ماهی سیاه کوچولو؛ نقد مضحک یک ایدئولوژی مادی‌گرا

به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، فیلم «ماهی سیاه کوچولو» اولین ساخته سینمایی مجید اسماعیلی است که امسال در بخش نگاه نو سی و سومین جشنواره فیلم فجر حضور داشت و بازیگرانی چون مریلا زارعی، مصطفی زمانی، همایون ارشادی، جمشید گرگین، یاسمن معاوی، قاسم یوردخانی در آن به ایفای نقش پرداخته‌اند.

قصه فیلم در دهه شصت خورشیدی می‌گذرد و روایتی از حماسه مردم آمل علیه منافقان را به نمایش می‌گذارد. مریلا زارعی، مصطفی زمانی و همایون ارشادی در این فیلم ایفاگر نقش اعضای حزب توده هستند و بازی‌های متفاوتی را از خود نشان داده‌اند.

به قول دوستی ماهی سیاه کوچولو از آن  دست فیلم‌هایی است که هیچ‌کس دلیل ساخته شدن آن را نمی‌داند؛ آیا تهیه‌کننده انتظار دارد با اکران آن هزینه ساخت فیلم بازگردد یا اینکه ما با یک فیلم سفارشی مواجه هستیم که مبلغ بسیاری زیر این سفارش حرام شده است؟ این فیلم همان روزکه به علت فشردگی برنامه‌ها در روز ششم جشنواره با تأخیر و بدون معرفی عوامل در سالن برج میلاد به نمایش درآمد مورد انتقاد بسیاری از منتقدان و اصحاب رسانه واقع شد.

ماهی سیاه کوچولو یک داستان مبهم و بدون کارگردانی حساب شده را به تصویر کشیده و آن‌قدر بد از آب درآمده بود که محمدرضا شفیعی تهیه‌کننده فیلم در پاسخ به سؤال خبرنگار یکی از سایت‌های سینمایی گفته بود «اصلا نمی‌خواهم در مورد «ماهی سیاه...» حرف بزنم و حتی در روز معرفی فیلم هم هیچ‌چیز در مورد آن نگفتم».

حتی مریلا زارعی بازیگر «ماهی ...» هم در مورد این فیلم با اندکی کنایه گفت: پروژه‌ «ماهی سیاه کوچولو» بسیار سخت بود و امروز اولین‌بار آن را تماشا کردم. اما احساس می‌کنم آنقدر که ما سختی کشیدیم در فیلم معلوم نیست.

از این‌ها که بگذریم فیلم «ماهی سیاه کوچولو» اثری است که در ژانر آثار تاریخی قرار می‌گیرد، اما اگر آن را فیلمی تاریخی بدانیم از نظر استنادات و پژوهش تاریخی یک اثر ناپخته و ضعیف است. به بیان دیگر در این اثر، تخیل نویسنده فیلمنامه کاملا براطلاعات تاریخی او غالب شده است.

این ضعف علاوه برآن که یک اثر تاریخی را از جهت واقع‌گرایی دچار مشکل می‌‌سازد، از آنجا که در آن پشتوانه نظری قابل اتکایی برای پرداخت جزئیات اثر و شخصیت‌پردازی کاراکترها و ... وجود ندارد، به نتیجه مطلوب نرسیده و به کلی عقیم می‌ماند.

این فیلم بیشتر از آن‌‌که به دنبال روایت حمله نیروهای اتحادیه کمونیست ایران به شهر آمل مازندران باشد، به دنبال این موضوع است که درامی عشقی جنایی را در حاشیه این حمله برای مخاطب بازسازی کند. جالب است که عنصر عشق در این اثر خیلی کمرنگ است و این خود دراماتیزه شدن داستان را با چالش مواجه کرده است، ضمن آن که فهم و انتقال آموزه‌های ایدئولوژی چپگرایانه(کمونیستی ) دراین فیلم به شدت ضعیف است.

این در حالی است که ظاهرا قرار بوده سازندگان فیلم، ایدئولوژی چپ را مورد انتقاد قرار داده و آموزه‌های این مکتب مادی را به چالش بکشند، اما این هدف به هیچ وجه به بار ننشسته است و بدتر این که اگر قصد و اراده‌ای برای دفاع از اندیشه‌های غیرایدئولوژیک مردمی در جریان وقایع انقلاب اسلامی وجود داشته، آن‌هم نه تنها به ثمر ننشسته بلکه بسیار مضحک از آب درآمده است.

همان‌طور که گفته شد، در طول فیلم نقد ایدئولوژی حزبی چپگراها(کمونیست‌ها) از منطق خاصی پیروی نمی‌کند و گاه یک شخصیت کمونیست، عضوی به شدت پای‌بند به مرام حزب تصویر می‌شود و گاهی یک فرد ضعیف و سست‌عنصر که به دلیل علاقه به یک دختر همه آرما‌ن‌های حزبی‌اش را زیر پا می‌گذارد، از طرف دیگر ترکیب ناهمگون شخصیت اسطوره‌ای حزب و نماد انقلابی‌گری درحزب کمونیست ایران،آن هم در انسان خائنی که حتی به شوهرش خیانت می‌کند، کار ساده‌ای نیست که در این اثر فیلمساز بسیار ساده با آن برخورد کرده است و درآوردن منطق و پرداخت چنین شخصیتی اگر چه غیرممکن نیست، ولی در یک اثر نمایشی نیازمند قوت دراماتیک و هنرمندی بسیاری است که «ماهی سیاه ....» فاقد آن است.

البته نویسنده و کارگردان در مواردی تلاش کرده‌اند با اعتراف به این ضعف، اندکی از دل‌زدگی فیلمنامه بکاهند. مثل دیالوگ «چریک مائوئیستی و قسم حضرت عباس؟»

و حرف آخر این‌که اشتباهات تاریخی و ضعف‌های تکنیکی از مهمترین نقاط ضعف «ماهی سیاه کوچولو» به‌‌شمار می‌آیند.

*محمد عمرانی