گذری بر آثار تربیتی وراثت در قرآن و روایت

بنا بر علم بیولوژی ژن‌ها عامل وراثت از نیاکان و پدر و مادر است؛ این ویژگی‌های ذاتی و زمینه آفرینش اثرگذار بوده و انسان در برابر آن‌ها مسئولیّتی ندارد. و انتخاب بهترین مادر (همسر) با نیاکانی پاک، وارسته، دارای باورها، ارزش‌ها و گرایش‌های پسندیده، تأثیر بسزایی دارد که امام علی(ع) می‌فرماید: «روابط خود را با افراد با شخصیّت و اصیل و خاندان‌های صالح و خوش سابقه برقرار ساز».

تنها مسئولیّت آدمی در مواردی است که با اراده و گرایش خود بر می‌گزیند و در برابر ویژگی‌های تحصیلی ناخودآگاه از محیط نیز، مسؤول پیراستن آن‌ها و آراستن خود به جنبه‌های مثبت است.

علامه  طباطباییدر تفسیر آیه «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ کَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَاِمْرَأَةَ لُوطٍ کَانَتَا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَیْنِ فَخَانَتَاهُمَا» می‌فرماید: خیانت و نفاق هر دو به یک معناست با این تفاوت که خیانت درباره نفاقی به کار می‌رود که در مورد عهد و امانت است و نفاق درباره خیانتی به کار می‌رود که در مورد دین بورزد و خیانت این همسران قطعاً جنسی نبوده است. نتیجه این که ژن وراثت اثرگذار بوده خویشاوندی و پیوند با پیامبران و شایستگان از بندگان خدا نیز هیچ سودی در نجات این‌ها نداشته است. و پسر نوح(ع) مثل اعلای این بحث است.

همچنین فرزندان حضرت یعقوب(ع) که از همسران دیگر بودند جز حضرت یوسف(ع) و برادرش که وراثت از سوی مادر در کردار ایشان اثرگذار بوده و بستر مناسب نیز نتوانسته است در تغییر ویژگی‌های آنان کارگر باشد. درباره رشد و تربیت حضرت موسی(ع) و یوسف (ع)و آسیه همسر فرعون در خاندان درباریان می‌توان دریافت به علّت غلبه اثر گذاری ژن وراثت، نقش خانواده و بستر تربیت و محیط، بسیار کمرنگ جلوه کرده است. آری! در باغ لاله روید و در شوره خَس!

از این رو در بیانات پیام بر اسلام داریم می‌فرمایند: «اُنظُر فی أیِّ شَیئی تَضَعُ وَلَدکَ فأنَّ العِرقَ دسّاسٌ» . بنگرید نطفه خودتان را در چه جای گاهی مستقر می‌سازید! که المنجد واژه «عرق» را این سان معنی کرده است: «الِعرقُ دسّاسٌ أنّ الأخَلاقُ الأباءُ تتّصّلُ اِلَی الأبناء«

عِرق یعنی عامل وراثت: ژن !

امام علی(ع) می‌فرماید: «حُسنُ الأخلاق بُرهان کرَمِ الأعراقِ» سجایای اخلاقی برهان پاکی وراثت و فضیلت ریشه خانوادگی است. و در جنگ جمل فرزندش محمّد حنفیّه علَم دار لشکر بود. امام او را فرمان حمله داد. محمّد حنفیه حمله کرد و دشمن با تیر و کمان و نیزه جلوی او را گرفت و او از پیش روی باز ماند. حضرت خود را به او رساند فرمود: «اِحمِل بَین الأسِنَّه» از ضربات دشمن نترس حمله کن! باز قدری پیش رفت و باز ماند.

امام از ضعف فرزند آزرده شد؛ نزدیک او آمد «فَضَرَبهُ بِقائِم سَیفِه وَ قالَ ادرکتَ عِرق أُمّک» این ضعف و ترس را از مادرت به ارث برده‌ای!

محمدعلی افتخاری