مرزهای مصونیت و حریمهای بالندگی/ نگاهی به محدوده روابط زن و مرد در اسلام
کانون خبرنگاران نبأ: حضور زن و مرد در جامعه امری ناگریز است اما نحوه ارتباط و اختلاط در این فضا میتواند آسیبهای فردی و اجتماعی بسیاری داشته باشد؛ آموزش مهارتهای درونفردی و برونفردی و نهادینهسازی ارزشها در کنار پیشگیری میتواند از این آسیبها جلوگیری کند.
به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، موضوع زن و مرد و روابط بین آنها، همزمان با خلقت بشریت و تکاثر نسل بشر مطرح شده است؛ زیرا از زمانی که انسان بر روی زمین هبوط کرد و کم کم جامعه شکل گرفت، هیچگاه بدون دین و برنامه الهی نمانده است. خداوند متعال در آیه 39 سوره مبارکه بقره میفرماید: «قلنا اهبطوا منها جمیعاً فاما یأتینکم منی هدی فمن تبع هدای فلاخوف علیهم ولا هم یحزنون؛ یعنی گفتیم همگی از آن فرود آیید! هرگاه هدایتی از طرف من برای شما آمده کسانی که از آن پیروی کنند نه ترسی بر آنها است و نه غمگین شوند». از سوی دیگر مسئله محدوده روابط زن و مرد و و مسئله حجاب از نیازها و پرسشهایی بوده است که میبایست از سوی شریعت الهی پاسخ مطابق با شرایط روز دریافت می داشته است.
در قرآن کریم بحث پوشش از همان جنت اولین و قبل از هبوط مطرح شده است: «فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّة» در این آیه آدم و حوا قبل از استفاده از میوه ممنوعه برهنه نبودند و پوششی که نشانهای بر شخصیت آدم و حوا و احترام آنها محسوب میشده با نافرمانی، از اندامشان فرو ریخته است. در حقیقت از لباس بهشتى که لباس کرامت و احترام خدا بود برهنه شدند.
حتی در جوامع لاییک و سکولار با وجود اولویت و تقدم بحث آزادی انسان، به خاطر جلوگیری از عدم انسجام و به همریختگی نظام جامعه در زندگی فردی و اجتماعی خطوط قرمزی مطرح شده است. بنابراین مرز آزادی و محدوده روابط بین انسانها تا حدی مورد سوال و بررسی روانشناسان و جامعهشناسان قرار گرفته است.
زنان قبل از اسلام در ایران
در ایران پس از داریوش مقام زن مخصوصاً در طبقه ثروتمندان تنزل پیدا کرد. زنان فقیر چون براى کارکردن ناچار از آمد و شد در میان مردم بودند آزادى خود را حفظ کردند ولى در مورد زنان دیگر گوشه نشینى زمان عذر شرعی که برایشان واجب بود رفته رفته امتداد پیدا کرد و سراسر زندگى اجتماعى شان را فرا گرفت. زنان شوهردار حق نداشتند هیچ مردى را ولو پدر یا برادرشان باشد ببینند. در نقشهایى که از ایران باستان بر جاى مانده هیچ صورت زن دیده نمىشود و نامى از ایشان به نظر نمىرسد. زنان در جزیره العرب نیز قبل از اسلام حجاب کاملی نداشتهاند اما در روابط بین زن و مرد همواره ملاحظاتی صورت میگرفته است. بشر همواره با توجه به قدرت عقل و حیا و غیرتی که در نهادش قرار داشته ملاحظاتی در این باره داشته است.
محدوده روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام
اسلام در معاشرتهای زن و مرد حدود و قیودی را داشتن و این حدود در واقع مرزهایی برای مصونیت و موجب تعالی زن است. به عنوان مثال در آیه 32 سوره مبارکه احزاب آمده است: «...فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَّعْرُوفاً؛... به گونهای هوس انگیز سخن نگویید که بیماردلان در شما طمع نکنند، و به شایستگی سخن بگویید». این آیه گرچه خطاب به همسران پیامبر است، ولی شامل همه زنان مسلمان میشود. طبق این آیه زنان نباید در گفتوگو با نامحرم از سخنانی که مفهوم یا آهنگ آن وسوسهآمیز و تحریک کننده باشد استفاده کنند؛ چه بسا در بین آن ها افرادی باشند که به سبب ضعف ایمان و آلودگی به هوس های شیطانی، تحریک شوند و خیال گناه در سر خود بپرورانند.
در آیه 53 سوره احزاب نیز خداوند متعال میفرماید: «وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ ذَلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَقُلُوبِهِنَّ؛ و هنگامی که چیزی از وسایل زندگی را (به عنوان عاریت) از آنان (زنان پیامبر) می خواهید، از پشت پرده بخواهید؛ این کار برای پاکی دل های شما و آن ها بهتر است». . در این آیه نیز در مورد عفت و حجاب دستوراتی عنوان شده است و در این باره فرموده است:هنگام صحبت کردن با زنان پیامبر و به طور کلی، زنانی که با آن ها محرم نیستند، سعی کنند رو در روی آن ها قرار نگیرند، بلکه از پشت پرده صحبت کنند.
پیامبر اکرم(ص) نیز در روایاتی به مسئله اختلاط زن و مرد اشاره میکند و میفرماید: «باعدوا بین انفاس الرّجال و النساء فانه اذا کانت المعاینة واللقاء کان الدّاء الّذی لا دواء له؛ بین مردان و زنان نامحرم جدایی ایجاد کنید؛ زیرا هنگامی که آنان رو در روی یکدیگر قرار گرفتند و با هم رفت و آمد داشتند، جامعه به دردی مبتلا خواهد شد که درمان نخواهد داشت».
حجتالاسلام مصطفی پور، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی در این مورد می گوید: بحث حجاب بحثی فطری است که دین از آغاز آن را لازم و ضروری دانسته و طبیعتا واجب است و باید در هر شرایطی آن را رعایت کنند. یک زمان فرهنگ فرهنگی بود که تنها از چادر به عنوان پوشش کامل بدن استفاده میکردند ولی امروز در کنار چادر از طریق لباسهایی از نمایش برآمدگیهای اندام جلوگیری میکنند. حجاب امریست فطری که قرآن کریم در سوره نور و احزاب بدان اشاره کرده است. این موضوع برای جوان و پیر و نسل گذشته و آینده تفاوتی ندارد و این مسئله برای جوان امروزی حائز اهمیت و ضروری است. حجاب برای مصونیت زن از تعدی به او قرار داده شده است.
حفظ حریم و پیشگیری از انحراف در روابط
وی در مورد اختلاط زن ومرد در محل کار و محیطهای آموزشی بیان میکند: در محیطهای کاری و همچنین در محیطهای آموزشی که دختر و پسر حضور دارند باید با حفظ حریم باشند؛ یعنی زن و مرد باید حریم خود را رعایت کنند. غیر از رفتارهایی که تحریک مرد را فراهم کند اختلاط زن و مرد در محیط کاری و آموزشی ایرادی ندارد مگر اینکه جایی احساس خطر کنند و یا خلوتی ایجاد شود که مسلما اگر چنین شود، نفر سوم آن شیطان خواهد بود. برای اینکه جلوی انحرافات اخلاقی گرفته شود، پیشگیری لازم است تا نگاهها و رفتار از مرحله آسیب دور شود. به مردان و زنان دستور میدهد که خود را بپوشانند و از نگاههای حرام بپرهیزند.
تمایز اجتماعی شدن و اختلاط
شاگرد آیتالله العظمی جوادی آملی در پاسخ به اینکه آیا اختلاط به اجتماعی شدن فرد در جامعه کمک نمیکند تصریح میکند: اگر بخواهیم درس بخوانیم و رابطه علمی داشته باشیم مانعی وجود ندارد، اما اجتماعی شدن نمیتواند فقط از طریق ارتباط با جنس مخالف صورت گیرد، اگر در مورد انسانیت باشد و انسانی رفتار شود مانعی وجود ندارد و اجتماعی شدن منافاتی با حجاب ندارد.
وی ادامه میدهد: بسیاری از مسائلی که در جامعه داریم مثل طلاقها ریشه در فقر دارند اما تمامی آنها به خاطر فقر نیست بلکه برخی به خاطر خیانتهاست. این مسئله باعث دامن زدن به مفاسد اجتماعی میشود و تربیت فرزندان را مختل میکند. زندگی به جای آرامش به میدان جنگ و جدال بین زن و مرد تبدیل میشود و زمینههای سوء تربیتی و بیماریهای روانی را در فرزندان بهوجود میآورد.
البته محیطهای آموزشی در کنار برخی آسیبها که شامل انحرافات عاطفی، افت تحصیلی و عدم تمرکز بر تعلیم و پیشبرد امور میشود، موجب شناخت بهتر از جنس مخالف، انتخاب همسر و همچنین تمرین تقوا و جهاد با نفس میشود. اما از آنجا که شرایط ازدواج در سنین آغاز جوانی که فرد قدم در راه دانشگاه میگذارد هنوز برای ازدواج میسور نیست این اختلاط بیشتر بر روی آسیبها و خسارات معنوی و روحی متمرکز میشود که بعضا غیرقابل جبران است.
در محیطهای کار و مخصوصا نهادهای خصوصی بهرهکشی جنسی و بی بند و باری در روابط به چشم میخورد. متاسفانه در سالهای اخیر به دلایل مختلفی زندگی روزمره زنان ایرانی در بازارهای کار دچار آسیبهای فرسایشی جنسی شده است. یکی از این موارد را میتوان به آگهیهای هر روزه روزنامهها ارجاع داد. درخواست برای کار کردن یک زن جوان با ظاهر آراسته و عمومی قوی. روابط عمومی قوی یعنی توانایی اغواگری و ظاهر آراسته هم یعنی اینکه فرد روزی چند ساعت جلوی آینه به دقت خود را بیاراید و به همه مردها خوب لبخند بزند. تن شما مبدل به ابژهای جهت کار و قسمتی از کارخانه است». متاسفانه شرایط کاری برای زنان و دختران در جامعه به لحاظ توقعی که از زن برای انجام فعالیت در جامعه دارند، آسیبها و نارساییها و کژرفتاریهایی است که در جامعه به چشم میخورد.
معصومه حاتمی، روانشناس و مدرس دانشگاه در مورد اختلاط بین زن و مرد میگوید: زمانی اختلاط به روابط بین دو جنس آسیب میرساند که فرد در ابتدا یاد نگرفته باشد که با جنس مخالف زمینه رشد عقلانی را فراهم کند. بین مرد و زن تفاوتهای جنسیتی وجود دارد و همین تفاوتهای جنسیتی است که تمایل به ازدواج را فراهم میکند. خداوند ما را با تفاوتهای جنسیتی آفریده، تفاوتهای فیزولوژیک عقلانی، عاطفی و اجتماعی و اگر رابطه زن و مرد در چارچوب باشد زمینه را برای ازدواج فراهم میکند. بعضی وقتها فرد آن قدر به رشد عقلی رسیده است که متوجه میشود که در محیط جدید چطور با اطرافیانش رفتار کند اگر ما محدودیت ایجاد کنیم این یک درمان موقتی است. اگر ما بیاییم باورها را تقویت کنیم و ارزشهای قشنگ اخلاقی را ایجاد کنیم اختلاط زن و مرد مشکلی را فراهم نمیکند. اینها که میگویند اختلاط نباید انجام شود، نمیخواهند که باورها را ایجاد کنند.
وی ادامه میدهد: ما باید دورههایی بگذاریم و آموزش تربیت جنسی و مهارتهای درونفردی و برونفردی را ایجاد کنیم تا بتوانیم ریشهای با این مسئله اختلاط کنار بیاییم. ایده من این است که دانشگاهها باید فرم و لباس مخصوص خودشان را داشته باشند و دانشجوها با هر فرم و لباسی نمیتوانند وارد دانشگاهها شوند اگر ما نگاهی به جوامع دیگر داشته باشیم میبینیم در کل دنیا از فرم و لباس مخصوصی در محیط کار و دانشگاهها استفاده میشود تا زمینه عدم تمرکز و عدم گرایش به مطالعه در فرد را ایجاد نکنند.
بنابراین میتوان نتیجه گرفت که اختلاط بین دختر و پسر در دانشگاهها و زن و مرد در محل کار اگر در چارچوب تربیتهای خانوادگی و رشد و بالندگی فرهنگی افراد قرار داشته باشد نهتنها مضر نخواهد بود، بلکه باعث رشد و بالندگی جامعه و استفاده بیشتر جامعه از نیروی فکر و تحصیل و کار زن و مرد همزمان میشود اما اگر این باورهای اسلامی و دینی در افراد نهادینه نشده باشد و جامعه آنها را نهادینه نکند، زمینه گناه و آثار زیانبار اجتماعی و فرهنگی را فراهم میکند. در اینجا باید به نقش دولت اشاره کرد که چقدر توانسته است این باورهای مذهبی را در افراد و جوانان جامعه نهادینه کند تا اختلاط زمینهساز نارساییها و کژرفتاریها در جامعه نشود.
* محمد پارسائیان
