مرزهای آزادی بیان در جامعه دینی تا کجا ترسیم میشود؟
گروه اندیشه: در جامعه دینی گاه با افرادی روبهرو میشویم که نظری مخالف دارند اما پرسش این است که این افراد تا چه اندازه اجازه بیان عقاید خود را دارند و بهعبارت دیگر مرزهای آزادی بیان در جامعه دینی تا کجا ترسیم میشود؟
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، آزادی نعمتی است که خداوند متعال با آفرینش انسان به او عطا کرد و مُهر لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ را بر پیشانی او زد تا وی راه خویش را با اراده انتخاب کند و البته نتایج انتخاب خویش را نیز بپذیرد. بسیاری از مردم بر مبنای فطرت الهی خویش دین حق را برمیگزینند و از سر شوق به معبود تن به خواستههای او میدهند.
اما ممکن است در یک جامعه دینی عدهای نیز باشند که به هر دلیلی بهلحاظ اعتقادات دینی و برخی اعتقادات دیگر نظری مخالف نظر اکثریت جامعه داشته باشند، حال سؤال اینجا است که این افراد تا چه اندازه اجازه بیان عقاید خود را دارند.
حجتالاسلام علیرضا حسینی، امام جمعه درمیان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا گفت: هم از نظر قواعد مدنی و هم از نظر دموکراسی احترام به نظر و اعتقاد اکثریت افراد یک اصل پذیرفته شده است و البته کسانی که اقلیت محسوب میشوند میتوانند مراسم دینی خویش را بدون اینکه مخل آزادی دیگران باشد اجرا کنند.
طرح نظرات مخالف در مجامع علمی و کرسیهای آزاداندیشی صورت گیرد
وی افزود: اما بیان این عقاید و طرح نظرات مخالف اکثریت مردم جامعه مکان مناسب خود را میطلبد که بهترین مکان مجامع علمی و در کرسیهای مباحثهای و آزاداندیشی است که آن فرد بتواند نظرات خود را بگوید و جواب مسائلی را که مطرح کرده است را هم بگیرد.
امام جمعه درمیان ادامه داد: ائمه(ع) بهویژه امام صادق(ع) و حضرت رضا(ع) با نمایندگان و علمای دیگر ادیان و عقاید در یک جلسه کاملاً علمی به مناظره مینشستند، حرفهای آنها را میشنیدند و پاسخ میدادند که این سیره و روش بهترین برخود با کسانی است که نظر مخالفی غیر نظر اکثریت مردم جامعه دارند.
حسینی افزود: بر همین اساس است که ما خواستاریم در کشورهای غیر مسلمان، مسلمانان و بهویژه شیعیان در مجامع علمی و دانشگاهی بتوانند بر اساس منطق و استدلال نظر خود را ارائه دهند و با آسایش و امنیت کامل بتوانند در مساجد و مکانهای مذهبی مراسم دینی خود را انجام دهند.
وی اظهار کرد: البته همانطور که ما اعتقاد داریم در کشور اسلامی کسی که نظری مخالف نظر اکثریت جامعه دارد باید به رأی و نظر اکثریت احترام بگذارد معتقدیم در کشورهای غیر مسلمان نیز علیرغم اینکه حاکمیتشان را شرعی نمیدانیم نباید هیچ اقدامی که مخل نظم و امنیت آن کشورها باشد، نباید صورت گیرد.
امام جمعه درمیان گفت: اما در بین مسلمانان در خصوص مسائل سیاسی و اجتماعی قوانینی مانند قانون اساسی، قانون مطبوعات مرزهای بیان عقاید و ضمانت آزادی بیان را معین کرده و درباره مسائلی با این موضوعات نیز کرسیهای آزاداندیشی بهترین محل برای طرح بیان عقاید و شنیدن پاسخها است.
حسینی اظهار کرد: در مورد آزادی بیان در حیطه مسائل سیاسی و اجتماعی اگر در چارچوب قانون میگنجد فضا برای ورود در عرصه میدان و عمل وجود دارد اما اگر اینگونه نیست شایسته است طرح این مسائل را به سمت محافل تخصصی مثل دانشگاهها بکشانیم.
صاحبان نظرات نو و مستدل برابر واکنشها صبوری داشته باشند
وی یادآور شد: البته اگر کسی حرف منطقی، مستدلی و علمی دارد که با نظر اکثریت مردم جامعه متفاوت است باید برابر مخالفتها صبوری کند چرا که معمولاً افراد در برابر تغییر چیزهایی که به آن عادت کرده اند واکنش نشان میدهند اما تجربه دانشمندان و علمایی که در گذشته حرفهای نو و البته مستدلی میزدند هرچند در زمان خود با مخالفتهای جدی روبهرو شدند، اما همان جامعه بعد از گذر زمان به حق بودن نظر آن افراد پی میبرد.
حجتالاسلام مجتبی شیدایی، مسئول پژوهش حوزه علمیه خراسان جنوبی نیز در اینباره گفت: در فرهنگ اسلامی انسان مختار و آزاد است که مسیر زندگی خود را انتخاب کند، اما بعد از انتخاب راه و مسیر بر مبنای یک اصل عقلی و منطفی و در یک سیر طبیعی باید محدودیتهای ناشی از این انتخاب را بپذیرد.
وی افزود: به عنوان مثال انسان یک فرد آزاد است که کار و فعالیت در اداره یا شرکتی خاص را بپذیرد یا خیر اما اگر پذیرفت به طور طبیعی و منطقی باید این محدودیتها را بپذیرد که در ساعت مشخصی در محل کار حاضر شده و تا ساعت معینی نیز به فعالیتهای مربوطه بپردازد.
مسئول پژوهش حوزه علمیه خراسان جنوبی اظهار کرد: در مورد دین و اعتقادات نیز همینگونه است، انسانها مختارند که روش زندگی و دین خود را برگزینند اما بعد از انتخاب به طور طبیعی باید به لوازم ایمان به این دین پایبند باشند.
شیدایی ادامه داد: حال در نظر بگیریم که در یک جامعه اکثریت مردم بر مبنای آزادی و اختیار اسلام را پذیرفتند و عده دیگری نیز با این روش مخالفند، حال سؤال اینجاست آیا این اقلیت مخالف راهکاری برای توسعه و تبلیغ عقاید خود دارند یا خیر؟
امکان اجبار در ایمان وجود ندارد
وی افزود: در گام اول باید این نکته را بیان کنیم که به هیچ وجه نمیتوان این اقلیت را وادار به پذیرش اعتقاد اکثریت کرد چرا که ایمان از امور قلبی است و امکان اجبار در آن نیست.
مسئول پژوهش حوزه علمیه خراسان جنوبی بیان کرد: بر مبنای تفکر دینی این افراد که در یک جامعه دینی نظر و اعتقاد مخالفی دارند دچار شبهه شدهاند و باید آزادانه در یک فضای علمی و منطقی سخنان خود را مطرح کنند.
شیدایی یادآور شد: حال این فرد با پاسخهایی که در این مجامع بیان میشود قانع شده و یا همچنان بر رأی و نظر خود پایبند میماند، که در این صورت نباید مانعی برای ادامه فعالیتهایش که غیر مرتبط با این عقاید اوست، وجود داشته باشد.
وی مطرح کرد: به عنوان مثال ممکن است بپذیریم فردی که در موضوعات دینی و معرفتی شبهات و سؤالاتی دارد، نباید متولی فرهنگی یک دانشگاه شود، اما نباید مانعی برای تدریس زبان انگلیسی او باشد.
مسئول پژوهش حوزه علمیه خراسان جنوبی افزود: برای حفظ آزادی بیان در جامعه اسلامی، وقتی قدرت به دست مؤمنان میافتد باید مراقب باشند که دچار افراط و تفریط نشوند و در دستورات دینی ما مکرر بیان شده که حتی با دشمن خویش بر مبنای قسط و عدل رفتار کنید.
معیار آزادی بیان در یک جامعه سخن گفتن بر مبنای علم، منطق و استدلال است
حجتالاسلام مصطفی جوادینسب، یک پژوهشگر دینی نیز گفت: معیار آزادی بیان در یک جامعه سخن گفتن بر مبنای علم، منطق و استدلال است، اگر کسی برای سخنانی که ارائه میکند مستند علمی و عقلی داشته باشد میتواند حرفهایش را در مجامع علمی و دانشگاهی مطرح کند و در معرض نقد و بررسی بگذارد.
وی ادامه داد: اما اینکه هرکس بخواهد نظرات و ایدههای شخصی خویش را بدون اینکه پایه علمی و عقلی داشته باشد آن هم در میان مردم عادی که از نظر سواد علمی در یک سطح نیستند مطرح کند پسندیده نیست چون زمینه شبههافکنی در میان مردم را فراهم میکند.
این پژوهشگر دینی بیان کرد: ممکن است برخی بگویند اشکالی ندارد مخالفین نظر خود را مطرح میکنند و ما هم پاسخ میدهیم، اما آیا اطمینانی هست که مخاطبان ما دقیقاً همان مخاطبانی هستند که پای گفتههای مخالفین نشستهاند و دچار شبهه شدهاند.
جوادینسب اظهار کرد: تنها در یک شیوه میتوان اجازه نشر و تبلیغ عقاید مخالف را داد و آن هم در جایی است که در محفل علمی کسی باشد که بتواند همزمان شبهات و سوالات مطرح شده را پاسخ دهد.
