هدایت الهی شامل حال چه کسانی می‎شود؟/ تقوا؛ شرط هدایت ثانویه الهی ‌

حجت‎الاسلام صمد بهروز، استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز در گفت‌‎وگو با خبرگزاری بین‎المللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان شرقی، اظهار کرد: انسان با برخورداری از نیروی عقل و خرد می‏‏‌‎تواند خوب و بد را تشخیص دهد و یکی را انتخاب کند و چیزی به‌عنوان جبر که انسان را وادار به انتخاب راهی خاص کند وجود ندارد.

وی خاطرنشان کرد: انسان قابلیت‎هایی دارد که به فعلیت رساندن هر یک از آنها یا توجه خاص به هر کدام از آنها می‌تواند در سرنوشت وی مؤثر باشد و آینده او را رقم زند. با این وجود، انسان مجبور به پیروی از این گرایش‌های درونی نیست، بلکه غریزه‏‎هایی از قبیل شهوت، غضب، قدرت ‏طلبی و خودخواهی نیز در طبیعت انسان هستند که هر یک منشأ برخی از رفتارها در انسان می‎‏شود، این غرایز با این که سرمنشأ خیر بوده، هر یک به گونه‎‏ای به هستی و رشد انسان کمک می‌‎کنند، اما توجه بیش از حد به یکی از آنها و تقویت آن موجب خروج انسان از حد اعتدال می‌‏‏شود.

بهروز با اشاره به آیه 30 سوره شوری افزود: خداوند دراین آیه می‎فرماید: «وَمَا أَصَابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیدِیکُمْ وَیعْفُو عَنْ کَثِیرٍ؛ و آنچه از مصیبت‏ها به شما برسد به خاطر گناهانی است که خود کسب کرده‏اید، و از بسیاری نیز درمی گذرد»؛ لذا آدمی طبق فرمایش قرآن در گروی اعمال خویش بوده و باید برای کسب هدایت الهی بکوشد.

استادیار دانشکده الهیات و علوم اسلامی دانشگاه تبریز یادآور شد: یکی از زمینه‏‎های هدایت یافتن «تقوا» است که انسان با ایجاد آن می‎‌تواند از تعالیم الهی استفاده کرده و نسبت به آینده خود مطمئن شود.

حجت‌‏الاسلام بهروز تقوا را شرط هدایت ثانویه الهی دانست و ادامه داد: تقوا شرط هدایت ثانویه الهی است؛ یعنی هدایت عام شامل تمام افراد است و هر کس می‌‏تواند از نعمت فطرت و عقل و تعالیم انبیاء استفاده کند، اما مراحل خاص هدایت از قبیل توفیق شرایط خاصی دارد که یکی از آنها تقواست و کسانی که کفر ورزند و به دنبال فسق باشند، از آن محروم هستند. 

وی افزود: یکی دیگر از شرایط هدایت «ایمان» است. قرآن در موارد متعددی به این مطلب اشاره دارد و می‌‏‏فرماید: «کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند به خاطر ایمانشان خداوند آنان را هدایت می‏‎کند».

وی اضافه کرد: دیگر شرایط هدایت این است که انسان پذیرای حق و حقیقت باشد، گوشی شنوا و فکری فعال داشته باشد، نظرات و اقوال متفاوت را مطالعه کرده، پس از ارزیابی، آن را که حق است بپذیرد و همانگونه که خداوند در سوره زمر ّآیه 18 می‎فرماید: «الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه اولئک الذین هداهم الله‏؛ همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌‎کنند آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند».

وی گفت: ازنظر قرآن آفرینش انسان در پی هدفی خاص یعنی تکامل و دستیابی به کمال مطلق و تقرب به جوار حضرت حق است و بدین منظور هر چند به انسان استعداد فطری و نیروی تعقل و تفکر داده شده، اما برای شکوفایی این استعدادهای انسانی و افروختن مشعلی فروزان برای حرکت در طریق وصول به حق نیاز به وسیله‌ای است تا بتواند انسان را در این راه پرپیچ و خم راهنمایی کند و انسان مادی را با آن هدف غیرمادی مرتبط سازد.

حجت‎الاسلام بهروز خاطرنشان کرد: یکی از خصوصیات آشکار هدایت الهی این است که ضلالت در آن راه نداشته و هیچ وقت سالک را به ضلالت نمی‎‏کشاند. خصوصیت دیگر این که وقتی این هدایت برای انسان باقی می‏ماند که شکرش بجا آورده شود وگرنه از چنگ انسان می‏رود و آدمی دچار ضلالت می‏‌گردد. لذا خدا وقتی این هدایت را به کسی روزی کرد چنین نیست که دیگر خودش در آن سلطنت و دخل و تصرفی نداشته باشد، چون عطایای خدا بر خلاف عطایای ما نعمت مورد عطا را از تحت ملکیت و سلطنت خدا بیرون نمی‎کند و اینطور نیست که هدایت بعد از اینکه به دست ما آمد برای ما باقی مانده و خلاصه مال ما باشد، چه اینکه شکرش را بجا بیاوریم و چه نیاوریم. بلکه باقی ماندنش موقوف بر این است که به لوازم توحید و عبودیت عمل شود.