روزه، تغییر مسیر زندگی به خدامحوری است/ نگاه اجتماعی به روزه داری در تابستان
گروه اجتماعی: با توجه به مقارنت روزهای ماه رمضان با فصل تابستان، گزارش پیش رو به آثار اجتماعی روزه داری در رشد جامعه و افزایش روح مقاومت و همچنین دستورات شرع مقدس اسلام به روزهداری و تسهیل در ادای این فریضه در شرایط دشوار میپردازد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، چند سالی است ماه رمضان با فصل تابستان همزمان شده است؛ این امر در استانهای جنوبی کشورمان و از جمله خوزستان شرایط روزه داری را به ویژه برای افرادی که مشاغل سخت دارند و مجبور هستند زیر تابش آفتاب و در گرمای تابستان به کار و فعالیت روزانه خود بپردازند، با حساسیت بیشتری همراه کرده است.
بدیهی است روزهداری در چنین شرایط آب و هوایی قدرت تحمل و مقاومت بیشتری را از مومنان روزه دار میطلبد؛ از همین روست پیامبر بزرگوار اسلام(ص) فرمودند: «الصوم فى الحر جهاد: روزه گرفتن در گرما، جهاد است». این سخن شریف نشان میدهد هر قدر شرایط انجام دستورات الهی دشوار باشد، به همان میزان جایگاه آنها نزد خدای تعالی بیشتر است و این عمل مومنانه سبب نزدیکی بیشتر انسان به خداوند و افزایش روح ایمان در او میشود.
موضوع گزارش پیش رو، شرایط روزه داری در شرایط آب و هوای خوزستان و التزام مومنانه مردم استان به این فریضه الهی در این شرایط است. در آغاز درباره آثار اجتماعی روزه داری در رشد جامعه و افزایش روح مقاومت با یک جامعه شناس سخن گفتیم و پس از آن، منظر دینی این موضوع و شرایط روزه دارانی که مشاغل سخت دارند و استحباب تخفیف قائل شدن کارگزاران در وظایف زیردستان آنها در ماه مبارک رمضان مطرح شده است.
حسین علی حسینزاده رئیس دانشگاههای علمی کاربردی استان خوزستان در گفتو گو با ایکنای خوزستان در ابتدا به آثار اجتماعی روزهداری پرداخت و گفت: برخی از عبادات را علاوه بر جنبههای فردی، میتوان از منظر اجتماعی هم نگاه کرد؛ از جمله بحث فریضه مهم روزهداری است که علاوه بر ویژگیهایی که باعث کمال و ارتقاء فرد میشود، تأثیرات مهمی به لحاظ اجتماعی دارد.
تأثیر فضا و میدان فرهنگی ـ دینی روزه بر اجتماع
وی خاطرنشان کرد: از نگاه جامعهشناسی، بر اساس بحث میدان فرهنگی که بوردیو، یکی از جامعه شناسان مطرح میکند، ماه مبارک رمضان یک فضا و میدان فرهنگی را ایجاد میکند که همه افرادی که در این فضا قرار میگیرد تحت تأثیر آن هستند. این تأثیر فضا و میدان فرهنگی دینی روی اجتماع میتواند به کمال و ارتقاء اجتماع کمک کند.
حسینزاده اظهار کرد: اکثر متفکران ما از فارابی به بعد، معتقد بودند رشد و سعادت انسانها چه اخروی و دنیوی در قالب جامعه و اجتماع پدیدار میشود. ماه رمضان این فضا را ایجاد میکند. از این حیث است که بسیاری از آسیبهای اجتماعی در این ماه کاهش مییابد. چون این فضا بر اجتماع تسلط پیدا میکند و تأثیر خود را بر تکتک افراد ایجاد میکند.
ضرورت استمرار فضای معنوی رمضان و تنظیم رفتار مردم در ذیل آن
این جامعه شناس ادامه داد: برای ما مهم است که بتوانیم راههایی را پیدا و شیوههایی را دنبال کنیم که این فضای معنوی و دینی بعد از این ماه هم استمرار یابد تا آداب و رفتار مردم ذیل این فضا تنظیم شود.
رئیس دانشگاههای علمی کاربردی استان خوزستان در خصوص روزهداری در شرایط آب و هوایی خوزستان گفت: انسانها میتوانند خود را با شرایط مختلف منطبق کنند. یکی از ویژگیهای مهم انسانها همین است که با شرایط متفاوت محیطی انطباق پیدا میکنند. لذا اگر در این میدان و فضا قرار گیرند، بر آن سختیها فائق خواهند آمد.
پایبندی دینی انسان روزهدار را بر شرایط محیطی دشوار غالب میکند
وی اظهار کرد: مثلاً در استان خوزستان شرایط آب و هوایی، گرما، شرجی هوا، گردوخاک و مسائلی از این قبیل به هر حال انجام این فریضه را از یک منطقه خوش آب و هوا سختتر میکند. اما چنان که گفته شد این ارتباط دینی، پایبندی دینی و فضای دینی که ایجاد میشود به راحتی انسان را بر آن شرایط محیطی غالب میکند.
روحیه مقاومت در پوتو عمل به فرایض دینی ایجاد میشود
این جامعه شناس افزود: لذا شرایط محیطی نمیتواند یک عامل بازدارنده باشد و یک فریضه دینی را متوقف کند. یک ویژگی که روزه در جامعه و انسان ایجاد میکند روح مقاومت است؛ یعنی انسان با سختی دادن به خود، با نیاشامیدن و نخوردن زمینههای روحیه مقاومتی را برای شرایط سخت در خود ایجاد میکند.
این جامعهشناس تأکید کرد: یکی از آثار اجتماعی روزهداری هم میتواند همین باشد؛ به خصوص که مجاهدتها و مقاومتهایی که مسلمانان در طول تاریخ انجام دادند در پرتو عمل کردن به این فرایض است. عمل کردن به این فرایض روحیه مقاومت و فائق آمدن بر سختیها را در انسان ایجاد میکند.
یک نگاه متداول به روزه و روزه داری در شرایط سخت آب وهوایی نگاه دینی است. در این بخش حجتالاسلام و المسلمین مسعود بهرامپور مدیر مدارس علمیه خوزستان در آغاز از فلسفه روزه داری سخن گفت؛ فلسفهای که با اعتقاد به آن، شرایط گرما و ساعات طولانی روز دیگر نمیتواند مانعی برای ادای این فریضه معنادار الهی باشد.
فلسفه روزه همسو شدن با خواست پروردگار است
حجتالاسلام و المسلمین مسعود بهرامپور در ابتدا گفت: اولاً باید به یک نکته توجه کنیم و آن این است که فلسفه روزه ایجاد یک تغییر در شرایط زندگی و همسو شدن با خواست پروردگار است؛ همانطور که در آیه فرمایش کردند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» ﴿بقره، ۱۸۳﴾. جمله «لعلکم تتقون» میخواهد بگوید شما باید یک تغییری را در مسیر زندگی از خودمحوری به خدامحوری انجام دهید.
وی ادامه داد: انسان وقتی میخواهد خدامحور شود، طبیعتاً باید خود را با آنچه مرضی پروردگار است تطبیق دهد و تجربه هم نشان داده است انسان موجودی است که میتواند خود را با هر شرایطی، هر مکان و هر وضعیتی منطبق کند. اینکه عدهای در مناطق سردسیر و عدهای در مناطق گرمسیر زندگی میکنند، وقتی به مناطق متفاوت با آب و هوای محل زندگی خود میروند، چه بسا تحمل آن شرایط برای آنها دشوار باشد، درحالیکه اهالی خود آن منطقه به راحتی میتوانند آن شرایط را تحمل کنند. این مطلب مؤید این است که انسان میتواند با هر شرایطی خود را تطبیق دهد.
انسان میتواند شرایط را مدیریت کند
بهرامپور گفت: ما در دوره جنگ تحمیلی شاهد بودیم، عزیزانی از مناطق سردسیر به خوزستان میآمدند و در اوج گرمای خوزستان روزه میگرفتند و به وظایف عبادی خود عمل میکردند و به راحتی خود را با این شرایط منطبق میکردند. اگر انسان بخواهد در مسیر زندگی خود تغییر ایجاد کند با هر شرایط و امکاناتی میتواند این تغییر را مدیریت کند و انجام دهد. لذا این شرایط نیست که برای انسانها تعیین کننده است این انسانها هستند که تعیین کننده برای شرایط هستند و میتوانند آنها مدیریت کنند.
ارزش روزه گرفتن در شرایط سخت نزد خدا بیشتر است
مدیر مدارس علمیه خوزستان با اشاره به فضیلت روزهداری در گرما اظهار کرد: در شرع مقدس برای روزه در شرایط سخت، فضیلتهای بسیاری فرمودند از جمله این روایت شریف که «افضل الاعمال احمزها» (با فضیلتترین کارها، سختترین آنهاست) نشان میدهد که فضیلت و ارزش روزه گرفتن در شرایط سخت نزد خدا بیشتر از روزه گرفتن در شرایط آسان است.
شرایط شرع مقدس اسلام برای روزهداری در شرایط دشوار
این مدرس حوزه ادامه داد: از طرف دیگر، شرع مقدس اسلام حالت شناوری را برای روزه در مناطقی که فرد نتواند شرایط آن را تحمل کند قائل شده است؛ به این معنا که فرمودند کسی که بخواهد روزه بگیرد اگر در مناطق گرم و طاقتفرسا است یا در مشاغلی است که برای او مشکل ایجاد میشود، وظیفه دارد روزه را بگیرد؛ اما اگر نتوانست و برای او بسیار مشکل و طاقتفرسا بود، میتواند روزهاش را افطار کند و بعداً در خارج از ماه رمضان و در وقتی که امکان روزه برای او وجود داشته باشد، روزه بگیرد.
وی افزود: این حالت شناور باعث میشود اگر فردِ متعهد به دین، در شرایط سختی قرار بگیرد فرصت برای او مهیا باشد که تا حد امکان وظیفه خود را انجام دهد و از ثواب آن بهرهمند شود و اگر امکان ادامه روزه برای او وجود نداشت بتواند روزه خود را افطار کند و در فصل دیگری وظیفهاش را انجام دهد.
بهرامپور گفت: وقتی فلسفه روزه تقوی است، آدمها باید تلاش کنند در موضوعی که خداوند برای آنها تعریف کرده حرکت کنند، نباید فرض را بر این بگذارند که چون هوا گرم است و من تحملم کم است، روزه نگیرم، اگر این کار را بکند و همان ابتدا تخلف بکند قطعاً خداوند هم با او برخورد خواهد کرد و فردای قیامت باید جواب عملکرد غیرمسئولانه خود را بدهد، البته در دنیا هم برای او عتابهایی لحاظ شده است؛ به این صورت که باید به جای یک روز، 60 روز روزه بگیرد که 30 روز آن باید پشت سر هم باشد. لذا خداوند برای متخلف یک جریمهای را تعریف کرده اما با فردی که تخلف نمیکند و خود را تسلیم امر پروردگار میکند، روزه میگیرد و بعد در اثر ناتوانی مجبور به افطار میشود، خداوند با رحمت برخورد میکند، هم حسنه روزه گرفتن را به او کرامت میکند هم بعداً قضای یک روز را به عنوان جبران روزهای که افطار کرده از او میپذیرد.
به گفته مدیر مدارس علمیه خوزستان این نگاه پروردگار و لطف و رحمت او نسبت به بندگان باید باعث شود همه ما در مسیر اطاعت او حرکت کنیم و آنچه که وظیفه ماست و خواست و رضای پروردگار است، عمل کنیم و در قیامت از پاداشهای بیمنتهای پروردگار عالم بهرهمند شویم.
این مدرس حوزه درباره ملاحظه شرایط روزهداران مشاغل سخت از سوی کارگزاران اظهار کرد: خداوند این استحباب را برای کارگزاران در نظر گرفته که اگر در شغل روزهداران تخفیف ایجاد کنند، آنها را در ثواب روزه آن افراد شریک میکند و هم از فضل خود برای آنها جبران میکند.
نباید همه چیز را با دید مادی نگاه کرد
وی با تأکید بر اینکه ما نباید همه چیز را با دید مادی نگاه کنیم، خاطرنشان کرد: مسبب الاسباب عالم هستی ذات اقدس باریتعالی است و به خلاف یهودیان که فرضشان این بود که: «یَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ؛ دست خدا بسته است» خداوند فرمود: «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ؛ دستهاى خودشان بسته باد و به [سزاى ] آنچه گفتند از رحمت خدا دور شوند بلکه هر دو دست او گشاده است هر گونه بخواهد مىبخشد»(مائده، 64) خداوند فعال ما یشاء است و به هر کس بخواهد از در احسان خود کرامت میکند.
بهرامپور ادامه داد: یک فرد کارگزار مؤمن که با پروردگارش ارتباط دارد، در امر کارگران خود تسهیل ایجاد میکند و به آنها در اطاعت خدا کمک کنند و در این مسیر با خدا معامله میکند، خدا هم عزیز و قدیر و رئوف است و وعده داده: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ»(محمد،7) اگر به خدا کمک کنید در اینکه بندگان خدا بتوانند موفق به اطاعت پروردگار شوند، خداوند هم شما را یاری خواهد کرد.
مدیر مدارس علمیه خوزستان خاطرنشان کرد: آیه شریفه «وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ؛ و قطعا خدا به کسى که [دین] او را یارى مىکند یارى مىدهد» (حج، 40) دعوت همین آدمها است؛ یعنی خداوند به فردی که وقتی در جایگاه تمکن قرار بگیرد از تمکن خود به نفع اطاعت خدا در اقامه نماز، پرداخت زکات، امر به معروف و نهی از منکر، استفاده کند، وعده نصرت داده است. همچنین فرمود: «لله عاقبه الامور» همه امور به دست پروردگار است و خداوند در هر امری که اراده بکند، ارادهاش تحقق پیدا میکند.
این مدرس حوزه با بیان اینکه کارگزاران در امر روزهداری کارگران و زیردستان خود با تسهیل شرایط آنها را یاری دهند، گفت: افرادی که به عنوان مسئولان دستگاهها اعم از دستگاههای دولتی و خصوصی که مسئولیت کارگزاری را به عهده گرفتهاند، در این ماه به کارگران و زیردستان خود کمک کنند در مسیر اطاعت خدا حرکت کنند و مطمئن باشند خداوند به وعده خود عمل میکند. در آیه اخیر دو بار تأکید آمده است که خداوند قطعا چنین کسی را یاری خواهد کرد.
وی درباره معنای عبارت «مَن یَنصُرُهُ» در آیه 40 سوره حج و معنی یاری دادن به خدا گفت: این یاری دادن چنین تعریف شده است: «الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛همان کسانى که چون در زمین به آنان توانایى دهیم نماز برپا مىدارند و زکات مىدهند و به کارهاى پسندیده وامىدارند و از کارهاى ناپسند باز مىدارند و فرجام همه کارها از آن خداست»(حج، 41). بنابراین یاری دادن به خدا یعنی کسانی که وقتی روی زمین تمکن پیدا کنند، به اقامه نماز و پرداخت زکات و امر به معروف و نهی از منکر کمک میکنند؛ یعنی چالههای اجتماعی را برطرف میکنند.
بهرامپور اظهار کرد: خداوند به این آدمها وعده داده که قطعاً آنها را یاری میکند و این وعده تخلفپذیر نیست و خداوند به طور حتم وعده خود را جامعه عمل میپوشاند و این را در تاریخ زندگی بشر به اثبات رسانده که همیشه یاری دهنده مؤمنین و مؤمنات بوده است.
