ابلاغ راهنمای اخلاقی پژوهش بر گروههای آسيب پذير
گروه سلامت: نسخه تجديد نظر شده راهنمای اخلاقی پژوهش بر گروههای آسيب پذير كه توسط جمعی از خبرگان، پژوهشگران و مديران پژوهشی كشور و با محوريت مركز تحقيقات اخلاق و تاريخ پزشكی بازنگری و اصلاح شده بود، توسط وزير بهداشت به دانشگاههای علوم پزشكی ابلاغ شد.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) فردی يا گروهی از افراد آسيبپذير محسوب میشوند كه استعداد يا بیپناهی خاصی در برابر دچار شدن به جراحت يا آسيب يا تهاجمی(اعم از جسمانی يا روانی) داشته باشند، به معنای عام كلمه، تمامی انسانها آسيب پذيرند بنابراين، پژوهشگران بايد نسبت به آسيب پذيری تمامی آزمودنیهای خويش و ديگر طرفهای درگير در پژوهش آگاه و حساس باشند.
اما گاهی ويژگی خاصی، نظير سن يا بيماری يا وضعيت اجتماعی، برخی از آدميان را در وضعيت ويژهتری از آسيب پذيری قرار میدهد، هنگامی كه سخن از پژوهش به ميان میآيد، مهمترين جلوهگاه اين حالت ويژه آسيب پذيری، ناتوانی يا كمتوانی در دادن رضايت آگاهانه و آزادانه است. به اين معنا كه امكان «آگاهانه بودن» يا «آزادانه بودن» رضايت، در افراد آسيب پذير، در مقايسه با افراد عادی، در حد قابل ملاحظهای پايينتر است.
پژوهش بر روی گروههای آسيب پذير در عين حالی كه با ويژگیها و دغدغههای اخلاقی خاصی همراه است، برای خود اين افراد مفيد و گاه ضروری است. بنابراين، انجام اينگونه پژوهشها نبايد منع شود بلكه بايد با رعايت ملاحظات قانونی و اخلاقی توأم گردد تا در عين بهرهمندی از فوايد پژوهش، از خدشهدار شدن حقوق و زيان ديدن ناموجه اين افراد جلوگيری شود.
بنابراين راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی براساس ماده پنج قانون تشكيل وزارت بهداشت كه نظارت بر پژوهش علوم پزشكی بر عهده اين وزارتخانه است به دانشگاههای علوم پزشكی ابلاغ شده است، اين راهنما دربردارنده مهمترين دستورالعملهای اخلاقی در رابطه با گروههای آسيب پذير است كه مقدمه و فصل كليات اين راهنما در رابطه با پژوهش بر روی تمامی گروههای آسيب پذير صادق هستند اما در ادامه فصلهايی در رابطه با برخی از گروههای آسيب پذير كه از اهميت خاصی برخوردارند آورده شده است كه اين گروهها مشتمل بر: نوزادان و كودكان، ناتوانان ذهنی، زنان باردار و جنينها، زندانيان و بيماران اورژانسی هستند.
پژوهشگرانی كه بر روی آزمودنیهايی از گروههای آسيب پذير پژوهش میكنند بايد پيش از آغاز طراحی پژوهش از مفاد اين راهنما آگاهی كسب كرده، آن را در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش رعايت كنند. همچنين، بايد از راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش و ساير راهنماهای اختصاصی و قوانين و مقررات كشوری مرتبط با پژوهش خود آگاه بوده، آنها را نيز رعايت كنند.
براساس گزارش ايكنا، در فصل ابتدايی اين راهنمای اخلاقی آمده است: در پژوهشهای علوم پزشكی نبايد از افراد آسيب پذير به عنوان آزمودنی ترجيحی استفاده شود و تنها در صورتی بايد از اين افراد در پژوهش استفاده شود كه دليل موجهی برای آن وجود داشته باشد؛ همچنين افراد آسيب پذير بايد در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش مورد حفاظت ويژه قرار بگيرند و طراحی و اجرای پژوهش بايد به گونهای باشد كه كرامت انسانی، احترام و تماميت جسمانی و روانی اين شركت كنندگان رعايت و حفاظت شود.
در فصل دوم راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی گروههای آسيب پذير كه بر موضوع نوزادان و كودكان اختصاص دارد آمده است: در اين راهنما دوره نوزادی از بدو تولد تا پايان ۲۸روزگی در نظر گرفته میشود. دوره كودكی نيز به سنينی اطلاق میشود كه پس از نوزادی آغاز و تا پايان ۱۸سالگی ادامه میيابد. همچنين، سرپرست قانونی به ولی، قيم، يا فرد بزرگسال ديگری اطلاق میشود كه بر طبق قانون، سرپرستی كودك را بر عهده دارد؛ هدف از پژوهش بايد پيشبرد دانش در رابطه با سلامت نوزادان و كودكان يا ارتقای سلامت و مراقبت از اين گروه باشد.
اما گاهی ويژگی خاصی، نظير سن يا بيماری يا وضعيت اجتماعی، برخی از آدميان را در وضعيت ويژهتری از آسيب پذيری قرار میدهد، هنگامی كه سخن از پژوهش به ميان میآيد، مهمترين جلوهگاه اين حالت ويژه آسيب پذيری، ناتوانی يا كمتوانی در دادن رضايت آگاهانه و آزادانه است. به اين معنا كه امكان «آگاهانه بودن» يا «آزادانه بودن» رضايت، در افراد آسيب پذير، در مقايسه با افراد عادی، در حد قابل ملاحظهای پايينتر است.
پژوهش بر روی گروههای آسيب پذير در عين حالی كه با ويژگیها و دغدغههای اخلاقی خاصی همراه است، برای خود اين افراد مفيد و گاه ضروری است. بنابراين، انجام اينگونه پژوهشها نبايد منع شود بلكه بايد با رعايت ملاحظات قانونی و اخلاقی توأم گردد تا در عين بهرهمندی از فوايد پژوهش، از خدشهدار شدن حقوق و زيان ديدن ناموجه اين افراد جلوگيری شود.
بنابراين راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی عضو و بافت انسانی براساس ماده پنج قانون تشكيل وزارت بهداشت كه نظارت بر پژوهش علوم پزشكی بر عهده اين وزارتخانه است به دانشگاههای علوم پزشكی ابلاغ شده است، اين راهنما دربردارنده مهمترين دستورالعملهای اخلاقی در رابطه با گروههای آسيب پذير است كه مقدمه و فصل كليات اين راهنما در رابطه با پژوهش بر روی تمامی گروههای آسيب پذير صادق هستند اما در ادامه فصلهايی در رابطه با برخی از گروههای آسيب پذير كه از اهميت خاصی برخوردارند آورده شده است كه اين گروهها مشتمل بر: نوزادان و كودكان، ناتوانان ذهنی، زنان باردار و جنينها، زندانيان و بيماران اورژانسی هستند.
پژوهشگرانی كه بر روی آزمودنیهايی از گروههای آسيب پذير پژوهش میكنند بايد پيش از آغاز طراحی پژوهش از مفاد اين راهنما آگاهی كسب كرده، آن را در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش رعايت كنند. همچنين، بايد از راهنمای عمومی اخلاق در پژوهش و ساير راهنماهای اختصاصی و قوانين و مقررات كشوری مرتبط با پژوهش خود آگاه بوده، آنها را نيز رعايت كنند.
براساس گزارش ايكنا، در فصل ابتدايی اين راهنمای اخلاقی آمده است: در پژوهشهای علوم پزشكی نبايد از افراد آسيب پذير به عنوان آزمودنی ترجيحی استفاده شود و تنها در صورتی بايد از اين افراد در پژوهش استفاده شود كه دليل موجهی برای آن وجود داشته باشد؛ همچنين افراد آسيب پذير بايد در تمامی مراحل طراحی و اجرا و گزارش پژوهش مورد حفاظت ويژه قرار بگيرند و طراحی و اجرای پژوهش بايد به گونهای باشد كه كرامت انسانی، احترام و تماميت جسمانی و روانی اين شركت كنندگان رعايت و حفاظت شود.
در فصل دوم راهنمای اخلاقی پژوهش بر روی گروههای آسيب پذير كه بر موضوع نوزادان و كودكان اختصاص دارد آمده است: در اين راهنما دوره نوزادی از بدو تولد تا پايان ۲۸روزگی در نظر گرفته میشود. دوره كودكی نيز به سنينی اطلاق میشود كه پس از نوزادی آغاز و تا پايان ۱۸سالگی ادامه میيابد. همچنين، سرپرست قانونی به ولی، قيم، يا فرد بزرگسال ديگری اطلاق میشود كه بر طبق قانون، سرپرستی كودك را بر عهده دارد؛ هدف از پژوهش بايد پيشبرد دانش در رابطه با سلامت نوزادان و كودكان يا ارتقای سلامت و مراقبت از اين گروه باشد.
