مردمشناسی؛ لازمه تبلیغ موفق/ احیای ارزشهای دینی مهمترین رسالت سازمان تبلیغات است
کانون خبرنگاران نبأ: مانایی و گسترش دین خدا در گرو تبلیغ است. اگر امروزه عطر خوش وحی در قالب مذهب و آموزههای اخلاقی در میان انسانها پراکنده شده، به این دلیل است که پیامبران، اولیای الهی و سپس مبلغان بزرگ دینی، بهخوبی از عهده امر تبلیغ دین برآمدند و در کار تبلیغ، هرگز کوتاهی نکردند.
به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، قرآن کریم وظیفه اصلی پیامبران را تبلیغ آئین الهی دانسته است و میفرماید: «فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ اِلَّا الْبَلاغُ الْمُبین؛ آیا بر عهده پیامبران، چیزی جز تبلیغ آشکار است». اساسا در پرتو تبلیغ، راه سعادت و هدایت بر روی انسانها گشوده و مبانی اصلی فرهنگ اسلامی تبیین و درونی میشود و اهمیت تبلیغ تا آنجاست که خداوند در قرآن کریم به پیامبر خود میفرماید «اگر آنچه را برتو نازل کردیم تبلیغ نکنی، در واقع رسالت خود را انجام ندادهای.
گرایش انسان به مذهب فطری است و به لطف خدا ایرانیان در پاسخ مثبت به این خواسته فطری و تقویت آن همیشه پیشگام و زبانزد بودهاند. استقبال گرم آنان از اسلام و پیشتازی در دفاع ایثارگرانه از دین و نیز خدمات منحصر به فردی که در تبیین و تبلیغ معارف الهی از خود نشان دادهاند، قابل انکار نیست. اما بسیاری از انسانها به واسطه آنکه شناخت درستی از پروردگارشان ندارند، در اثر گناه کردن، خود را از قرب الهی بیبهره میکنند. در این میان، این تبلیغات دینی و مبلغان مذهبی هستند که میتوانند با تبلیغ درست، بندگان گریزپا را با پروردگارشان آشتی دهند.
ماهیت دینی جامعه ما و تشکیل نظام سیاسی بر مبانی اسلامی، اهمیت این موضوع را در کشور ما مضاعف کرده است. از همین روی اول تیرماه در تقویم رسمی کشور «روز تبلیغ و اطلاعرسانی دینی» نامیده شده است. امام خمینی (ره) میفرماید: «مسئله تبلیغات یک امر مهمی است که میشود گفت که در دنیا در رأس همه امور قرار گرفته است، و میتوان گفت که دنیا بر دوش تبلیغات است... باید با تبلیغات صحیح، اسلام را آنگونه که هست به دنیا معرفی کنیم».
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، نهاد شورای عالی تبلیغات اسلامی در اول تیرماه 1360 بهصورت نهادی منسجم، مستقل و وابسته به ولایت فقیه با اراده امام(ره) و بهمنظور پرداختن به امر تبلیغات بهوجود آمد. این نهاد انقلابی در سیر تکاملی خود، در تاریخ 68/01/14 با دست خط مبارک امام خمینی(ره) به سازمان تبلیغات اسلامی تغییر نام یافت و آیتالله جنتی از سوی ایشان به ریاست این سازمان برگزیده شد.
سیاستگذاری، برنامهریزی، هدایت، ساماندهی، پشتیبانی و نظارت بر تبلیغات دینی – مردمی، زمینهسازی برای یافتن نیروهای مؤمن و تأسیس تشکلهای لازم و برنامهریزی و هماهنگی بهمنظور تقویت و هدایت مداوم انجمنهای اسلامی، تلاش در جهت احیاء و اشاعه معارف، فرهنگ و تاریخ تشیع از همه راههای ممکن، با تأکید بر وحدت تمام مذاهب اسلامی و حراست از آن با همکاری مراجع و نهادهای ذیربط، تحقیق و بررسی در خصوص تبلیغات سوء و تهاجم فرهنگی دشمنان و شناسایی و تحلیل ترفندهای تبلیغی علیه اسلام و انقلاب اسلامی از جمله حوزههای عملیاتی سازمان تبلیغات اسلامی است.
انجام مطالعات راهبردی و بررسیهای کاربردی در زمینه نیازهای فرهنگی اقشار مختلف جامعه، بهویژه جوانان و طراحی برنامهها و شیوههای تبلیغی نوین و اصلاح و احیای روشهای سنتی در تبلیغات اسلامی، تدوین و انتشار کتب و نشریات مناسب و ضروری، بهمنظور معرفی فرهنگ و تمدن اسلامی و تبیین مواضع انقلاب اسلامی و انجام پژوهشهای لازم، بهویژه در زمینه نظام تربیتی و مبانی سیاسی – اقتصادی و فرهنگی حکومت اسلامی و حمایت از پژوهشگران متعهد و… نیز از دیگر فعالیتهای سازمان تبلیغات اسلامی است.
پس از ارتحال امام(ره) و پایان هشت سال دفاع مقدس، ضرورت گسترش فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی دو چندان شد و رهبر آگاه و دلسوز انقلاب اسلامی در دیدار با مبلغان، مسئولان و کارگزاران فرهنگی کشور برای تبلیغ و استفاده از راههای نوین تبلیغ تأکید ورزیدند تا آنکه درتاریخ 71/04/11 مقام معظم رهبری هیئتامنای سازمان تبلیغات اسلامی را تعیین و آیتالله جنتی را به ریاست هیئتامنا انتخاب کردند و در تاریخ 71/04/08 حجتالاسلام والمسلمین محمدی عراقی را بهعنوان رئیس سازمان منصوب کردند.
سازمان تبلیغات اسلامی از جمله نهادهایی است که با هدف اعتلای فرهنگ نغز و پربار اسلام راستین و تبلور حیات معنوی و تعیین و ترویج شاخصای اعتقادی، بنیاد نهاده شده است و در طی سالهایی که از فعالیت این سازمان سپری شده است به اقتضا، نیازمندیهای مطرح در سطح جامعه و به تناسب سیاستهای کلی نظام اسلامی فعالیتهای این سازمان دستخوش تغییر و تحول بوده است.
در گذشته این سازمان توسط بزرگانی چون آیتالله احمد جنتی، حجتالاسلام محمود محمدی عراقی، و قبل از آن توسط شورایی متشکل از شهید حقانی، شهید شیرازی، آیتالله جنتی، آیتالله مهدوی کنی، آیتالله امامی کاشانی اداره شده است. پیرو تحولاتی که لازمه وجودی یک نهاد پویاست، و با عنایت خاص مقام معظم رهبری، از سال 1380 هجری شمسی محورهای اساسی آموزش، تحقیق و پژوهش، نشر و گسترش فرهنگ و معارف اسلامی و انس با قرآن، با بهرهگیری از ابزارهای جدید و فناوری روز در سرلوحه فعالیت این سازمان قرار گرفت و طی حکمی در تاریخ سوم مهرماه سال 1380 حجتالاسلام و المسلمین سیدمهدی خاموشی به ریاست این سازمان منصوب شد.
ارزشمندی امر تبلیغ موجب شده است که مبلغ جایگاهی والا بیابد و برتری ویژهای برای خود رقم زند. مبلغ راستین کسی است که هم مردم را به رحمت خداوند امیدوار میکند و هم عذاب پروردگار را به آنان گوشزد میکند. وی نه یکسره مردمان را امیدوار میکند، به گونهای که ناخواسته زمینه لغزش را برای آنان فراهم آورد و نه آنها را ناامید میکند، تا آنجا که انگیزه انجام کارهای شایسته را از آنان باز ستاند. در این باره خداوند خطاب به پیامبرش میفرماید: «وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلّا مُبَشِّرا وَ نَذِیرا؛ تو را نفرستادیم مگر آنکه هم بشارت دهی و هم بترسانی». امیرمؤمنان حضرت علی(ع) نیز در این زمینه میفرماید «فقیه تمام عیار کسی است که مردم را از رحمت خدا ناامید نکند و آنان را از فیض درگاهش ناامید نگرداند و همچنین از عذاب خدا ایمنشان نکند».
بعضی وقتها اگر از چیزی ارزشمند به درستی تبلیغ نشود و آن چیز گرانبها بهخوبی عرضه نشود، موجب بیرغبتی و بیاعتنایی مردم به آن میشود. عرضه ضعیف دین، دفاع بد از آن و رعایت نکردن ظرافتهای تبلیغی، در حقیقت «سوء تبلیغ» از دین است که از زیبایی و آراستگی چهره آن در نگاه مردمان میکاهد.
یکی از شرطهای موفقیت در تبلیغ، مدارا با مردم است. انسان اهل مدارا، محبوب خداست؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) میفرماید «اِنَّ اللّه رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ؛ به درستی که خداوند اهل مداراست و مدارا را نیز دوست دارد». تبلیغ همچنین باید همواره به همراه تکریم انسانها باشد؛ چراکه خداوند وجود آدمی را ارج نهاد و فرمود «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَم؛ به تحقیق ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم». در قرآن کریم، نمونهای از تبلیغ کریمانه را از سوی حضرت موسی(ع) و برادرش هارون(ع) مشاهده میکنیم. آنگاه که خداوند آنها را بهمنظور هدایت فرعون به سویش میفرستد، سفارش می کند «به نرمی و ملایمت با او سخن بگویید؛ شاید متذکر شود یا از خدا بترسد».
یکی از شرایط موفقیت در امر تبلیغ، مردمشناسی مبلغ است. شناخت فرهنگ و آداب و رسوم ملی، در نظر گرفتن نیازها، کمبودها و مشکلات ویژه مردم هر منطقه و نیز توجه به میزان تحصیلات و سطح آگاهیهای مردم و مسائلی دیگر از اینگونه، از شرایط اساسی کارآمدی امر تبلیغ بهشمار میآید. در حقیقت بدون شناخت زمینه تبلیغ و روحیه مردم، هیچگونه تضمینی برای نفوذ کلام و پیام وجود ندارد.
رهبر معظم انقلاب از نبود روانشناسی تبلیغی با عنوان یکی از کاستیهای تبلیغ دین یاد میکند و میفرماید: «یا مثلاً میرود تبیلغ کند، ولی روانشناسی تبلیغی ندارد و با مردم حرفی را میزند که حرف آنها نیست. حرفی را که باید در دانشگاه زد، در روستا میزند و حرفی که باید در روستا زده شود، در کارخانه میزند. بنابراین، تعلیم و روشیابی علمی و فراهم کردن مقدمات علمی برای تبلیغ، مثل روانشناسی اجتماعی، در حوزه نیست».
همچنین امروزه با رشد و توسعه وسایل ارتباطی و از میان برداشته شدن مرزهای جغرافیایی، فصل جدیدی از تاریخ تجاوزات بشری بهوجود آمده است. فصلی که در آن برتریهای حاصله در تمامی عرصههای سیاسی و نظامی و اقتصادی نه با سرنیزههای دیروز و نه با تسلیحات پیشرفته نظامی امروز، بلکه با قدرت و کثرت خبرگزاریها، تعدد ایستگاههای رادیویی و تلویزیونی و تعدد روزنامهها و کتب و مجلات پرتیراژ بهدست میآید. استعمارگران و متجاوزان به جای تخریب خانهها و انهدام ساختمانها، به تحریف تاریخ و انحطاط جوامع، و به جای ترور اشخاص به ترور شخصیتها میپردازند. امام راحل در وصیتنامه سیاسی ــ الهی خود تأکید میکند که «ما اکنون در این زمان که دست ابرقدرتها را از کشور خود کوتاه کردیم، مورد تهاجم تبلیغاتی تمام رسانههای گروهی وابسته به قدرتهای بزرگ هستیم».
در حال حاضر با گسترش روزافزون وسایل ارتباطی و ابزارهای انتقال اطلاعات و اتکای تبلیغات بر تکنولوژی، مفهوم و وظایف آن چند بعدی و پیچیده شده است. در نتیجه با در نظر گرفتن نکات بیان شده اهمیت تبلیغات بهطور کامل روشن میشود و از سوی دیگر وظایف مبلغان دین بهویژه طلاب و روحانیون در شرایط کنونی دو چندان میشود. پس باید با یک برنامهریزی دقیق و با استفاده از امکانات روز در تبلیغ دین مبین اسلام گامهای مؤثری برداشته شود و سازمان تبلیغات اسلامی بهعنوان نهادی برخاسته از دین اسلام وظایف مهمی در این عرصه برعهده دارد که احیای ارزشهای دینی در جامعه مهمترین رسالت آن به شمار میرود.
حدیثه سوختانلو
