نگرش معماری ایرانی برخاسته از هویت ملی و دینی است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قزوین، خداوند در قرآن کریم سوره نحل آیه 80 می فرماید: «خداوند خانه هایتان را برای شما مایه آرامش کرد». در توصیف و تفسیر این آیه می توان اینگونه استنباط کرد که خداوند خانه را در مقابل فضای کار و تفریح و ... فضای سکون و آرامش و امنیت انسان قرار داده است. و یا در سوره نور آیه 61 می فرماید «پس هنگامی که به خانه‌هایی وارد شدید، به آن‌ها سلام کنید. سلامی که نزد خدا فرخنده و مبارک است». بنابر این خانه نه تنها باید تسکین دهنده جسم باشد بلکه از نظر روحی و معنوی نیز مکان آرامش است.

خداوند در جایی دیگر از قرآن کریم (سوره بقره آیه 189) طراحی خانه‌ها را مستلزم داشتن حریم امن و دور از هرگونه مزاحمت همجواری و با ورودی مشخص توصیه می نماید و می فرماید «نیکونیست که از پشت خانه‌ها بدان وارد شوید، بلکه نیکوکار کسی است که پرهیزکاری کند و از درهای خانه به آن در آید».

رعایت حرائم در مساکن در آیات و روایات بسیار مورد تاکید است و خداوند خانه را محل حریم شخصی و تعریف می نماید و از ورود بدون اجازه به آن‌ها  را نهی می‌کند و می‌فرماید «به خانه‌هایی که خانه شما نیست داخل نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل خانه سلام کنید» (سوره نور آیه 27). همچنین خداوند متعال در باب ایمنی و طراحی مناسب کالبد خانه نیز در آیه 41 سوره عنکبوت می‌فرماید «همانا سست‌ترین خانه‌ها، خانه عنکبوت است».

همانطور که ابتدای بحث نیز ذکر شد، طراحی خانه باید به گونه ای باشد که انسان را به پروردگار خویش نزدیک سازد و علاوه بر نیازهای مادی، باید محمل انس و راز و نیاز با خالق خود باشد. از این رو خداوند در آیه 87 سوره یونس می‌فرماید «(به موسی و برادرش وحی کردیم) که خانه‌های خود را قبله (محل عبادت) قرار بدهید و نماز را برپا دارید و بر مومنین مژده باد».

همچنین در جای جای روایات نیز می توان ردپایی از اصول حاکم بر ویژگی های مطلوب مسکن از دیدگاه اسلام را جستجو نمود که برخی از آن‌ها به طور اختصار اشاره می‌کنیم: پرهیز از ساختن بیش از نیاز  (میزان الحکمه و بحار الاانوار)، توجه به پاکیزگی (میزان الحکمه)، حد ارتفاع خانه (بحار الاانوار) توجه به زیبایی و عدم تزئین به نقوش و مجسمه (میزان الحکمه و بحار الاانوار)، ساختن مکانی برای عبادت در خانه (میزان الحکمه و اصول کافی)، رعایت جهت در ساخت واحدهای مسکونی (بحار الاانوار)، توصیه به روشنایی در خانه و حفاظ دار بودن پشت بام (بحار الاانوار) و استحکام بنا (میزان الحکمه و بحار الاانوار).

توجه همزمان خداوند متعال به نیازهای مادی و معنوی در طراحی مسکن، می تواند چراغ راهی باشد برای تبیین اصول طراحی مبتنی بر هویت دینی. آن چه مسلم است در طراحی های صورت گرفته در دوران معاصر، توجه و به کارگیری برخی از این اصول مغفول واقع شده است. امید است با بهره گیری از این چشمه معرفت الهی، گامی در جهت طراحی مبتنی بر معماری ایرانی اسلای برداریم.

مصطفی مومنی
پژوهشگر دکترای شهرسازی