که در یک موقعیت دشوار، با الهام از سخن یا رفتار پیامبر(ص) تصمیمی اخلاقی میگیرد. میتوان درباره اصحاب، خانوادهها، کودکان و مردم آن دوران قصههایی ساخت که در نهایت مخاطب را با فضای اخلاقی و اجتماعی عصر پیامبر(ص) آشنا کنند. این شیوه بهویژه برای کودکان مؤثر است، زیرا کودک از طریق داستان و شخصیت ارتباط برقرار میکند، نه از طریق مفهومپردازی انتزاعی. اگر مجموعههای انیمیشنی با کیفیت فنی بالا تولید شوند، حتی امکان صادرات فرهنگی آنها نیز وجود دارد. بسیاری از کودکان جهان از طریق انیمیشن با فرهنگهای مختلف آشنا میشوند. چرا جهان اسلام نباید تولیدات انیمیشنی خود را داشته باشد که ارزشهای مشترک مسلمانان را به نسل آینده معرفی کند؟ ما باید به جای نگاه کوتاهمدت، برای بیست یا سی سال آینده برنامهریزی کنیم. کودکی که امروز با یک اثر مناسب درباره رحمت، عدالت و صداقت پیامبر(ص) آشنا میشود، در آینده شهروندی خواهد بود که مفهوم وحدت را بهتر درک میکند.
آقامحمدیان درباره نحوه نمایش وحدت در آثار نمایشی بیان کرد: وحدت نباید فقط در دیالوگ شخصیتها بیان شود؛ باید در ساختار داستان دیده شود. اگر قرار است یک فیلم درباره وحدت اسلامی ساخته شود، نباید شخصیتها مرتب بگویند «ما باید متحد باشیم» و در پایان نیز فیلم تمام شود. مخاطب باید فرایند شکلگیری همدلی و همکاری را ببیند. سیره پیامبر(ص) سرشار از موقعیتهایی است که در آنها افراد و گروههای مختلف با وجود تفاوتها، در یک هدف مشترک کنار هم قرار میگیرند. همین موقعیتها میتوانند پایه داستانهای جذاب باشند. یک فیلمنامهنویس میتواند نشان دهد که چگونه اختلاف میان دو گروه با گفتوگو و عدالت کاهش پیدا میکند، چگونه یک فرد طردشده دوباره به جامعه بازمیگردد یا چگونه انسانها در یک بحران عمومی فارغ از قبیله و جایگاه اجتماعی، کنار یکدیگر قرار میگیرند. اینها مفاهیمی هستند که برای مخاطب امروز نیز کاملاً قابل لمساند. حتی میتوان این موضوع را به اختلافات اجتماعی معاصر پیوند زد، بدون اینکه فیلم وارد مسائل جناحی و سیاسی روز شود. پیامبر(ص) میتوانند الگویی برای حل اختلاف، مدیریت تنش و ایجاد اعتماد باشند. اگر سینما بتواند چنین الگوهایی را به شکل داستانی عرضه کند، اثر آن بسیار عمیقتر از یک شعار وحدتبخش خواهد بود. مخاطب باید ببیند که وحدت چگونه ساخته میشود و برای حفظ آن چه هزینهها و مسئولیتهایی وجود دارد. این نگاه میتواند آثار دینی را از سطح مناسبتمحور به سطح آثار جدی اجتماعی ارتقا دهد.
وی با تأکید بر نقش خانواده در برنامهسازی درباره حضرت رسول(ص) بیان کرد: خانواده یکی از مهمترین عرصههایی است که سیره پیامبر(ص) میتواند در آن برای مخاطب امروز معنا پیدا کند. ما معمولاً در روایتهای تاریخی، پیامبر(ص) را در عرصههای بزرگ اجتماعی، سیاسی و نظامی میبینیم، در حالی که رفتار ایشان در خانواده و روابط انسانی نیز میتواند موضوع آثار نمایشی ارزشمندی باشد. نحوه رفتار با همسر، توجه به کودکان، احترام به سالمندان، رسیدگی به نیازمندان و برخورد با افراد ضعیف جامعه، موضوعاتی هستند که برای هر خانوادهای قابل فهماند. اگر این موضوعات با زبان درست روایت شوند، مخاطب احساس میکند سیره پیامبر(ص) فقط متعلق به گذشته نیست و میتواند در زندگی روزمره او نیز حضور داشته باشد. یک سریال خانوادگی حتی میتواند بدون اینکه داستان اصلی در صدر اسلام اتفاق بیفتد، از یک مسئله اخلاقی الهامگرفته از سیره نبوی استفاده کند. مثلاً خانوادهای با یک اختلاف جدی مواجه شود و شخصیتها در مسیر حل آن، مفهوم گذشت، انصاف و حفظ حرمت یکدیگر را تجربه کنند. چنین آثاری میتوانند میان آموزه دینی و زندگی واقعی پل بزنند. در این صورت، پرداختن به پیامبر(ص) به معنای بازسازی صرف تاریخ نیست، بلکه به معنای بازخوانی یک الگوی انسانی برای زمان حال است. به نظرم اگر این زاویه در تولیدات تلویزیونی جدی گرفته شود، مخاطب ارتباط بسیار نزدیکتری با موضوع برقرار خواهد کرد و آثار دینی نیز از فضای محدود مناسبتی خارج خواهند شد.
این کارگردان درباره ضرورت توجه به نوجوانان گفت: نوجوان امروز شاید بیش از هر گروه دیگری به روایت درست از شخصیت پیامبر(ص) نیاز داشته باشد، زیرا در دورهای قرار دارد که هویت خود را میسازد و درباره بسیاری از مسائل پرسش دارد. اگر ما برای این گروه سنی برنامه مناسب تولید نکنیم، آنها پاسخ بسیاری از پرسشهای خود را از منابعی دریافت خواهند کرد که لزوماً قابل اعتماد نیستند. بنابراین نباید از پرسشگری نوجوان ترسید. باید اجازه داد نوجوان درباره تاریخ، اخلاق، عدالت، جنگ، صلح، روابط اجتماعی و حتی تصمیمهای تاریخی پیامبر(ص) سؤال کند و برنامهساز نیز با کمک کارشناسان، پاسخ دقیق و قابل فهم ارائه دهد. برنامهای که صرفاً از نوجوان انتظار دارد همه چیز را بدون سؤال بپذیرد، احتمالاً نمیتواند ارتباط عمیقی با او برقرار کند. در مقابل، یک مجموعه داستانی یا ترکیبی میتواند پرسشهای واقعی نوجوانان را وارد متن خود کند. حتی میتوان شخصیت نوجوانی را طراحی کرد که در فضای داستان با مسائل مختلف روبهرو میشود و در جریان شناخت سیره پیامبر(ص)، پاسخ آنها را پیدا میکند. این نوع روایت هم جذابیت داستانی دارد و هم امکان آموزش غیرمستقیم فراهم میکند. مهم این است که ما به نسل جوان اعتماد کنیم و بدانیم اگر روایت صادقانه، جذاب و مستند ارائه شود، مخاطب آن را جدی خواهد گرفت. هدف ما نباید فقط انتقال محفوظات تاریخی باشد؛ باید کمک کنیم نوجوان بفهمد چرا پیامبر(ص) هنوز برای میلیونها انسان در جهان شخصیتی الهامبخش است و چگونه ارزشهای مطرحشده در سیره ایشان میتوانند در زندگی امروز کاربرد داشته باشند.
اگر هدف ما تقویت وحدت اسلامی است، از همان مرحله فیلمنامه باید مخاطب منطقهای و جهانی را در نظر بگیریم. این به معنای کنارگذاشتن هویت ایرانی نیست، بلکه به معنای یافتن زبانی است که در کنار ویژگیهای فرهنگی ما، برای دیگر مسلمانان نیز قابل درک باشد
آقامحمدیان درباره نقش سینمای فاخر نیز اظهار کرد: در کنار تولیدات کودک و نوجوان و آثار اجتماعی، جهان اسلام به چند اثر سینمایی بزرگ و ماندگار درباره حضرت رسول(ص) نیاز دارد؛ آثاری که از نظر فیلمنامه، بازیگری، طراحی صحنه، موسیقی، فیلمبرداری و جلوههای ویژه در سطح استانداردهای جهانی باشند. چنین پروژههایی طبیعتاً هزینه زیادی دارند و نمیتوان آنها را با بودجههای محدود و برنامهریزی کوتاهمدت تولید کرد اما اگر نگاه ما تمدنی باشد، باید برای چنین پروژههایی سرمایهگذاری کنیم. فیلمی که بتواند در چندین کشور مسلمان اکران شود و حتی مخاطب غیرمسلمان را نیز با بخشی از شخصیت و تاریخ پیامبر(ص) آشنا کند، فقط یک محصول فرهنگی نیست؛ یک سرمایه فرهنگی ماندگار است. البته فیلم فاخر به معنای فیلم پرخرج صرف نیست. عظمت واقعی یک اثر در کیفیت روایت و تأثیرگذاری آن است. اگر دهها میلیارد هزینه کنیم ولی فیلمنامه ضعیف باشد، نتیجه مطلوب به دست نمیآید. بنابراین پیش از هر چیز باید پژوهش و فیلمنامه در سطح بسیار بالا قرار گیرد. همچنین بهتر است پروژههای بزرگ از ابتدا با نگاه بینالمللی طراحی شوند. استفاده از مشاوران تاریخی و هنری از کشورهای مختلف، ترجمه فیلمنامه، انتخاب بازیگران مناسب و برنامهریزی برای اکران منطقهای میتواند به موفقیت چنین آثاری کمک کند. ما باید از تجربههای گذشته درس بگیریم و بدانیم که ساخت اثر درباره پیامبر(ص) نیازمند صبر، دقت و جسارت هنری است.
وی درباره ظرفیت فضای مجازی و پلتفرمها نیز گفت: امروز نمیتوان از سینما و تلویزیون صحبت کرد و نقش فضای مجازی را نادیده گرفت. یک فیلم سینمایی ممکن است در یک مقطع اکران شود، اما اگر محتوای مناسب پیرامون آن تولید شود، میتواند سالها در فضای دیجیتال زنده بماند. برای مثال، میتوان پشتصحنههای پژوهشی، گفتوگو با کارشناسان، پادکستهای مرتبط، کلیپهای کوتاه، محتوای آموزشی برای کودکان و نوجوانان و نسخههای چندزبانه تولید کرد. حتی میتوان از ظرفیت شبکههای اجتماعی برای گفتوگو میان مسلمانان کشورهای مختلف استفاده کرد. تصور کنید یک مجموعه کوتاه درباره یک ویژگی اخلاقی پیامبر(ص) تولید شود و مخاطبان از کشورهای مختلف تجربههای خود را درباره همان ویژگی مطرح کنند. چنین فرایندی میتواند مفهوم وحدت را از یک شعار به یک ارتباط واقعی تبدیل کند. نسل جوان امروز در فضای دیجیتال زندگی میکند و زبان او با زبان تلویزیون کلاسیک تفاوت دارد. بنابراین باید پیام سیره نبوی را به قالبهای متنوع تبدیل کنیم. یک محتوای یکدقیقهای برای شبکه اجتماعی، یک مستند پنجاهدقیقهای، یک سریال چندقسمتی و یک فیلم سینمایی میتوانند همه درباره یک موضوع مشترک باشند اما هر کدام با زبان متفاوت. این تنوع باعث میشود مخاطب در هر محیطی که حضور دارد، با بخشی از این روایت مواجه شود. اگر چنین شبکه محتوایی به صورت حرفهای شکل بگیرد، حتی محدودیتهای جغرافیایی نیز تا حد زیادی از بین میرود و مخاطب در هر کشور اسلامی میتواند به محتوای تولیدشده دسترسی داشته باشد.
کارگردان فیلم «مروارید سیاه» در پاسخ به این سؤال که مهمترین اولویت برای آینده این حوزه چیست، اظهار کرد: نخستین اولویت، ایجاد یک نقشه راه فرهنگی برای تولید آثار درباره پیامبر اکرم(ص) است. نباید هر سال به صورت مقطعی تصمیم بگیریم که برای یک مناسبت فیلم بسازیم و بعد موضوع را رها کنیم. باید بدانیم در حوزه کودک چه تعداد اثر لازم داریم، برای نوجوانان چه مجموعههایی باید تولید شود، در حوزه مستند چه موضوعاتی هنوز روایت نشدهاند، در سینمای داستانی چه مقاطع و وجوهی از زندگی پیامبر(ص) قابلیت تبدیلشدن به فیلم دارند و برای مخاطب جهانی چه نوع آثاری مناسبتر هستند. چنین نقشهای باید حداقل یک دهه را پوشش دهد. در کنار آن، لازم است بانک فیلمنامه و بانک پژوهشی ایجاد شود. بسیاری از ایدهها ممکن است سالها به دلیل نبود فیلمنامه مناسب اجرا نشوند. اگر پژوهشها به صورت منظم انجام و در اختیار نویسندگان قرار گیرد، امکان تولید آثار متنوع بیشتر خواهد شد. همچنین باید نسل تازهای از نویسندگان و کارگردانان را برای این حوزه تربیت کنیم. کسی که درباره پیامبر(ص) کار میکند، هم باید زبان سینما را بشناسد و هم درک درستی از منابع تاریخی و دینی داشته باشد. این ترکیب به سادگی ایجاد نمیشود و نیازمند آموزش است. اگر امروز برای تربیت این نیروها برنامهریزی کنیم، چند سال بعد میتوانیم مجموعهای از هنرمندان متخصص داشته باشیم که بتوانند با نگاههای متفاوت به سیره پیامبر(ص) بپردازند و از تکرار کلیشهها جلوگیری کنند.
این سینماگر در پایان تأکید کرد: پرداختن به حضرت رسول اکرم(ص) در سینما و تلویزیون میتواند یکی از مهمترین پروژههای فرهنگی جهان اسلام در دهههای آینده باشد، به شرط آنکه این موضوع را محدود به یک کشور، یک مناسبت یا یک گروه سنی نکنیم. پیامبر(ص) متعلق به همه مسلمانان است و سیره ایشان نیز آنقدر گسترده است که هر نسل میتواند از زاویهای تازه به آن نگاه کند. کودک میتواند از رحمت و مهربانی ایشان بیاموزد، نوجوان از شجاعت و صداقت، جوان از مسئولیت اجتماعی و عدالتخواهی و بزرگسال از شیوه مدیریت جامعه، خانواده و روابط انسانی. از سوی دیگر، مسلمانان کشورهای مختلف میتوانند در این شخصیت بزرگ، نقطهای مشترک برای گفتوگو پیدا کنند. در شرایطی که اختلافات مذهبی، قومی و سیاسی گاهی توسط جریانهای مختلف تشدید میشود، هنر میتواند روایتی متفاوت ارائه دهد؛ روایتی که یادآوری کند پیش از هر تفاوتی، میلیونها انسان در سراسر جهان خود را پیرو پیامبری میدانند که محور دعوتش توحید، اخلاق، عدالت، رحمت و کرامت انسان بود. اگر سینما و تلویزیون بتوانند این مفاهیم را بدون شعارزدگی و با زبان حرفهای روایت کنند، آثارشان نهتنها مخاطب مسلمان را تحت تأثیر قرار خواهد داد، بلکه میتواند تصویری انسانی و واقعی از اسلام به جهان ارائه کند. بنابراین باید از تولیدات پراکنده عبور کنیم و به سمت یک جریان فرهنگی منسجم برویم؛ جریانی که در آن سینما، تلویزیون، انیمیشن، مستند، پلتفرمهای نمایش آنلاین و رسانههای دیجیتال در کنار یکدیگر قرار گیرند. آینده این حوزه به شرط برنامهریزی درست میتواند بسیار روشن باشد و مهمتر از همه، میتواند در ایجاد فهم مشترک و تقویت وحدت میان مسلمانان نقشی ایفا کند که شاید از بسیاری از برنامههای رسمی و تبلیغاتی مؤثرتر باشد. هنر وقتی به حقیقت، پژوهش و دغدغه انسانی متکی باشد، میتواند دلها را به هم نزدیک کند و چه شخصیتی شایستهتر از حضرت محمد(ص) برای تبدیلشدن به محور چنین روایت مشترکی در جهان اسلام وجود دارد؟
انتهای پیام
