مسجد جامع علیشاه تبریز، بنایی که طعنه به ایوان مداین میزند
گروه اجتماعی: عظمت مسجد جامع علیشاه تبریز گویای منابع مادی و قدرت حاکمان آن دوره و عشق و علاقه آنان به معماری است. درساخت این بنا قصد بوده که ازلحاظ اندازه، ازایوان مداین بزرگتر و عالیتر باشد؛ عرض دهنه ایوان مسجد، ازدهنه ایوان مداین بیشتر و پوشش و سرایوان، عریضتر و بلندتر ازکلیساهای بزرگ اروپا است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان شرقی، یکی از ابنیه کهن و عظیم تبریز که بیشک در زمره شاهکارهای معماری اسلامی به شمار میرود ارگ علیشاه یا مسجد علیشاه است که درمرکز شهر تبریز و ضلع جنوبی خیابان امام خمینی واقع شده است.
در مورد تاریخ بنای ارگ مورخین و سیاحان، از دوره ایلخانی تا به امروز متفقالقولند که ساختمان آن به وسیله تاجالدین علیشاه جیلانی وزیر سلطان ابوسعید ایلخانی در سال ۷۱۶ شروع شده ولی به دلیل مرگ بانی بنا ناتمام مانده تا اینکه بازماندگان وی ساختمان آن را در سال ۷۲۴ به اتمام رساندند، اما به خاطر مسائل فوق و همچنین فروریختن طاق ایوان و دیگر حوادث طبیعی و انسانی، متأسفانه امروزه بقایای کاملی ازاین بنای عظیم و با شکوه برجای نمانده است.
چنانکه از توصیف این بنای عظیم در اغلب سفرنامهها و تواریخ بر میآید مسجد علیشاه در زمان آبادانی مزین به کاشی، ازاره سنگی و ستونهای مرمر و کتیبه و گچبری بوده است.
امروزه تنها بخشی از دیوارهای عظیم و محراب بسیار بلند این مسجد برجای مانده که خود مؤید شکوه روزگار آبادانی آن است. دیوارهای موجود، درحقیقت، دیوار ایوان طاقداری است که عنصر اصلی مسجد علیشاه به شمار میرفته است؛ این دیوارها، بدون شک، قسمتی از ایوان مستطیل بزرگی است که به نوشته منابع مکتوب، به تقلید ازایوان مداین ساخته شده بود.
باز همچنان که این منابع اشاره دارند، طاق این ایوان بلافاصله بعد ازساختمان فرو ریخته و چون این امر، همزمان با مرگ بانی بنا بوده، عمر بنا رو به افول نهاده است. بقایای موجود ایوان، 15/30 متر عرض و دیوارهای سهگانه آن، 26متر ارتفاع دارد. ضخامت هردیوار، 40/10 وعمق فرضی ایوان حدود 65 متر است.
محراب بزرگ مسجد، درانتهای ایوان و دربین دو نورگیر قرار گرفته است. آستانه این نورگیرها ازخارج، ازسطح زمین چندین متر ارتفاع داشته است. بررسی دقیق محراب نشان میدهد که درساختمان آن مهارت و استادی زیادی به کار رفته و ضمن پیشرفت کار، تغییرات عمدهای در نقشه آن دادهاند که ازجمله آنها، روکش نهایی چندین آجر روی کالبد ساختمانی است.
دربالای رأس محراب، سه طاق برجسته در داخل دیوار ساخته شده است. هرهها و پیشآمدگیهای دیوار به وسیله تیر چوبی نگاه داشته میشده و مقطع طولی روکش در دو طرف محراب، مساوی و یکسان نیست. دهنه طاق محراب، سی و هشت قدم و ارتفاع آن ازسطح کف محراب تا انتهای طاق، درحدود 26متر است. دربالای طاق، به قدر 70/1 متر غلام گردشی ساخته شده که دور آن نود و هفت قدم است. میان دیوارهای بالای محراب خالی بوده و سه چهار مرتبه سقفها و طاقهایی با گچ و آجر زده و دیوارها را بالا بردهاند و همه جا چوبهای قطور کشیده و با میخهای آهنی استوار کردهاند. درضلع جنوبی بنا و درنمای خارجی، برج مدور عظیمی بهچشم میخورد که پشتیبان طاق و دیوار به حساب میآمده است. در دوره قاجار، درسمت شرق ایوان، پلکانی برای صعود به بالای ایوان تعبیه کرده بودهاند که درسالهای اخیر به کلی این قسمت ازبنا ازبین رفته است.
ظاهرا به جهت استحکام و ارتفاع بسیار این بنا، از روزگار صفویه، ازآن به عنوان قلعه و مقر دیدهبانی استفاده میشده است و شاید به همین دلیل باشد که نظامیان عثمانی به هنگام فتح تبریز به خراب کردن آن اقدام کردند.
در دوره قاجار نیز به خصوص در دوره نایبالسلطنه عباس میرزا که این بنا را دارالحکومه خود قرار داده بود، در اطراف این بنا، عمارت مفصل و حصارها و بارهای بزرگی ساخته بودند و قسمتی از بنا را انبار اسلحه و غلات دیوانی قرار دادند. همچنین نوشتهاند که عباس میرزا، دفعه آخر که مشغول جنگ با روسها بود، دراین محل توپخانه و زرادخانه مفصلی ساخته بود.
درحفریات باستان شناسی این محل، بقایای کورههای آهنگدازی که جهت ریختهگری گلولههای توپ مورد استفاده قرار میگرفت نیز کشف شده است.
در پایان باید اشاره کرد که اجرای چنین طرح عظیمی در آن دوره، گویای منابع مادی و قدرت حاکمان آن دوره و عشق و علاقه آنها به معماری است. همچنین میرساند که درساخت این بنا، سنت معماری ایران در دوره ساسانی مورد اقتباس قرار گرفته است. درساخت این بنا ظاهرا قصد بوده که ازلحاظ اندازه، ازایوان مداین بزرگتر و عالیتر باشد. به طوری که آمده است، علیشاه دستور داده تا آن را شبیه ایوان مداین بسازند و برارتفاع و عرض آن ده ذرع بیفزایند.
درحقیقت، عرض دهنه ایوان مسجد، ازدهنه ایوان مداین بیشتر و پوشش و سرایوان، عریضتر و بلندتر ازکلیساهای بزرگ اروپا است. درمنابع مکتوب مذکور است که بعد ازمرگ تاج الدین علیشاه، جسد وی را درمجاورت این مسجد به خاک سپردهاند. در دوره اخیر، کاوشها و بررسیهای باستانشناسی نیز به سرپرستی علیاکبر سرفراز دراین محوطه صورت گرفته و این بنا به شماره 170 به ثبت تاریخی رسیده است.
