روزهای سفیدی برای رهایی از وسوسههای شیطان و تقرب به خدا
گروه اندیشه: درعصر امروز و زندگى ماشینى انسانها، بسیار شده که انسان از رسالت اصلی خویش فاصله میگیرد. بعضی وقتها وسوسههای شیطان، باعث فراموش کردن پروردگار میشود که اعتکاف بنابر آیات قرآن و احادیث ائمه اطهار(ع) فرصتی برای توبه و بازگشت به صراط مستقیم است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان شرقی، آئینهای دینی و مذهبی که از جمله آنها اعتکاف است، فرصت خوبی را برای انسانها بوجود میآورد که با خداوند متعال پیوند دوباره برقرار کنند و از آفت خدا فراموشى و از خود بیگانگى محفوظ بمانند.
با این وصف اعتکاف روزهای سفیدیست برای رهایی و رستگاری آدمیان؛ درعصر امروز و زندگى ماشینى انسانها، بسیار شده که انسان از رسالت اصلی خویش فاصله میگیرد. بعضی وقتها وسوسههای شیطان، باعث فراموش کردن پروردگار میشود که اعتکاف بنابر آیات قرآن و احادیث ائمه اطهار(ع) فرصتی برای توبه و بازگشت به صراط مستقیم است. این مراسم مخصوص دین اسلام نبوده بلکه در ادیان الهى دیگر نیز وجود داشته و در اسلام استمرار یافته است که در قرآن کریم و احادیث بر اهمیت این سنت حسنه تأکید شده است.
بدینسان، کلمه اعتکاف در قرآن مجید ذکر نشده، امّا همخانوادههایش در 9 آیه قرآن آمده است. در واقع اعتکاف و مشتقات آن از ریشه «ع،ک،ف» اخذ شده و در لغت بهمعنی «محبوس و متوقف کردن چیزی، التزام به یک مکان و اقامت در آن، ملازمت و مواظبت، حبس و توقف» که 9 بار با عبارتهای (عاکف، عاکفا، عاکفین، یعکفون، معکوفا و عاکفون) تکرار شده که دو مورد از آن عبارت در قرآن کریم ذکر شده است.
مرحوم علاّمه طباطبایى در تفسیرالمیزان، جلد 3، صفحه 66 در این ارتباط معتقد است: «عکوف» و «اعتکاف» به معناى ملازم شدن است. و اعتکاف در جایى عبارت است از ماندن در آن به طورى که از آن خارج نشود. و اعتکاف عبادت مخصوصى است که از جمله احکام آن ماندن در مسجد و بیرون نیامدن از آن، مگر از روى احتیاج و روزه گرفتن مى باشد».
خداوند متعال در سوره بقره آیه 125 مىفرماید: « وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ. و چون خانه [کعبه] را براى مردم محل اجتماع و [جاى] امنى قرار دادیم [و فرمودیم] در مقام ابراهیم نمازگاهى براى خود اختیار کنید و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا براى طوافکنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.»
از این آیه قرآن کریم دریافت میشود که سنت اعتکاف ازگذشته بوده بهطوری که خداوند دراین آیه به ابراهیم و فرزندش اسماعیل، فرمان مىدهد تا مسجدالحرام را براى طوافکنندگان و معتکفان پاکیزه کنند.
همچنین در آیه 187 سوره مبارکه بقره براهمیت اعتکاف تأکید شده است: «أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَآئِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ عَلِمَ اللّهُ أَنَّکُمْ کُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنکُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُواْ مَا کَتَبَ اللّهُ لَکُمْ وَکُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلَى الَّلیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ. در شبهاى روزه همخوابگى با زنانتان بر شما حلال گردیده است آنان براى شما لباسى هستند و شما براى آنان لباسى هستید خدا مىدانست که شما با خودتان ناراستى مىکردید پس توبه شما را پذیرفت و از شما درگذشت پس اکنون [در شبهاى ماه رمضان مىتوانید] با آنان همخوابگى کنید و آنچه را خدا براى شما مقرر داشته طلب کنید و بخورید و بیاشامید تا رشته سپید بامداد از رشته سیاه [شب] بر شما نمودار شود سپس روزه را تا [فرا رسیدن] شب به اتمام رسانید و در حالى که در مساجد معتکف هستید [با زنان] درنیامیزید این استحدود احکام الهى پس [زنهار به قصد گناه] بدان نزدیک نشوید این گونه خداوند آیات خود را براى مردم بیان مىکند باشد که پروا پیشه کنند.»
آنچه در این راستا مهم به نظر میرسد اینکه، اقامت و عبادت مریم(س) در مسجدالاقصى را نیز میتوان ازمصادیق اعتکاف بیان کرد که درسوره آلعمران از ایات 35 تا 37 بر این مسئله تاکید شده است: «إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. چون زن عمران گفت پروردگارا آنچه در شکم خود دارم نذر تو کردم تا آزاد شده [از مشاغل دنیا و پرستشگر تو] باشد پس از من بپذیر که تو خود شنواى دانایى.»(آیه 35) ... «فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَکَفَّلَهَا زَکَرِیَّا کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ یَا مَرْیَمُ أَنَّى لَکِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ إنَّ اللّهَ یَرْزُقُ مَن یَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ . پس پروردگارش وى [مریم] را با حسن قبول پذیرا شد و او را نیکو بار آورد و زکریا را سرپرست وى قرار داد زکریا هر بار که در محراب بر او وارد مىشد نزد او [نوعى] خوراکى مىیافت [مى]گفت اى مریم این از کجا براى تو [آمده است او در پاسخ مى]گفت این از جانب خداست که خدا به هرکس بخواهد بىشمار روزى مىدهد.(آیه 37).
همچنین درآیه 52 سوره مبارکه انبیاء حضرت ابراهیم(ع)، «آزر» و قومش را به سبب عبادت بتها و ملازمت با آنها نکوهش کرده است. « إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ. آنگاه که به پدر خود و قومش گفت این مجسمههایى که شما ملازم آنها شدهاید چیستند.» در معناى «عاکفون» گفتهاند که بتپرستان در بتکدهها ملازم بتها بودند و آنها را عبادت مىکردند.
در آیه 91 سوره مبارکه طه، داستان بنىاسرائیل آمده است که پس از رفتن موسى(ع) به کوه طور، در اطراف گوساله سامرى وقوف کرده و به پرستش پرداختند: «قَالُوا لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَى. گفتند ما هرگز از پرستش آن دست بر نخواهیم داشت تا موسى به سوى ما بازگردد.»
اهمیت برپایی مراسم اعتکاف آن قدر در دین اسلام و ادیان دیگر مهم بوده که علاوه بر قرآن کریم دراحادیث ائمه اطهار(ع) بر اهمیت آن تأکید شده است.» در حدیثى از امام صادق(ع) آمده است: «رسول خدا در دهه آخر ماه مبارک رمضان در مسجد معتکف مىشدند و براى آن حضرت خیمهاى که از مو بافته شده بود، در مسجد برپا مىشد. پیامبر(ص) براى اعتکاف آماده مىشدند و بستر خویش را جمع مىکردند.» (حرعاملى، وسائل الشیعه، ج7، ص397، روایت یک).
در حدیث دیگرى از امام صادق(ع) داریم: «کانت بدر فى شهر رمضان و لم یعتکف رسول الله(ص) فلما ان کان من قابل اعتکف عشرین. عشرا لعامه و عشرا قضاء لما فاته (همان، روایت 2)؛ جنگ بدر در ماه رمضان رخ داد، از این رو رسول خدا موفق به اعتکاف نشدند. آن حضرت در ماه رمضان سال آینده یک دهه را بهعنوان همان سال اعتکاف نمودند و یک دهه را نیز بهعنوان قضاى سال قبل.»
رسول خدا افزون بر اهتمام عملى نسبت به اعتکاف، با بیان فضایل و پاداش بزرگ آن، مؤمنان را به انجام این عمل تشویق مىکردند. در حدیثى از آن حضرت آمده است: «اعتکاف عشر فى شهر رمضان تعدل حجتین و عمرتین (شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، کتاب الاعتکاف، ص 188) یک دهه اعتکاف در ماه رمضان همچون دو حج و دو عمره است.»
پیامبر(ص) به اعتکاف خیلی اهمیت میدادند به طوری از روایتی معتبر از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: کان رسول الله(ص) اذا کان العشر الاوخر اعتکف فی المسجد و ضرب له قبه من شعر وشمر المئزر و طوی قراشه.( فروع کافی /ج4/ص175) رسول خدا(ص) دهه آخر ماه مبارک رمضان را در مسجد معتکف می شد. برای آن حضرت خیمه ای از جنس مو بر پا میکردند. رسول خدا(ص) کمر همت به عبادت میبست و بستر خویش را در این ایام جمع میکرد. ازآن روی که رسول خدا(ص) درحدیثی فرمود: اعتکاف عشرفی شهر رمضان تعدل حجتین و عمرتین.(وسایل الشیعه /ج7/ص379).
امام صادق علیهالسلام در حدیث دیگر میفرماید: «کانَ رَسُولُ اللهِ ـ صَلَّی الله علیه و آله ـ إذا کانَ الْعَشْرُ الاَواخِرُ اِعْتَکَفَ فِی الْمَسْجِدِ و ضربت لَهُ قُبَّةٌ مِنْ شَعْرٍ، وَشَمَّرَ الْمیزَرَ وَطَوی فِراشَهُ»، همیشه این گونه بود که در دهه آخر [ماه رمضان] رسول خدا در مسجد معتکف میشد، خیمهای از پشم برای او بر پا میکردند و او پردهای میآویخت و بستر خواب را جمع میکرد.
از سوی دیگر، سید بن طاووس میگوید: بدان که اوج و کمال اعتکاف آن است که انسان عقل و دل و دیگر اعضای بدن خویش را تنها بر اعمال صالح وقف کند و آنها را بر درگاه خداوند و اراده مقدس او حبس نماید. معتکف باید فکر و جان و اعضای خود را با افسارهای مراقبت به خوبی مهار کند و از چیزهایی که روزه دار باید از آن بپرهیزد، کاملاً خودداری کند، بلکه دقت و مراقبه معتکف باید به مراتب بیشتر از روزهدار باشد، زیرا او هم روزهدار است و هم معتکف، و هر معتکفی خود را ملزم نموده است که با تمام وجود به خداوند متعال روی آورد و رویگردانی و غفلت از حق را یکسره کنار نهد. بنابراین هرگاه معتکف نور عقل و جانش را به غیر خدا مشغول کند، یا عضوی از اعضای بدنش را به غیر خدا مشغول کند، یا عضوی از اعضای بدنش را در کاری که طاعت پروردگار نیست به کار گیرد، به همان میزانی که غفلت نموده، یا کوتاهی کرده، از حقیقت اعتکاف خود کاسته است.
مرحوم مجلسی به نقل از مرحوم طبرسی آورده است که «اِنَّ سُلَیْمانَ کانَ یَعْتَکِفُ فی مَسْجِدِ بَیْتِ الْمُقَدَّسِ اَلسَّنَةَ وَ السَّنَتَیْنِ وَ الشَّهْرَ وَ الشَّهْرَیْنِ وَ اَقَلَّ و اَکْثَرَ یُدْخِلُ فیهِ طَعامَهُ وَ شَرابَهُ وَ یَتَعَبَّدُ فیهِ» 23 به راستی سلیمان همیشه در مسجد بیتالمقدس به مدت یک سال و دو سال، یک ماه و دو ماه، کمتر و بیشتر، اعتکاف میکرد و غذا و آب خود را به آنجا میبرد و در آنجا به عبادت میپرداخت. در ادامه این روایت آمده است که حتی مرگ حضرت سلیمان در همانجا و در حال اعتکاف اتفاق افتاد.
موسی کاظمزاده/ خبرنگار آذربایجان شرقی
