مسجد جنرال اروميه؛ بنايی ماندگار از هنر ايرانی در عصر قاجار
گروه انديشه: مسجد جنرال اروميه بنايی ماندگار از هنر، تعهد و تخصص هنرمندان ايرانی است كه از دوران قاجار تاكنون محفل راز و نياز عاشقان و دلباختگان عبد و بندگی خالق جهان هستی است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه آذربايجان غربی، نام مسجد جنرال اروميه برگرفته از نام ژنرال عسگرخان عبدالملكی افشار از نظاميان برجسته و فرماندهان ارتش ايران در زمان فتحعلی شاه است، عسگرخان از سال 1221 تا 1223 هجری قمری در دوره جنگهای ايران و روس سفارت فتحعلی شاه را در دربار ناپلئون بناپارت عهدهدار بوده است، وی به سال 1249 هجری قمری همسال با مرگ عباس ميرزا نايبالسلطنه چشم از جهان فروبست.
درباره وجه تسميه و ساخت مسجد در كتاب محمد قلی خان افشار ارومی چنين آمده است: در سال 1209 قمری محمد قلی خان بيگلربيگی اروميه دستور داد بيت و اولاد او عسگر خان عبدالملكی را از قوشچی كوچانده و در جنب دروازه هندو در ملك شخصی برای عسگرخان عبدالملكی عمارتی از نو بنا نهادند و مسجدی نيز در جنب آن بنا شد كه بعدها آن مسجد به نام مسجد جنرال (ژنرال) و دروازه مربوطه به دروازه عسگرخان اشتهار يافت.
هر چند در اين نوشته به ساخته شدن مسجد توسط ژنرال عسگرخان تصريح نشده است؛ لیكن با توجه به نام مسجد، نمیتوان نقش او را در ساخته شدن مسجد ناديده گرفت.
مسجد در زمينی مستطيل شكل به مساحت 978 متر مربع و 783 متر مربع زيربنا (با احتساب مساحت حسينيه و آشپزخانه) ساخته شده است، فضاهای اصلی مسجد شامل شبستانهای مردانه و زنانه، نيم طبقه بخش زنانه، حسينيه، كفش كن، آشپزخانه و آبدارخانه است.
نماهای بيرونی مسجد، با آجرهای سه سانتی پوشش يافته و دارای پنجرههای كمعرض و كشيده با قوس جناغی است، ازاره ديوارهای بيرونی را تا ارتفاع دو متر سنگ سياه و نوارهايی توسی رنگ تشكيل میدهد، بر روی ديوارهای بيرونی صحن (نمای غربی) نيز طاقچههايی با قوسهای جناغی اجرا شده است.
فضای ورودی مسجد دارای پلانی پنج ضلعی است كه در بالا تبديل به يك نيم گنبد شده است، زير نيم گنبد با كاشیهای هفت رنگ و تزئينات هندسی و آرايش گل و بوته زيور يافته و عبارات: «الله جلّ جلاله»، «ادخلوها بسلام آمنين»، «عجلو بالصلاه قبل الفوت» و «عجلو بالتوبه قبل الموت» كه با خط ثلث طلايی و سفيد رنگ و بر روی كاشیهای به رنگ آبی لاجوردی نوشته شدهاند، ديده میشود.
مسجد دارای دو مناره در طرفين نمای ورودی (ضلع جنوب غربی) است، منارهها دارای ارتفاع تقريبی 15 متر و قطر خارجی 90/1 متر است. ساقه منارهها با آجرهای سه سانتی پوشانده شده و با آجرهای مربع شكل لعابدار فيروزهای رنگ كه بهصورت مارپيچ دور ساقهها پيچيده شده تزئين شدهاند.
شبستان مردانه با ابعاد 18*14 متر در سمت شرقی مسجد قرار گرفته است. ازاره ديوارهای شبستان تا ارتفاع 30/1 متری از جنس گرانيت توسی رنگ با نوار مشكی بوده و ادامه آن تا سقف با آجرهای سه سانتی پوشانده شده است.
محراب در ضلع جنوبی شبستان قرار گرفته است. اين محراب از نوع نيم تاس تركين با ارتفاع 6 متر و عرض 4 متر و عمق 85 سانتی متر بوده و سراسر آن با كاشیهای هفت رنگ كاشی كاری شده است.
شبستان زنانه در زير زمين مسجد قرار گرفته است و را دسترسی به آن راه پلهای است كه منتهی به ورودی فرعی از كوچه و نيز ورودی از صحن میشود، با پايين رفتن از يازده پله به فضای شبستان میرسيم.
در زير زمين همچنين دو مزار با سنگ نوشته: «آرامگاه ابدی شادروان پاشاخان فرزند عسگرخان ژنرال اعزاز نظام به تاريخ 1266 شمسی به رحمت ايزدی پيوست» و «آرامگاه ابدی مرحومه مغفوره بانو بيوك همسر پاشاخان فرزند عسگرخان جنرال به تاريخ 1278 شمسی به رحمت ايزدی پيوست» ديده میشود.
شبستان زنانه دارای محرابی كوچكتر از محراب شبستان مردانه است. محراب از نوع نيم تاس تركين با ارتفاع 4 متر و عرض 10/3 متر و عمق 90 سانتی متر بوده، ازاره ديوارهای اين محراب تا ارتفاع يك متری از سنگ مرمر توسی پوشانده شده است.
یادآور میشود، محمد فرتاشيان، كاشیكاری محراب را در سال 1383 هجری شمسی و قنبری، معرق كاری در ورودی شبستان را در سال 1385 هجری شمسی انجام دادهاند.
درباره وجه تسميه و ساخت مسجد در كتاب محمد قلی خان افشار ارومی چنين آمده است: در سال 1209 قمری محمد قلی خان بيگلربيگی اروميه دستور داد بيت و اولاد او عسگر خان عبدالملكی را از قوشچی كوچانده و در جنب دروازه هندو در ملك شخصی برای عسگرخان عبدالملكی عمارتی از نو بنا نهادند و مسجدی نيز در جنب آن بنا شد كه بعدها آن مسجد به نام مسجد جنرال (ژنرال) و دروازه مربوطه به دروازه عسگرخان اشتهار يافت.
هر چند در اين نوشته به ساخته شدن مسجد توسط ژنرال عسگرخان تصريح نشده است؛ لیكن با توجه به نام مسجد، نمیتوان نقش او را در ساخته شدن مسجد ناديده گرفت.
مسجد در زمينی مستطيل شكل به مساحت 978 متر مربع و 783 متر مربع زيربنا (با احتساب مساحت حسينيه و آشپزخانه) ساخته شده است، فضاهای اصلی مسجد شامل شبستانهای مردانه و زنانه، نيم طبقه بخش زنانه، حسينيه، كفش كن، آشپزخانه و آبدارخانه است.
نماهای بيرونی مسجد، با آجرهای سه سانتی پوشش يافته و دارای پنجرههای كمعرض و كشيده با قوس جناغی است، ازاره ديوارهای بيرونی را تا ارتفاع دو متر سنگ سياه و نوارهايی توسی رنگ تشكيل میدهد، بر روی ديوارهای بيرونی صحن (نمای غربی) نيز طاقچههايی با قوسهای جناغی اجرا شده است.
فضای ورودی مسجد دارای پلانی پنج ضلعی است كه در بالا تبديل به يك نيم گنبد شده است، زير نيم گنبد با كاشیهای هفت رنگ و تزئينات هندسی و آرايش گل و بوته زيور يافته و عبارات: «الله جلّ جلاله»، «ادخلوها بسلام آمنين»، «عجلو بالصلاه قبل الفوت» و «عجلو بالتوبه قبل الموت» كه با خط ثلث طلايی و سفيد رنگ و بر روی كاشیهای به رنگ آبی لاجوردی نوشته شدهاند، ديده میشود.
مسجد دارای دو مناره در طرفين نمای ورودی (ضلع جنوب غربی) است، منارهها دارای ارتفاع تقريبی 15 متر و قطر خارجی 90/1 متر است. ساقه منارهها با آجرهای سه سانتی پوشانده شده و با آجرهای مربع شكل لعابدار فيروزهای رنگ كه بهصورت مارپيچ دور ساقهها پيچيده شده تزئين شدهاند.
شبستان مردانه با ابعاد 18*14 متر در سمت شرقی مسجد قرار گرفته است. ازاره ديوارهای شبستان تا ارتفاع 30/1 متری از جنس گرانيت توسی رنگ با نوار مشكی بوده و ادامه آن تا سقف با آجرهای سه سانتی پوشانده شده است.
محراب در ضلع جنوبی شبستان قرار گرفته است. اين محراب از نوع نيم تاس تركين با ارتفاع 6 متر و عرض 4 متر و عمق 85 سانتی متر بوده و سراسر آن با كاشیهای هفت رنگ كاشی كاری شده است.
شبستان زنانه در زير زمين مسجد قرار گرفته است و را دسترسی به آن راه پلهای است كه منتهی به ورودی فرعی از كوچه و نيز ورودی از صحن میشود، با پايين رفتن از يازده پله به فضای شبستان میرسيم.
در زير زمين همچنين دو مزار با سنگ نوشته: «آرامگاه ابدی شادروان پاشاخان فرزند عسگرخان ژنرال اعزاز نظام به تاريخ 1266 شمسی به رحمت ايزدی پيوست» و «آرامگاه ابدی مرحومه مغفوره بانو بيوك همسر پاشاخان فرزند عسگرخان جنرال به تاريخ 1278 شمسی به رحمت ايزدی پيوست» ديده میشود.
شبستان زنانه دارای محرابی كوچكتر از محراب شبستان مردانه است. محراب از نوع نيم تاس تركين با ارتفاع 4 متر و عرض 10/3 متر و عمق 90 سانتی متر بوده، ازاره ديوارهای اين محراب تا ارتفاع يك متری از سنگ مرمر توسی پوشانده شده است.
یادآور میشود، محمد فرتاشيان، كاشیكاری محراب را در سال 1383 هجری شمسی و قنبری، معرق كاری در ورودی شبستان را در سال 1385 هجری شمسی انجام دادهاند.
