آلوده کردن محیط زیست، فساد در زمین محسوب میشود
کانون خبرنگاران نبأ: مسلمانی که از وحی الهام میگیرد و پیوند خود را با عالم ملکوت پاس میدارد، از تخریب طبیعت دوری میکند و نگهبانی از طبیعت را وظیفه خود میداند چرا که آلوده کردن هوای محیط زیست ، فساد در زمین محسوب میشود.
به گزارش کانون خبرنگاران نبأ وابسته به خبرگزاری ایکنا، «...هُوَ أَنشَأکُم مِّنَ الأرضِ وَ استَعمَرکُم فِیهَا...»؛ (هود، 61) خداوند شما را از زمین خلق کرد و شما را مأمور آبادانی آن کرد.
عوامل زیست محیطی مانند آب و هوا، از جمله مسائل مهمی هستند که باید در جوامع شیعه طرح و بستر مناسب خود را بازیابند؛ در مکتب اسلام با احکامی روبرو می شویم که بعضی جنبه جلوگیریکننده دارد مثل «...وَ لا تُفسِدُوا فِی الأرضِ بَعدَ إِصلاحِهَا ذَلِکُم خَیرٌ لَکُم إِن کُنتُم مؤمِنینَ» ؛ (اعراف ، 85) یعنی بعد از اصلاح زمین در آن فساد به پا نکنید که این برای شما نیکوتر است اگر مؤمن بوده باشید.
بعضی از این آیات جنبه آمرانه و ایجابی دارد، مثل «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق»؛ یعنی بگو در زمین سیر کنید و بنگرید که پیدایش خلقت چگونه بوده است، بعضی از آیات نیز کیفیت شکلگیری و اهمیت زمین در ارتزاق مردم را یادآوری میکند: «وَ الأرضَ مَدَدناها وَ ألقَینَا فِیهَا رَواسِیَ وَ أنبَتنَا فِیهَا مِن کُلِّ شَیءٍ مَّوزُونٍ وَ جَعَلنَا لَکُم فِیهَا مَعایِشَ...»؛ (حجر ، 19 و 20) ما زمین را امتداد داده و در آن کوهها را قرار دادیم و در آن از هر شیء موزون رویاندیم و روزی شما را در زمین قرار دادیم و بعد از نزول باران و رویاندن گیاهان و انواع میوهها و پیدایش بستانها که محل ارتزاق انسان و حیوانات است، سخن میگوید و بعد نسبت به خطر ظالمین در زمین اشاره کرده و میفرماید: «وَ إِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الأرضِ لِیُفسِدَ فِیهَا وَ یُهلِکَ الحَرثَ والنَّسلَ وَاللهُ لا یُحِبُّ الفَسَادَ»؛ (بقره ، 205) زمانی که ظالمین مستولی بر زمین گردند تلاش در هلاکت نسب و مزارع میکنند و خداوند فساد را دوست ندارد.
به وضوح از این آیه میتوان برداشت کرد که ویرانگری در نسل و محیط زیست حرام است. در اهمیت حفظ نسل نمونهای که زمان وقوع طوفان نوح، برای جلوگیری از انقراض نسل حیوانات، حضرت نوح(ع) به امر خدا، از هر نوع حیوان یک جفت در کشتی خود قرار میدهد تا نسل حیوانات نیز همانند انسانها منقرض نشود.
اسلام و محیط زیست
مسلمانی که از وحی الهام میگیرد و پیوند خود را با عالم ملکوت پاس می دارد، از تخریب طبیعت دوری می کند و نگهبانی از طبیعت را وظیفه خود می داند. امام علی (ع) این وظیفه را گوشزد میکند و میفرماید: «خدا را پرهیزگار باشید در حق شهرهای او و بندگان که شما مسئول هستید، حتی در مورد سرزمین ها و چهارپایان».
سفارش های دین به حفاظت از محیط زیست، شامل نکاتی است که در مورد طبیعت آمده و عبارتند از:
1. رام کردن طبیعت: در قرآن کریم واژه تسخیر، چگونگی برخورد مسلمانان با طبیعت را نشان میدهد. در آیهای میخوانیم: «خداوند کسی است که آسمان و زمین را آفریده ... و آنرا برای شما مسخر گردانید ... و اگر نعمتهای الهی را شمارید، از عهده شمارش آن بر نمیآیید که آدمی ستمگری است بسیار ناسپاس». جمله آخر این آیه به استفادههای نادرست انسان از طبیعت اشاره دارد.
2. آبادگری طبیعت: خداوند در قرآن کریم میفرماید: «او شما را از زمین پدید آورد و خواست که آنرا آباد کنید» امام علی(ع) نیز در نامه تاریخی خود به مالک اشتر ، او را به آبادانی شهرهای حوزه فرمانرواییاش توصیه میکند و آنرا از وظایف او میشمارد.
3. نگهداری طبیعت: در جهانبینی اسلامی ، تمام جهان تحت حفاظت خداوند قرار دارد . در قرآن آمده است: «به درستی که پروردگار من بر همه چیز نظارت و حفاظت دارد».
جلوگیری از آلودگی محیط زیست با توجه به دستورات دینی
انسان در آغاز زندگی، موجودی تابع طبیعت بوده و برای زیستن خود به سخاوت آن نیاز داشته است. همچنین از قدرت طبیعت به هنگام وقوع طوفان، طغیان آب و فوران آتشفشان و حوادثی مانند آن، ترس و وحشت داشته است. انسان خود را ناچار دید تا برای استفاده بهتر و بیشتر از مواهب طبیعی و نیز حفاظت از خود در برابر محیط، بر دامنه اطلاعات خویش بیافزاید.
به این ترتیب آموخت که حیوانات را اهلی کند، از گیاهان بهتر استفاده کند و پناهگاههای محکمتری برای خود بسازد. به مرور زمان در طبیعت نفوذ و دخالت کرد، اقلیم مناطق را دگرگون ساخت، رودها و حتی دریاچههای مصنوعی به وجود آورد و با دخالتهایش، تعادل طبیعت را بر هم زد و باعث بینظمی و نابسامانی در آن شد.
بشر به موازات این اقدامات، متوجه خسارتی شد که به محیط زیست وارد ساخته است و این آگاهی به تدریج افزایش یافت. در پارهای از کشورهای جهان مانند فرانسه، یونان و ایتالیا قدمت انجام بعضی از اقدامات زیست محیطی به قرنها قبل بر میگردد اما در سطح جهان چنین نبوده است و مهمترین اقداماتی که در این زمینه انجام گرفته مربوط به قرن بیستم است.
در سال 1909 کمیته مشترک بینالمللی بر اساس معاهده آبهای مرزی میان آمریکا و کانادا تشکیل شد. این کمیته به عنوان یکی از اولین کمیسیونهای بینالمللی، مسئول کنترل امور آلودگی آب شیرین شناخته شده است.
ضرورت تشکیل چنین کمیتهای به این دلیل بود که اصولا مشکلات ناشی از آلودگی رودخانههای بینالمللی و دریاها تنها از راه اقدامات ملی و داخلی برطرف نمیشود و به همکاری دیگر کشورهای ذی نفع دیگر نیاز دارد.
آلودگی هوا
از جمله آیاتی که برای نهی از آلوده کردن هوای محیط زیست میتوان استدلال کرد آیات زیر است:
«وَ لا تُفسِدُوا فِی الأرضِ بَعدَ إِصلاحِهَا ...» (اعراف ، 56) زمین را بعد از اصلاح ، فاسد نکنید.
«...وَ لا تُلقُوا بِأیدِیکُم إِلَی التَّهلُکَهٍ...» ؛ (بقره ، 195) با دستان خود خویشتن را به هلاکت نیافکنید.
در وجه استناد به آیات کریمه فوق بر کسی پوشیده نیست که:
ـ آلوده کردن هوای محیط زیست، فساد در زمین محسوب میگردد.
ـ آلوده کردن هوای محل زندگی چون ماده حیاتی است، اقدام به هلاکت نفس تلقی میگردد.
از منظر روایات نیز میتوان به روایات نبوی زیر اشاره کرد:
امام صادق(ع) فرمودند: «نهی رسول الله (ص) أن یلقی السم فی بلاد المشرکین»؛ (فروع کافی ، ج5 ، ص28 ، ح2) رسول خدا از ریختن سم در سرزمین مشرکین نهی فرمودهاند.
وجه استدلال: وقتی ریختن سم که اعم از سموم خاک یا هواست در سرزمین مشرکین نهی شده است که به طریق اولی در سرزمین مسلمین حبس منعی است که عدم عمل به آن حرام خواهد بود، که البته احکام وضعی نیز به آن استوار خواهد بود. مثل ابطال معاملاتی که نتیجه ی آن ، آلوده کردن هوای زندگی انسان ها باشد.
پوشش هوای محافظ زمین
و آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم; ولی آنها از آیات آن روی گردانند. (سوره انبیا آیه۳۲)
اطاف زمین را پوشش هوایی ضخیمی فرا گرفته است؛ این پوشش هوایی با این حجم ضخیم و با این نسبتهای گازی فراهم شده در آن، همانند سپری آسیبناپذیر، زمین را در بر گرفته و آن را از گزند سنگهای آسمانی که به حد وفور به سوی زمین میآیند و از همه اطراف، تهدیدی هولناک برای ساکنان زمین بهشمار میروند، حفظ کرده زندگی را بر ایشان امکان پذیر میسازد.
همبستگی آسمان و زمین
آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هر چیز زندهای را از آب قرار دادیم؟! آیا ایمان نمیآورند؟! (سوره انبیا آیه۳۰)
ساختمان آفرینش از (گاز) تشکیل شده و سپس به (سدیم) تقسیم شد و یکی از نتایج این تقسیم منظومه شمسی ما است؛ یکی از بهترین دلائلی که میرساند این کرات همبستگی داشتهاند، این است که در خورشید بیش از ۶۷ عنصر وجود دارد که عین آن عناصر در زمین نیز دیده میشود.
همچنین، عناصر سنگهای آسمانی که از آسمان داخل زمین میشوند، همان عناصری است که ساختمان زمین را در بر گرفته است.
سیمای طبیعت در قرآن
سیمای طبیعت در قرآن نام کتابی است که نویسنده آن دکتر محمّدحسن رستمی که در این کتاب به پدیدههای طبیعی اشاره کرده و آنها را آیات الهی شمرده است.
قرآن غالب تمثیلها و توضیحهای خود را به مدد آثار طبیعت بیان کرده و از انسانها خواسته است تا در نشانههای الهی بیندیشند.
طبیعت و مظاهر طبیعی در طول تاریخ در جایگاه خویش قرار نداشته است؛ گاه در حد معبود مطرح گشته و گاه طبیعت دستگاه معارض با خداوند متعال فرض شده است. از نظر قرآن طبیعت نه تنها دستگاه مخالفت و معارض با خدا نیست بلکه معرّف عظمت و قدرت و نیز مظهر علم او به شمار میآید.
از سوی دیگر در دیدگاه قرآن طبیعت دارای مفهومی است که به هیچوجه نمیتواند به جای خداوند تلقّی و شریک وی پنداشته شود. بر این اساس قرآن به زیبایی به تمجید طبیعت پرداخته و ارتباط صحیح طبیعت با خداوند و نیز ارتباط معقول طبیعت با انسان را به خوبی تبیین کرده است و به واقع تفکر بشری را از دام زخجیرها و اوهام رهانیده و شناختی صحیح و منطقی از نظام هستی و طبیعت به او ارزانی داشته است.
در این نوشتار پس از گزارشهایی کوتاه از دیدگاه جاهلی درباره طبیعت و نیز دیدگاه عهدین در اینباره اهداف قرآن از طرح مسائل طبیعی بیان شده و سپس به تفصیل دیدگاه قرآن درباره آب، باران، باد، ابر، رعد، برق، کوهها، نهرها، چشمهها، دریاها، گیاهان و نیز حیوانات تبیین شده است.
طاهره میرزایی
عوامل زیست محیطی مانند آب و هوا، از جمله مسائل مهمی هستند که باید در جوامع شیعه طرح و بستر مناسب خود را بازیابند؛ در مکتب اسلام با احکامی روبرو می شویم که بعضی جنبه جلوگیریکننده دارد مثل «...وَ لا تُفسِدُوا فِی الأرضِ بَعدَ إِصلاحِهَا ذَلِکُم خَیرٌ لَکُم إِن کُنتُم مؤمِنینَ» ؛ (اعراف ، 85) یعنی بعد از اصلاح زمین در آن فساد به پا نکنید که این برای شما نیکوتر است اگر مؤمن بوده باشید.
بعضی از این آیات جنبه آمرانه و ایجابی دارد، مثل «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق»؛ یعنی بگو در زمین سیر کنید و بنگرید که پیدایش خلقت چگونه بوده است، بعضی از آیات نیز کیفیت شکلگیری و اهمیت زمین در ارتزاق مردم را یادآوری میکند: «وَ الأرضَ مَدَدناها وَ ألقَینَا فِیهَا رَواسِیَ وَ أنبَتنَا فِیهَا مِن کُلِّ شَیءٍ مَّوزُونٍ وَ جَعَلنَا لَکُم فِیهَا مَعایِشَ...»؛ (حجر ، 19 و 20) ما زمین را امتداد داده و در آن کوهها را قرار دادیم و در آن از هر شیء موزون رویاندیم و روزی شما را در زمین قرار دادیم و بعد از نزول باران و رویاندن گیاهان و انواع میوهها و پیدایش بستانها که محل ارتزاق انسان و حیوانات است، سخن میگوید و بعد نسبت به خطر ظالمین در زمین اشاره کرده و میفرماید: «وَ إِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الأرضِ لِیُفسِدَ فِیهَا وَ یُهلِکَ الحَرثَ والنَّسلَ وَاللهُ لا یُحِبُّ الفَسَادَ»؛ (بقره ، 205) زمانی که ظالمین مستولی بر زمین گردند تلاش در هلاکت نسب و مزارع میکنند و خداوند فساد را دوست ندارد.
به وضوح از این آیه میتوان برداشت کرد که ویرانگری در نسل و محیط زیست حرام است. در اهمیت حفظ نسل نمونهای که زمان وقوع طوفان نوح، برای جلوگیری از انقراض نسل حیوانات، حضرت نوح(ع) به امر خدا، از هر نوع حیوان یک جفت در کشتی خود قرار میدهد تا نسل حیوانات نیز همانند انسانها منقرض نشود.
اسلام و محیط زیست
مسلمانی که از وحی الهام میگیرد و پیوند خود را با عالم ملکوت پاس می دارد، از تخریب طبیعت دوری می کند و نگهبانی از طبیعت را وظیفه خود می داند. امام علی (ع) این وظیفه را گوشزد میکند و میفرماید: «خدا را پرهیزگار باشید در حق شهرهای او و بندگان که شما مسئول هستید، حتی در مورد سرزمین ها و چهارپایان».
سفارش های دین به حفاظت از محیط زیست، شامل نکاتی است که در مورد طبیعت آمده و عبارتند از:
1. رام کردن طبیعت: در قرآن کریم واژه تسخیر، چگونگی برخورد مسلمانان با طبیعت را نشان میدهد. در آیهای میخوانیم: «خداوند کسی است که آسمان و زمین را آفریده ... و آنرا برای شما مسخر گردانید ... و اگر نعمتهای الهی را شمارید، از عهده شمارش آن بر نمیآیید که آدمی ستمگری است بسیار ناسپاس». جمله آخر این آیه به استفادههای نادرست انسان از طبیعت اشاره دارد.
2. آبادگری طبیعت: خداوند در قرآن کریم میفرماید: «او شما را از زمین پدید آورد و خواست که آنرا آباد کنید» امام علی(ع) نیز در نامه تاریخی خود به مالک اشتر ، او را به آبادانی شهرهای حوزه فرمانرواییاش توصیه میکند و آنرا از وظایف او میشمارد.
3. نگهداری طبیعت: در جهانبینی اسلامی ، تمام جهان تحت حفاظت خداوند قرار دارد . در قرآن آمده است: «به درستی که پروردگار من بر همه چیز نظارت و حفاظت دارد».
جلوگیری از آلودگی محیط زیست با توجه به دستورات دینی
انسان در آغاز زندگی، موجودی تابع طبیعت بوده و برای زیستن خود به سخاوت آن نیاز داشته است. همچنین از قدرت طبیعت به هنگام وقوع طوفان، طغیان آب و فوران آتشفشان و حوادثی مانند آن، ترس و وحشت داشته است. انسان خود را ناچار دید تا برای استفاده بهتر و بیشتر از مواهب طبیعی و نیز حفاظت از خود در برابر محیط، بر دامنه اطلاعات خویش بیافزاید.
به این ترتیب آموخت که حیوانات را اهلی کند، از گیاهان بهتر استفاده کند و پناهگاههای محکمتری برای خود بسازد. به مرور زمان در طبیعت نفوذ و دخالت کرد، اقلیم مناطق را دگرگون ساخت، رودها و حتی دریاچههای مصنوعی به وجود آورد و با دخالتهایش، تعادل طبیعت را بر هم زد و باعث بینظمی و نابسامانی در آن شد.
بشر به موازات این اقدامات، متوجه خسارتی شد که به محیط زیست وارد ساخته است و این آگاهی به تدریج افزایش یافت. در پارهای از کشورهای جهان مانند فرانسه، یونان و ایتالیا قدمت انجام بعضی از اقدامات زیست محیطی به قرنها قبل بر میگردد اما در سطح جهان چنین نبوده است و مهمترین اقداماتی که در این زمینه انجام گرفته مربوط به قرن بیستم است.
در سال 1909 کمیته مشترک بینالمللی بر اساس معاهده آبهای مرزی میان آمریکا و کانادا تشکیل شد. این کمیته به عنوان یکی از اولین کمیسیونهای بینالمللی، مسئول کنترل امور آلودگی آب شیرین شناخته شده است.
ضرورت تشکیل چنین کمیتهای به این دلیل بود که اصولا مشکلات ناشی از آلودگی رودخانههای بینالمللی و دریاها تنها از راه اقدامات ملی و داخلی برطرف نمیشود و به همکاری دیگر کشورهای ذی نفع دیگر نیاز دارد.
آلودگی هوا
از جمله آیاتی که برای نهی از آلوده کردن هوای محیط زیست میتوان استدلال کرد آیات زیر است:
«وَ لا تُفسِدُوا فِی الأرضِ بَعدَ إِصلاحِهَا ...» (اعراف ، 56) زمین را بعد از اصلاح ، فاسد نکنید.
«...وَ لا تُلقُوا بِأیدِیکُم إِلَی التَّهلُکَهٍ...» ؛ (بقره ، 195) با دستان خود خویشتن را به هلاکت نیافکنید.
در وجه استناد به آیات کریمه فوق بر کسی پوشیده نیست که:
ـ آلوده کردن هوای محیط زیست، فساد در زمین محسوب میگردد.
ـ آلوده کردن هوای محل زندگی چون ماده حیاتی است، اقدام به هلاکت نفس تلقی میگردد.
از منظر روایات نیز میتوان به روایات نبوی زیر اشاره کرد:
امام صادق(ع) فرمودند: «نهی رسول الله (ص) أن یلقی السم فی بلاد المشرکین»؛ (فروع کافی ، ج5 ، ص28 ، ح2) رسول خدا از ریختن سم در سرزمین مشرکین نهی فرمودهاند.
وجه استدلال: وقتی ریختن سم که اعم از سموم خاک یا هواست در سرزمین مشرکین نهی شده است که به طریق اولی در سرزمین مسلمین حبس منعی است که عدم عمل به آن حرام خواهد بود، که البته احکام وضعی نیز به آن استوار خواهد بود. مثل ابطال معاملاتی که نتیجه ی آن ، آلوده کردن هوای زندگی انسان ها باشد.
پوشش هوای محافظ زمین
و آسمان را سقف محفوظی قرار دادیم; ولی آنها از آیات آن روی گردانند. (سوره انبیا آیه۳۲)
اطاف زمین را پوشش هوایی ضخیمی فرا گرفته است؛ این پوشش هوایی با این حجم ضخیم و با این نسبتهای گازی فراهم شده در آن، همانند سپری آسیبناپذیر، زمین را در بر گرفته و آن را از گزند سنگهای آسمانی که به حد وفور به سوی زمین میآیند و از همه اطراف، تهدیدی هولناک برای ساکنان زمین بهشمار میروند، حفظ کرده زندگی را بر ایشان امکان پذیر میسازد.
همبستگی آسمان و زمین
آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هر چیز زندهای را از آب قرار دادیم؟! آیا ایمان نمیآورند؟! (سوره انبیا آیه۳۰)
ساختمان آفرینش از (گاز) تشکیل شده و سپس به (سدیم) تقسیم شد و یکی از نتایج این تقسیم منظومه شمسی ما است؛ یکی از بهترین دلائلی که میرساند این کرات همبستگی داشتهاند، این است که در خورشید بیش از ۶۷ عنصر وجود دارد که عین آن عناصر در زمین نیز دیده میشود.
همچنین، عناصر سنگهای آسمانی که از آسمان داخل زمین میشوند، همان عناصری است که ساختمان زمین را در بر گرفته است.
سیمای طبیعت در قرآن
سیمای طبیعت در قرآن نام کتابی است که نویسنده آن دکتر محمّدحسن رستمی که در این کتاب به پدیدههای طبیعی اشاره کرده و آنها را آیات الهی شمرده است.
قرآن غالب تمثیلها و توضیحهای خود را به مدد آثار طبیعت بیان کرده و از انسانها خواسته است تا در نشانههای الهی بیندیشند.
طبیعت و مظاهر طبیعی در طول تاریخ در جایگاه خویش قرار نداشته است؛ گاه در حد معبود مطرح گشته و گاه طبیعت دستگاه معارض با خداوند متعال فرض شده است. از نظر قرآن طبیعت نه تنها دستگاه مخالفت و معارض با خدا نیست بلکه معرّف عظمت و قدرت و نیز مظهر علم او به شمار میآید.
از سوی دیگر در دیدگاه قرآن طبیعت دارای مفهومی است که به هیچوجه نمیتواند به جای خداوند تلقّی و شریک وی پنداشته شود. بر این اساس قرآن به زیبایی به تمجید طبیعت پرداخته و ارتباط صحیح طبیعت با خداوند و نیز ارتباط معقول طبیعت با انسان را به خوبی تبیین کرده است و به واقع تفکر بشری را از دام زخجیرها و اوهام رهانیده و شناختی صحیح و منطقی از نظام هستی و طبیعت به او ارزانی داشته است.
در این نوشتار پس از گزارشهایی کوتاه از دیدگاه جاهلی درباره طبیعت و نیز دیدگاه عهدین در اینباره اهداف قرآن از طرح مسائل طبیعی بیان شده و سپس به تفصیل دیدگاه قرآن درباره آب، باران، باد، ابر، رعد، برق، کوهها، نهرها، چشمهها، دریاها، گیاهان و نیز حیوانات تبیین شده است.
طاهره میرزایی
