محمدباقر آیتی، عالمی که در ۲۲ سالگی به درجه اجتهاد رسید

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، برآن شدیم تا در این نوشتار به معرفی عالمان دین در استان خود بپردازیم.

محمدباقر آیتی (1323  1239 هـ. ش) فرزند ملامحمدحسن بن‌اسدالله از فقهای معظم شیعه است. او پس از آموختن مقدمات علوم به مشهد رفت و در مدرسه میرزا جعفر به فراگیری فقه، اصول و حکمت پرداخت.

در این دوران به درس حکمت میرزا علیرضا مدرس سبزواری رفت و از محضر حاج میرزا هدایت‌الله مجتهد ابهری نیز بهره‌مند شد، مجتهد ابهری مکرر می‌فرمود که من فقط درس را برای ایشان می‌گویم زیرا شیخ بهایی در عالم خواب توصیه او را به من فرمود.

محمدباقر پس از مدتی رهسپار عراق شد. در آن شهر از محضر اساتیدی چون میرزا حبیب‌الله رشتی، میرزا محمدحسن شیرازی، میرزا حسین نوری، محمدحسن مامقانی، شیخ جعفر شوشتری و شیخ محمد استرآبادی کسب فیض کرد و در 22 سالگی به درجه اجتهاد نائل آمد.

در سال 1266 هـ.ش بعد از تشرف به مکه معظمه به ایران مراجعت کرد و در شهر بیرجند اقامت و تأهل اختیار کرد و سال‌ها در این شهر ملجأ و پناهاه مردم عصر خویش بود.

اگر وی این سال‌ها را در حوزه‌های علمیه بزرگ به بحث، تحقیق و تدریس می‌پرداخت در ردیف مدرسین بزرگ و مراجع عالی مقام قرار می‌گرفت(جرفادقانی، 1364: صفحه).

شیخ محمدباقر از علمایی چون محدث نوری، صاحب مسترک اوسائل، شیخ محمد استرآبادی، محمدحسن مامقانی نجفی، شیخ جعفر شوشتری، شیخ علی اصغر قاینی موفق به اخذ اجازه شده بود.

تبحر و اشراف آیتی در امور فقهی به اندازه‌ای بود که می‌فرمود: «برای من میسر است بدون مراجعه به کتب فقهی، فقه را از طهارت تا دیات با اشاره به فتوای فقهای بزرگ در هر مسئله بنویسم».

او در آگاهی بر آرای مطرح در کل، نحل و کتب مذاهب بی‌بدیل بود و در مساله دینی فرقه حنفیه نیز به ایشان رجوع می‌کردند چنان‌که در مرقومات دولتی هرات، از وی به‌عنوان مفتی الفریقین یاد می‌شد.(رازی، سال، ج 3: 264ـ263).

شیخ محمدباقر در جلسات مناظره با علمای شیعه و سنی شرکت می‌کرد. در این زمینه می‌توان به مناظره‌های وی با ملا ابراهیم حنفی اشاره کرد، آخوند ملا ابراهیم حنفی از علمای بزرگ اهل سنت بود و در تبلیغ و دعوت به مذهب حنفی قدرتی قاهر داشت.

شیخ محمدباقر در اوایل ورودش به بیرجند در مجلس امیرعلم خان حاکم وقت با آخوند ملا ابراهیم در مساله امامت و دیگر موارد اختلافات مذهبی در جلسات متعدد مباحثه کرده و در تمام جلسات بر حریف خود غلبه نمود، این امر سبب شهرت و اعتلای مقام علمی وی شد.

از آن پس امیرخان مرید شیخ محمدباقر شده و با اصرار از وی می‌خواهد که از بازگشت به نجف منصرف شده و در بیرجند سکوت نماید، به‌دنبال این اصرار حاکم قاینات و از سویی دیگر مردم، وی در بیرجند رحل اقامت انداخته و به رتق و فتق امور شرعی، تدریس و موعظه می‌پردازد.

حضور محمدباقر آیتی در بیرجند منشأ خیر و برکات فراوانی برای مردم این شوهر بود. از حوزه درس شیخ محمدباقر علمای تربیت شدند که برخی از آنها به دریافت درجه اجتهاد نائل آمدند.(آیتی، 1371: 203ـ205)

آیتی صاحب آرا و فتاوای ارزنده‌ای است که از جمله آن می‌توان به وجوب عینی نماز جمعه، وجوب بقا بر تقلید میت اعلم، جواز طلاق زن شخص مفقودالاثر بعد از چهار سال، عدم تفصیل در ارث زوجه مابین ذات الولد و غیر آن و موجب خیار بودن عسر و فقر زوج برای زوجه اشاره کرد.(مدرس تبریزی،، 1369، ج1: 305).

از آرای دیگر ایشان این بود که در عصر غیبت مطابق آیه «واعدلوا لهم ماستطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدوالله» بر عموم مسلمین واجب است که به سواری، تیراندازی و دیگر فنون مجاهدت و دفاع آشنایی داشته باشند و همه روزه خود تفنگ به دوش گرفته و با سران اصناف، تجار و دیگر طبقات از شهر بیرون می‌رفت.

عقیده شیخ این بود که بر نواب امام(ع) واجب است از وجوهات مذهبی، جوانان بی‌بضاعت را به مرکب و سلاح مجهز نمایند.در آن تاریخ این قضایا در روزنامه حبل المتین که از کلکته به ایران می‌آمد منعکس می‌شد. طولی نکشید که قانون خلع سلاح عملی شد ولی پس از چند سال قانون نظام وظیفه جایگزین فتوا شد.«آیتی، 1371،314ـ313).

محمدباقر مجتهد پس از عمری تلاش و خدمت به خلق در شب جمعه، 14 ذی‌الحجه 1352 برابر با دهم فروردین 1313 چشم از جهان فرو بست. وی را در مدرسه معصومیه غسل داده و در مراسمی باشکوه به خاک سپردند.

برگرفته از کتاب عالمان دین در خراسان جنوبی/ مؤلف زهرا علیزاده بیرجندی