تجلی انوار کلام وحی در اشعار شعرای فارسیزبان
گروه فعالیتهای قرآنی: پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی با اشاره به بهرهگیری شعرای فارسیزبان از مفاهیم قرآن کریم در آثار خود گفت: میتوان این نکته را مطرح کرد که استفاده شاعران از کلام وحی هم از نظر نوع کاربرد و هم از نظر هدف کاربرد متفاوت با یکدیگر بوده است.
محمد بهنامفر، پژوهشگر زبان، ادبیات فارسی و نویسنده کتاب «وحی دل مولانا» در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، گفت: میتوان ادعا کرد تقریبا همه شاعران فارسی زبان از مفاهیم قرآن و احادیث بهره گرفتهاند.
وی در زمینه چگونگی استفاده ادیبان فارسی زبان از آیات کلام وحی و مفاهیم آن بیان کرد: برخی از شاعران مشهودتر و عدهای از شاعران نیز پنهان و غیر مستقیم از قرآن و احادیث در اشعار خود استفاده کردهاند.
این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی اظهار کرد: بهعنوان مثال وقتی شعر فردوسی را بررسی میکنیم در وهله اول شاید استنادی به آیات قرآن پیدا نکنیم اما با دقت بیشتر درمییابیم که مضمون شعر از مفاهیم ارزشمند قرآن گرفته شده است.
تأثیر مفاهیم قرآن بر اشعار حماسهسرای فارسی
بهنامفر اظهار کرد: در یک مصداق فردوسی میگوید فِریدون فرّخ فرشته نبود/ ز مُشک و ز عنبر سرشته نبود/ به داد دِهش یافت آن نیکویی/تو داد و دِهش کن فِریدون تویی که در نگاه اول ارتباطی بین این ابیات و آیات قرآن مشاهده نمیشود.
وی ادامه داد: اما وقتی دو کلمه داد و دِهش را ترجمه کرده و درمییابیم معنای آن عدل و احسان است ارتباط آن را با قرآن درک میکنیم و متوجه میشویم که این دو کلمه از آیه «إِنَّ اللَّهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ وَالإِحسانِ...؛خداوند به عدل و احسان فرمان میدهد» نحل/ 90 برگرفته شده است.
نویسنده کتاب «خاقان اقلیم سخن» گفت: و یا در بیتی دیگر فردوسی میگوید به بینندگان آفریننده را / نبینی، مرنجان دو بیننده را که مضمون این بیت برگفته از آیه 103 سوره انعام است که میفرماید:« لاَّ تُدْرِکُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الأَبْصَارَ ... چشمها او را نمیبیند و او بینندگان را میبیند».
تفاوت هدف و نوع استفاده شاعران فارسی از کلام وحی
بهنامفر بیان کرد: اما بسیاری از شعرای و ادبای فارسی یک آیه، بخشی از یک آیه، ترجمه و یا ترکیبات قرآنی را در شعر خود آوردهاندکه انگیزههای آنان نیز از این بهرهگیری از آیات قرآن متفاوت است.
وی اظهار کرد: از آنجایی که قرآن کتابی مقدس است بسیاری از شاعران مسلمان فارسی زبان به انگیزه قداست بخشیدن به شعر خود از آیات قرآن در اشعار خویش استفاده میکردهاند و برخی نیز برای اثبات ادعای خود و یا برای بیان پند و اندرز از قرآن و مفاهیم آن بهره میگرفتهاند.
این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی افزود: بنا براین گفتار میتوان این نکته را مطرح کرد که استفاده شاعران فارسی زبان از کلام وحی هم از نظر نوع کاربرد و هم از نظر هدف کاربرد متفاوت با یکدیگر بوده است.
عدهای مثنوی مولوی را تفسیر عرفانی قرآن میدانند
بهنامفر اظهار کرد: در میان همه شاعران فارسی زبان و ارتباط آنان با قرآن کریم مولوی و مثنوی او یک استثناء است و به قدری اشعار او با قرآن عجین شده که گاه مرز بندی دقیقی نمیتوان بین مثنوی و مفاهیم قرآن یافت و از اینرو بسیاری مثنوی را تفسیر عرفانی قرآن کریم میدانند.
وی عنوان کرد: مولوی خود اینگونه میگوید: پیش قرآن گشت قربانی و پست/تا که عین روح او قرآن شدست/ روغنی کو شد فدای گل به کل/ خواه روغن بوی کن خواهی که در این ابیات مولوی قرآن را به مانند گلی تشبیه کرده و مثنوی خویش را عرق و عصاره آن گل میداند.
نویسنده کتاب «وحی دل مولانا» گفت: حتی توصیفهای داستانهای مثنوی قرآنی است و یا او دعا میکند و ما در ابتدای امر تصور میکنیم که دعا از خود مولوی است اما با تعمق بیشتر درمییابیم که این دعا نیز قرآنی است.
بهنامفر ادامه داد: بهعنوان مثال مولوی اینگونه دعا میکند که قطرهای دانش که بخشیدی که ز پیش/ متصل گردان به دریاهای خویش که این بیت برگرفته از آیه 85 سوره اسراء است که میفرماید:«.. وَمَا أُوتِیتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلًا و به شما از دانش جز اندکى داده نشده است».
حافظ و استفاده مستقیم از آیات قرآن
وی گفت: حافظ نیز تحت تأثیر قرآن بوده است و گاه به صورت غیر مستقیم از مفاهیم قرآن بهره برده و زمانی نیز از یک آیه یا بخشی از آن در اشعار خویش استفاده کرده هر چند نتوانسته است به پای مولوی برسد.
این پژوهشگر زبان و ادبیان فارسی بیان کرد: بهعنوان مثال حافظ میگوید چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت/ شیوه جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ داشت که در این بیت از قرآن استفاده کرده است.
بهنامفر ادمه داد: و یا حافظ در جایی دیگر اینگونه میسراید که نیست بر لوح دلم جز الف قامت دوست/ چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم که اشاره به ذکر لا الله الا الله دارد
وی یادآور شد: شاعران معاصر به ویژه شاعران آیینی نیز از قرآن در اشعار خویش بهره بردهاند و از جمله این شاعران معاصر که تحتتأثیر مفاهیم قرآن در اشعار خویش بودهاند میتوان به شهریار و ملکالشعرای بهار اشاره کرد.
