برخی بدعت‌ها نتیجه الگوبرداری از قاریان مصری است/ «لحن بیانی»؛ نیاز امروز قاریان + فیلم

کریم دولتی، استاد قرآن کریم در گفت‌وگو با کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، اظهار کرد: باید کمی به عقب‌تر بازگردیم و بحث تلاوت تخصصی قرآن را کنار بگذاریم. در دین ما یک سری تعریف‌ها و ویژگی‌ها بیان شده که وظیفه هر مسلمانی است در تلاوت قرآن رعایت کند.

وی افزود: قطعا مورد سوال شما این نیست که من در خانه نشسته‌ام و می‌خواهم قرآن را تلاوت کنم. مسئله فراتر است؛ یعنی جایی که به عنوان یک قاری قرآن می‌خواهیم در جمعی تلاوت کنیم، آن هم تلاوتی که دیگران از آن استفاده کنند و تأثیرگذار باشد. خب! قطعأ در این نوع تلاوت اقتضائاتی وجود دارد که در تلاوت نوع اول مطرح نیست. اصل تلاوت قرآن یک عمل شرعی و عبادی محسوب می‌شود که در روایات نیز داریم که رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند: «افضل العبادة قرائة القرآن» که قرآن بالاترین عبادت است.

تلاوت در چارچوب شرع

دبیر کارگروه علمی ستاد ملی حفظ قرآن شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه هر عبادتی جایگاهی برای خود دارد اظهار کرد: جای این سوال است این بالاتر و افضل بودن مطلق یا نسبی است؟ یعنی نسبت به بعضی از کارها برتر است یا همیشگی است که البته این موضوع از بحث ما خارج است. باید ببینیم که اگر یک عمل شرعی است؛ شرع برای آن چه می‌گوید و قرائت قرآن را با این رویکرد چگونه برای ما معرفی می‌کند؟ ما چگونه قرآن تلاوت کنیم که مطلوب خداوند متعال، پیامبر و اهل بیت(ع) و در چارچوب شرع اسلام باشد؟ چه کارهایی را انجام ندهیم که از منظر شرع مشکل دارد؟

وی با اشاره به بایسته‌ها و نبایسته‌هایی تلاوت قرآن کریم عنوان کرد: هر دو جنبه این مسئله به نظرم مسائل مهمی است که یا با بی‌دقتی و پا را فراتر از مرزها گذاشتن موجب می‌شود که انسان یا از سمت افراط بیفتد یا از طرف تفریط بلغزد. بهترین حالت این است که ببینیم در شرع مقدس بهترین حالت چه ویژگی‌هایی دارد؛ در شرع البته یک‌سری عناوین داریم که به آنها «آداب تلاوت قرآن» می‌گویند.

دولتی تصریح کرد: ممکن است برخی آداب تلاوت قرآن را ما به‌راحتی درک و عمل می‌کنیم؛ مثلأ اینکه قاری قرآن موقع تلاوت قرآن باید باوضو باشد. معلوم است هر عمل عبادی اگر با وضو باشد، ثمر و فضیلتش بیشتر خواهد شد. یک سری آداب تلاوت نیز وجود دارد که اهمیت این آداب به خصوص در نوع تلاوتی که شما سوال داشتید فوق‌العاده می‌شود؟ به عنوان نمونه یکی از آن آداب، بحث خشوع در تلاوت است، یا تعبیر نزدیک به آن، خشیت است.

معاون آموزش و پژوهش دانشکده علوم و فنون قرآن تهران با اشاره به روایتی در بحارالانوار گفت: شخصی از رسول اکرم(ص) می‌پرسد: یا رسول الله(ص) در تلاوت قرآن چه کسی خوش‌صوت‌تر است؟ از سوال پیدا است که درباره صدای خوب است. همان پیغمبری که طبق روایات فراوان فرمودند: «قرآن را با صدای خوب و خوش بخوانید» به این فرد چه جوابی دادند؟ فرمودند که «من إذا سمعت قرائته رأیت أنه یخشى الله عز وجل». آن کسی صدایش در تلاوت قرآن بهتر است که وقتی که تلاوت قرآن او را بشنوی، ببینی که از خداوند می‌ترسد.

خشیت و خداترسی در تلاوت

وی تصریح کرد: رسول اکرم(ص) نفرمودند آن کسی که صدایش چند اُکتاب بالا وپایین می‌رود، یا فردی که مساحت صدایش بیشتر است، بلکه اینها محسناتی است که می‌تواند وجود داشته باشد. اما اگر در اینها مدل فنی و خاص خود را نداشت اما نشانه خشیت از خدا و خداترسی در تلاوت قاری بود. مثالی خاطرم آمد که می‌گویند «ابن الجزری» در کتاب «النشر فی القرائات العشر» راجع به صدای خوب و بعد انواع قرائت قرآن، تحریر و ترتیل صحبت می‌کند. سپس می‌گوید که شیخی یک روز در نماز صبح سوره «نمل» را می‌خوانده است، به این آیه رسید :«وَتَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقَالَ مَا لِیَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ کَانَ مِنَ الْغَائِبِینَ» حضرت سلیمان می‌فرماید چه شده است که هدهد را در صف پرندگان نمی‌بینم؟ این عالم در نمازش چندین بار این آیه را تکرار کرده. پس از چندبار تکرار یک هدهدی از آسمان پروازکنان آمد مقابل این شیخ که نماز می‌خواند.

معاون آموزش و پژوهش دانشکده علوم و فنون قرآن تهران ادامه داد: هدفم از بیان این موضوع این است که اصل در تلاوت قرآن این است که وقتی قاری قرآن می‌خواند باید تمام وجودش واقعاً نشانه باشد و جهتش همان معنا و مفهومی باشد که می‌خواند؛ یعنی اگر من متوجه نباشم که چه می‌خوانم، این خواندن هیچ تأثیری بر مستمع نیز نخواهد داشت. توقع دارم تلاوتی داشته باشم که این تلاوت مردم را تکان دهد، بلرزاند و متوجه خودشان کند. اما وقتی می‌خوانم و بر خودم اثر نمی‌گذارم، چطور توقع داشته باشیم که این خواندن دیگران را متحول کند.

معنامحوری تلاوت‌ها را فراتر وضعیت کنونی می‌برد

وی تصریح کرد: به ذهنم می‌رسد که اگر در سخن کوتاه، بخواهم مطلبی را جمع‌بندی کنم، باید بگویم که اولین، مهم‌ترین و حاکم‌ترین اصل در تلاوت قرآن که خیلی مواقع متأسفانه یا مورد غفلت یا  کم‌مهری قرار می‌گیرد، معنامحوری در تلاوت است؛ البته به این مسئله توجه می‌شود ولی نه‌آنچنان که باید و شاید، زیرا خواندن قرآن ما باید معنامحور به معنای واقعی باشد. این اتفاقی است که اگر بیفتد تلاوت‌های ما نه یکی دو پله بالاتر، بلکه بسیار فراتر از آنچه که هست، می‌تواند باشد.

دولتی با بیان اینکه ما سابقا لحن بیانی نداشتیم، گفت: تازه چند تن از اساتید ما در سال‌های اخیر به لحن بیانی توجه کردند که اگر دقیق‌تر بخواهیم از این مسئله نام ببریم باید مانند عرب‌ها بگویم «نبر»؛ که منظور نبر در کلمات و جملات است. به بیان دیگر ما هر کلمه و جمله‌ای که می‌خوانیم باید معنایش را متوجه شویم و با حالتی بخوانیم که متناسب آن معنا باشد. لحن مقامی در جایگاه خودش ارزش دارد؛ چون شما هر نوع خواندنی که داشته باشید بالاخره در قالب‌های مقامی می‌گنجد؛ البته ممکن است یکی بهتر و یکی ضعیف‌تر باشد؛ یکی ترکیب‌دار و دیگری خروج‌دار و مسائلی از این قبیل. اما به هر حال اتفاقاتی از نظر مقامی باید بیفتد با کم و زیادش می‌افتد، البته بهتر باشد مطلوب‌تر است.

لحن مقامی؛ اولین لحن مورد توجه قاریان ایرانی

مشاور معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: لحن مقامی اولین لحنی بوده که مورد توجه قاریان ایرانی در تلاوت قرآن قرار گرفت؛ اکنون آن چیزی که نیاز داریم همان «لحن بیانی» یا همان «نبری» است که اساتید زبان‌شناسی و هم قاریان بزرگ از آن  یاد می‌کنند. همان چیزی که در زبان فارسی و در سایر زبان‌ها داریم؛ آیه‌ای که در آن سوال یا خبری مهم است را چگونه می‌خوانیم؟ آیه‌ای که در آن تحکّم است را چگونه می‌خوانیم؟ آیه‌ای که تعجبی است را چگونه می‌خوانیم؟

وی با تأکید بر این نکته که قاری پیش از قرائت باید بر معنای آیات اشراف داشته باشد، اظهار کرد: نخست باید بفهمیم زیرا تا متوجه مفاهیم آیات نشویم اتفاقی روی نمی‌دهد؛ ممکن است به صورت اتفاقی جایی را با «نبر» درست بخوانیم اما اصل بر آن است که بفهمیم، زمانی که فهمیدیم حس بگیریم و وقتی حس گرفتیم، حس‌مان را در قالب آن جمله یا آن عبارت پیاده کنیم؛ وقتی پیاده کردیم سعی کنیم به مستمع خودمان القا کنیم که این آیه‌ای را که می‌خوانم چه مفهومی را می‌تواند منتقل کند.

دولتی در بیان خاطره‌ای تصریح کرد: مطلبی خاطرم آمد که خیلی جالب است. «مرحوم الشیخ محمد أنس محمد عربی القبانی» سال‌ها پیش ایران آمده بود؛ در یکی از این جلساتی که قاریان و اساتید نیز حضور داشتند، از وی راجع به قاریان بزرگ مصری سوال کردند؟ گفت: قاریان خیلی خوب و واردی هستند. مجدد پرسیدند: راست و حسینی چیزی که در بین قاریان خیلی مهم است را بیان کنید. ایشان بر روی توجه به معانی تأکید کردند. با معنا خواندن یا همان معنامحوری مسئله‌ای است که خوشبختانه چند سالی است در کشور ما به جد در حال پیگیری است.

تلاوت‌های دقیق استاد مصطفی اسماعیل

وی افزود: «الشیخ محمد أنس محمد» مثالی زد و گفت: در جلسات تلاوت شیخ «مصطفی اسماعیل» بارها حضور داشتم و چیزی که می‌توانم بگویم تا متوجه شوید اینکه وقتی شیخ مصطفی اسماعیل آیه نزول باران را تلاوت می‌کرد همه آنهایی که در آن مجلس بودند، احساس می‌کردند خیس شدند؛ یعنی احساس می‌کردند که باران دارد می‌آید. واقعأ باران نیامده ولی این حس آن قدر در قاری است که وقتی این حس را پیاده می‌کند به افرادی که نشسته‌اند نیز همین حس منتقل می‌شود.

معاون آموزش و پژوهش دانشکده علوم و فنون قرآن ادامه داد: ما تا رسیدن به این مرحله فاصله زیادی داریم؛ لذا خود اساتید می‌گویند «مصطفی اسماعیل» از نظر صوتی، صوت خیلی عجیب غریبی ندارد و در حد متوسط است. مصطفی اسماعیل یک ربع تا بیست دقیقه قرآن می‌خواند تا همچین حس و حالی به مستمع دست بدهد. ما لحن مقامی، تلحین، نغمات و این‌ها را نفی نمی‌کنیم؛ این مسائل در جای خودش باید باشد.

وی با اشاره به روایتی از رسول اکرم(ص) عنوان کرد: ایشان در حدیثی فرمودند: «اقرأ القرآنَ بِألحانِ العرب و أصوات‌ها»؛ یعنی با الحان عرب باید قرآن را بخوانیم. اما مسائلی است که به قدری ارزش و جایگاه بالایی دارند که اگر ما به این‌ها توجه کنیم خیلی از بخش‌ها برای ما در دسترس‌تر می‌شود. هدفی که ما از تلاوت داریم این است که تلاوت ما بتواند تأثیرگذار باشد؛ این هدف خیلی زودتر و بهتر می‌تواند تأثیر بگذارد؛ نوع خواندن قاری که راست یا سه‌گاه بخواند واقعأ تأثیرگذار است ولی قاری باید بفهمد چه می‌خواند تا اثربخشی بهتری داشته باشد.

الگوبرداری از قاریان مصری؛ دلیل برخی رفتارها

دولتی افزود: البته بدعت نگوییم، بیشتر بی‌توجهی است؛ زیرا واقعأ خیلی از قاریان ما الگوی قرائتشان مصریان بودند و ممکن است که یک مصری از این کارها انجام دهد. قطعأ یادتان است که سال 68 که «راغب مصطفی غلوش» و «محمد احمد بسیونی» به ایران آمدند؛ غلوش یک سری بازی با میکرفون داشت؛ قاریان به غلوش نگاه می‌کند، سعی می‌کند از او الگو برداری کند و این طبیعی هم است. باید دقت کنیم که این الگوبرداری که می‌خواهیم داشته باشیم این الگوبرداری آیا با مواضین صحیح و دقیق آیا مطابقت دارد یا ندارد؟

دبیر کارگروه علمی ستاد ملی حفظ قرآن شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه تنها به عمل کسی که عامدانه و با علم چنین کارهایی را انجام دهد، می‌توان بدعت نام نهاد تصریح کرد: تا پیش از این مرحله ممکن است خیلی‌ها در اثر غفلت کاری انجام دهند. با تذکر و با یاد کردن مجدد مبانی شاید بسیاری مطالب جا بیفتد و خیلی از آن اشکالات مرتفع شود. اما اینکه این کارها حد و مرز دارند یا ما مجاز هستیم از آنها استفاده کنیم جای پرسش دارد.

وی ادامه داد: من به همان حدیث نخست رسول اکرم(ص) «من إذا سمعت قرائته رأیت أنه یخشى الله عز وجل» بازمی‌گردم؛ حقیقتا قرائی که همه حواسشان به این هست که چگونه با میکرفون بازی کنند که صدایشان در بعضی تلاوت‌ها بیشتر و در برخی تلاوت‌ها کمتر شود، چقدر می‌تواند خشیت الهی داشته باشد. این قاری دارد این کارها را می‌کند تا صوت و لحنش موثرتر باشد؛ ما از پیغمبر(ص) که نباید جلوتر برویم؛ تعارف نداریم، هنگامی که شخص رسول اکرم(ص) می‌فرمایند که اگر خشیت الهی در وجودت باشد خوش‌صوت‌تر می‌شوی، دیگر جایی دیگری نباید برویم.

تلاوت‌ منشاوی جزء منحصربفردترین تلاوت‌هاست

وی با اشاره به تلاوت منحصربفرد استاد منشاوی تصریح کرد: در دوره‌های ترتیل قرآن، یکی از ترتیل‌های خیلی معروف و مؤثر ترتیل منشاوی است. با اینکه بسیاری می‌گویند منشاوی خیلی تنوع لحنی ندارد و از پرده‌های مختلف صوتی در ترتیلش استفاده نمی‌کند؛ البته بنده این حرف‌ها را قبول ندارم. اما تلاوت ترتیل منشاوی انصافأ اگر نگویم منحصر بفرد و جزء برترین ترتیل‌هاست، چرا که وقتی قرائت می‌کند، آدم احساس می‌کند که این خواندن با گوشت و پوستش آمیخته شده است.

دولتی افزود: حال اگر این صدای قاری در این تلاوت کمتر بالا یا پایین برود باز آن اثرگذاری تلاوت را خواهد داشت؛ زیرا تأثیرگذاری که برای صدا نیست؛ این را خیلی صریح می‌گویم تأثیرگذاری برای صدا نیست. مگر کم بودند آدم‌های خوش‌صدایی که شما وقتی پای تلاوت‌شان می‌نشینی یخ می‌کنی، حالی بهت دست نمی‌دهد. حتی در بین قرّای مصری و ایرانی یا کشورهای دیگر واقعأ هستند. مگر کم بودند کسانی که خیلی الحان مختلف به کار می‌بردند وقتی پای تلاوتشان بنشینی هیچ احساسی به شما دست نمی‌دهد.

اعجاز قرآن در الفاظ نهفه است و نه اصوات

وی با بیان اینکه ممکن است از آن نغمه و مقامش لذت ببری اما از قرآنش لذت نمی‌بری، اظهار کرد: ممکن است احساس کنی که آن لقلقه زبانش است و می خواهد با این نغمات و این الحان این لغلغه زبانش را به خورد مستمع بدهد. غافل از اینکه آن چیزی که قرار است تأثیر بگذارد الفاظ قرآن است؛ اعجاز قرآن یکی از وجوهش این اعجاز در تأثیرگذاری لفظی قرآن است.

این استاد قرآن در پایان خاطرنشان کرد: اعجاز در تأثیرگذاری لفظی ربطی به این ندارد که حتمأ باید با صدای خوش بخوانم تا با تصنیفی که ارائه می‌دهم بگویند که اعجاز برای صدای قاری است نه برای قرآن؛ در حالی که هیچ کسی شک ندارد که این اعجاز مال خود قرآن و از جهت کلمات است.