ثواقب پاسخ داد:
معیارهای گزینش کارگزاران از منظر امام علی(ع)
گروه اندیشه: استادیار تاریخ دانشگاه لرستان گفت: فروتنی، نرمخویی و مهربانی، گشادهرویی و خوشرویی، رفتار مبنی بر مساوات با مردم، از جمله معیارهایی است که در انتخاب کارگزار سیاسی مد نظر امام علی(ع) است.
جهانبخش ثواقب، استادیار تاریخ دانشگاه لرستان، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، امام علی(ع) در دو محور حکومتی و اخلاق فردی و آداب اجتماعی، معیارهایی را برای انتخاب و گزینش ارائه داده است.
وی ادامه داد: بُعد حکومتی، شامل گزینش والیان و فرمانداران، فرماندهان نظامی، وزیران و مشاوران، قضات، مأموران مالی، کارمندان اداری و بُعد اخلاق فردی و آداب اجتماعی اموری مانند همنشینی و مجالست، دوستی، مشورت، معاشرت و رفت و آمد و .... است.
ثواقب با اشاره به اینکه محور اول به لحاظ اهمیت حکومت و ضرورت استقرار آن براساس عدالت است که از اصول مهم اندیشه امام است، تصریح کرد: از شاخصههای مهم یک نظام حکومتی، نیروی انسانی مناسب و صالح و کارآمد جهت تصدی مناصب و مشاغل گوناگون آن است.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: حُسن اجرای امور حکومت اسلامی به حُسن انتخاب عوامل و نیروهای شایسته بستگی دارد، از اینرو، انتخاب اصلح و گزینش مناسب نیروها و رعایت اولویتها براساس ویژگیهای ملحوظ در کتاب قرآن و سنت نبوی و علوی و در نظر گرفتن اوضاع و شرایط سیاسی ـ اجتماعی جامعه ضرورت دارد.
وی ادامه داد: امام علی(ع) بهدلیل حساسیتی که به امر حکومت و سلامت اداره آن داشت، در انتخاب عناصر انسانی در ارکان مدیریتی بر معیارهایی تأکید دارد.
ثواقب اظهارکرد: در بُعد اخلاق فردی و آداب اجتماعی چون امام علی(ع) به سازندگی و تعالی افراد جامعه و آداب اجتماعی سالم در راستای اصلاح کلی جامعه اهتمام داشت، به معیارهایی اشاره کرده که رعایت آنها در تعالی فردی و اصلاح عمومی جامعه تأثیر مثبت خواهد گذشت.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: از دیدگاه آن حضرت، پس از رعایت معیارهای مربوطه در دو بُعد حکومتی و اخلاق فردی، با ابزارهای نظارتی مانند؛ نظارت همگانی و امر به معروف و نهی از منکر، سلامت فرد و ارکان حکومت تضمین خواهد شد.
معیارهای گزینش کارگزاران از منظر امام علی(ع)
وی با اشاره به اینکه امام علی(ع)، کارگزاران خود را در مسئولیتهای مختلف سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و ... براساس معیارهایی متناسب با سمت آنان انتخاب میکرد، عنوان کرد: این معیارها امروزه نیز میتواند مورد توجه مدیران نظام اسلامی در عزل و نصب نیروهای انسانی قرار گیرد.
ثواقب افزود: علاوهبر معیارهای عمومی و مشترک در جنبههای عقیدتی و اخلاق فردی مانند عقیده به اسلام، ایمان، تقوا، حُسن سابقه و از این قبیل، که در یک حکومت اسلامی باید رعایت شود، معیارها و شاخصههای دیگری را در گزینش نیروها به دست داده که با ملاحظه آنها میتوان کارگزاران دولت اسلامی را براساس«انتخاب اصلح» برگزید و مجموعهای از عناصر شایسته را در نظام مدیریتی کشور به خدمت گرفت.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان بیان کرد: بدین صورت با شکلگیری یک نظام مدیریتی کارآمد و شایسته، امور مردم به بهترین وجه انجام میشود و رضایت عمومی حاصل میگردد.
وی اظهارکرد: امام علی(ع) با این معیارها، دینداری و تعهد را با فضیلتگرایی و شایسته سالاری توأم نموده و حکومت دینی مردم گرا را تحقق بخشیده است.
ثواقب با اشاره به اینکه امام علی(ع) در رابطه با تک تک افرادی کهانتخاب میکرد حساس بوده و معیارهایی برای انتخاب داشتند، عنوان کرد: بهعنوان نمونه حضرت(ع) در نامهای به محمد بن ابی بکر که بهسبب عزل شدنش از حکومت مصر، دلگیر شده بود، دلایل عزل او و انتخاب مالکاشتر را به جای وی بیان میکند، که در آن به معیارهایی برای انتخاب مدیران اشاره شده است.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: ایشان در ذکر عزل محمد بن ابی بکر اشاره میکند که به دلیل سهلانگاری از انجام وظیفه با انتظار کوشش بیشتر از وی نبوده، بلکه بدان جهت بوده که او را به اداره جاییکه از عهده توان وی بر میآمده و حکومتش مناسبتر بوده، بگمارد، آنگاه در بیان ویژگیهای مالک میفرماید: «همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم که نسبت به ما خیرخواه و به دشمنان ما سختگیر و درهم کوبنده بود».
وی ادامه داد: در این نامه معیارهایی ازجمله خیرخواهی نسبت به رهبر و امام جامعه، صلابت و قدرت مقابله در برابر دشمن و عدم مسامحه و سازش با مخالفان، توانایی لازم برای انجام مسئولیت یعنی همان واگذاری مسئولیت براساس توان و شایستگی فرد، بهعنوان دلایل انتخاب مالکاشتر برای حکومت مصر بیان شده است.
ثواقب عنوان کرد: پس از آنکه محمد بن ابیبکر به شهادت رسید، حضرت در نامهای به عبدالله بن عباس، در بیان ویژگیهای او، به مواردی مانند خیرخواه بودن، کارگزاری کوشا، شمشیری برنده و ستونی بازدارنده اشاره کرده، که میتواند در معیارهای گزینش کارگزاران نظام اسلامی لحاظ شود.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان اشاره کرد: امام علی(ع) پس از انتخاب مالکاشتر نامهای به مردم مصر نوشت و او را با ویژگیهایی توصیف کرده و ستوده و همان ویژگیها را از معیارهای انتخاب وی برای وظیفه ولایتداری برشمرده است، در این نامه آمده است که «من بندهای از بندگان خدا را بهسوی شما فرستادم. که در روزهای وحشت نمیخوابد و در لحظههای ترس از دشمن روی نمیگرداند، بر بدکاران از شعلههای آتش تندتر است، او مالک پسر حارث مذحجی است. آنجا که با حق است، سخن او را بشنوید، و از او اطاعت کنید، او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه تیزی آن کند میشود، و نه ضربت آن بیاثر است. اگر شما را فرمان کوچ کردن داد، کوچ کنید. و اگر گفت بایستید، بایستید؛ که او در پیشروی، عقب نشینی و حمله بدون فرمان من اقدام نمیکند. مردم مصر! من شما را بر خود برگزیدم که او را برای شما فرستادم، زیرا او را خیرخواه شما دیدم، و سرسختی او را در برابر دشمنانتان پسندیدم».
وی ادامه داد: در این نامه، معیارهایی مانند محافظت و حراست از مسئولیت، تعهد و احساس مسئولیت، کوشا و فعال بودن، شجاعت و نترسیدن از دشمن، صلابت و شدت بر بدکاران، قاطعیت و برندگی در امور، اطاعت از رهبری و امام جامعه، خیرخواه مردم بودن، بر معیار حق عمل نمودن، برخورداری از تدبیر و قدرت حل مشکلات، را میتوان برای یک کارگزار حکومتی برشمرد.
ثواقب افزود: امام در نامهای به محمد بن ابی بکر، هنگامیکه او را در آغاز سال 37 هـ.ق به سوی مصر فرستاد، سفارشهایی درباره اخلاق اجتماعی و رفتار با مردم نمود، که در واقع معیارهایی است که در نظام مدیریتی میتواند مورد توجه قرار گیرد.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان با اشاره به اینکه فروتنی، نرمخویی و مهربانی، گشادهرویی و خوشرویی، رفتار مبنی بر مساوات با مردم، از جمله معیارهایی است که در انتخاب کارگزار سیاسی مد نظر امام علی(ع) است، عنوان کرد: امام(ع) در نامه 27 نهجالبلاغه میفرماید: «با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشادهرو و خندان باش، در نگاههایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم، به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند و ناتوانان از عدالت تو مأیوس نگردند».
وی ادامه داد: امام علی(ع) کارگزاران خود را به رعایت اصولی مانند مخالفت با خواستهها و تمنیات دل، دفاع از دین، به خشم نیاوردن خدا بهخاطر رضایت دیگران، برپای داشتن نماز اول وقت هشدار میدهد که مدیران اجرایی نیز باید بدین موارد توجه داشته باشند.
ثواقب بیان کرد: عثمان بن حنیف از طرف حضرت علی(ع) بر بصره حاکم بود، او در مهمانی یکیاز توانگران و اشراف شرکت نمود و با خورشهای رنگارنگ از وی پذیرایی کردند در حالی که نیازمندان در آن مهمانی راه نداشتند، چون حضرت از آن مهمانی آگاه گردید در نامهای به فرماندار خود، نکاتی مانند رعایت حلال و حرام در طعام، پیروی و متابعت از امام خود در شیوه زندگی، تلاش فراوان، پاکدامنی، پرهیزکاری، راستی، اهتمام به ضعفا و مسکینان، کنترل خواهشهای نفسانی، قناعت و عدم اسراف، همدردی با مردم و سادهزیستی، حساسیت نسبت به دعوتها و مجالس پذیرایی را مطرح نمود که کارگزاران جامعه اسلامی باید بر این معیارها عمل نمایند و در عزل و نصب مأموران خود به این ویژگیها توجه داشته باشند.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان با اشاره به اینکه امام علی(ع)، ویژگیهایی مانند انجام دادن مسئولیتهای واجب در پیشگاه خدا، تحمل سختی و تلخی در راه خدا، شب زندهداری و اُنس با معبود، سادهزیستی و قناعت و عدم رغبت به دنیا، ترس از معاد و استغفار و ترک گناه را برای «حزبالله» برشمرد که در تبیین معیارهایی برای انتخاب میتواند مفید باشد.
وی با اشاره به اینکه امام علی(ع) در نامهای دیگر به یکیاز فرمانداران خود در سال 38 هـ.ق مسئولیتهای فرمانداری و اخلاق اجتماعی را برای وی بیان میکند، تصریح کرد: این ویژگیها برای یک حاکم در قلمرو اسلامی ضروری است و امروزه در انتخاب فرمانداران و استانداران در استانها میتواند ملاک عمل قرار گیرد.
ثواقب ادامه داد: حفظ مرزهای کشور اسلامی، یاری دین، توأم ساختن شدت با مدارا در رفتار اجتماعی، تواضع در برابر مردم، گشادهرویی و فروتنی، تفاوت نگذاشتن در برخورد با مردم و یکساننگری ازجمله این ویژگیهاست.
وی ادامه داد: بُعد حکومتی، شامل گزینش والیان و فرمانداران، فرماندهان نظامی، وزیران و مشاوران، قضات، مأموران مالی، کارمندان اداری و بُعد اخلاق فردی و آداب اجتماعی اموری مانند همنشینی و مجالست، دوستی، مشورت، معاشرت و رفت و آمد و .... است.
ثواقب با اشاره به اینکه محور اول به لحاظ اهمیت حکومت و ضرورت استقرار آن براساس عدالت است که از اصول مهم اندیشه امام است، تصریح کرد: از شاخصههای مهم یک نظام حکومتی، نیروی انسانی مناسب و صالح و کارآمد جهت تصدی مناصب و مشاغل گوناگون آن است.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: حُسن اجرای امور حکومت اسلامی به حُسن انتخاب عوامل و نیروهای شایسته بستگی دارد، از اینرو، انتخاب اصلح و گزینش مناسب نیروها و رعایت اولویتها براساس ویژگیهای ملحوظ در کتاب قرآن و سنت نبوی و علوی و در نظر گرفتن اوضاع و شرایط سیاسی ـ اجتماعی جامعه ضرورت دارد.
وی ادامه داد: امام علی(ع) بهدلیل حساسیتی که به امر حکومت و سلامت اداره آن داشت، در انتخاب عناصر انسانی در ارکان مدیریتی بر معیارهایی تأکید دارد.
ثواقب اظهارکرد: در بُعد اخلاق فردی و آداب اجتماعی چون امام علی(ع) به سازندگی و تعالی افراد جامعه و آداب اجتماعی سالم در راستای اصلاح کلی جامعه اهتمام داشت، به معیارهایی اشاره کرده که رعایت آنها در تعالی فردی و اصلاح عمومی جامعه تأثیر مثبت خواهد گذشت.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: از دیدگاه آن حضرت، پس از رعایت معیارهای مربوطه در دو بُعد حکومتی و اخلاق فردی، با ابزارهای نظارتی مانند؛ نظارت همگانی و امر به معروف و نهی از منکر، سلامت فرد و ارکان حکومت تضمین خواهد شد.
معیارهای گزینش کارگزاران از منظر امام علی(ع)
وی با اشاره به اینکه امام علی(ع)، کارگزاران خود را در مسئولیتهای مختلف سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و ... براساس معیارهایی متناسب با سمت آنان انتخاب میکرد، عنوان کرد: این معیارها امروزه نیز میتواند مورد توجه مدیران نظام اسلامی در عزل و نصب نیروهای انسانی قرار گیرد.
ثواقب افزود: علاوهبر معیارهای عمومی و مشترک در جنبههای عقیدتی و اخلاق فردی مانند عقیده به اسلام، ایمان، تقوا، حُسن سابقه و از این قبیل، که در یک حکومت اسلامی باید رعایت شود، معیارها و شاخصههای دیگری را در گزینش نیروها به دست داده که با ملاحظه آنها میتوان کارگزاران دولت اسلامی را براساس«انتخاب اصلح» برگزید و مجموعهای از عناصر شایسته را در نظام مدیریتی کشور به خدمت گرفت.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان بیان کرد: بدین صورت با شکلگیری یک نظام مدیریتی کارآمد و شایسته، امور مردم به بهترین وجه انجام میشود و رضایت عمومی حاصل میگردد.
وی اظهارکرد: امام علی(ع) با این معیارها، دینداری و تعهد را با فضیلتگرایی و شایسته سالاری توأم نموده و حکومت دینی مردم گرا را تحقق بخشیده است.
ثواقب با اشاره به اینکه امام علی(ع) در رابطه با تک تک افرادی کهانتخاب میکرد حساس بوده و معیارهایی برای انتخاب داشتند، عنوان کرد: بهعنوان نمونه حضرت(ع) در نامهای به محمد بن ابی بکر که بهسبب عزل شدنش از حکومت مصر، دلگیر شده بود، دلایل عزل او و انتخاب مالکاشتر را به جای وی بیان میکند، که در آن به معیارهایی برای انتخاب مدیران اشاره شده است.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان افزود: ایشان در ذکر عزل محمد بن ابی بکر اشاره میکند که به دلیل سهلانگاری از انجام وظیفه با انتظار کوشش بیشتر از وی نبوده، بلکه بدان جهت بوده که او را به اداره جاییکه از عهده توان وی بر میآمده و حکومتش مناسبتر بوده، بگمارد، آنگاه در بیان ویژگیهای مالک میفرماید: «همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم که نسبت به ما خیرخواه و به دشمنان ما سختگیر و درهم کوبنده بود».
وی ادامه داد: در این نامه معیارهایی ازجمله خیرخواهی نسبت به رهبر و امام جامعه، صلابت و قدرت مقابله در برابر دشمن و عدم مسامحه و سازش با مخالفان، توانایی لازم برای انجام مسئولیت یعنی همان واگذاری مسئولیت براساس توان و شایستگی فرد، بهعنوان دلایل انتخاب مالکاشتر برای حکومت مصر بیان شده است.
ثواقب عنوان کرد: پس از آنکه محمد بن ابیبکر به شهادت رسید، حضرت در نامهای به عبدالله بن عباس، در بیان ویژگیهای او، به مواردی مانند خیرخواه بودن، کارگزاری کوشا، شمشیری برنده و ستونی بازدارنده اشاره کرده، که میتواند در معیارهای گزینش کارگزاران نظام اسلامی لحاظ شود.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان اشاره کرد: امام علی(ع) پس از انتخاب مالکاشتر نامهای به مردم مصر نوشت و او را با ویژگیهایی توصیف کرده و ستوده و همان ویژگیها را از معیارهای انتخاب وی برای وظیفه ولایتداری برشمرده است، در این نامه آمده است که «من بندهای از بندگان خدا را بهسوی شما فرستادم. که در روزهای وحشت نمیخوابد و در لحظههای ترس از دشمن روی نمیگرداند، بر بدکاران از شعلههای آتش تندتر است، او مالک پسر حارث مذحجی است. آنجا که با حق است، سخن او را بشنوید، و از او اطاعت کنید، او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه تیزی آن کند میشود، و نه ضربت آن بیاثر است. اگر شما را فرمان کوچ کردن داد، کوچ کنید. و اگر گفت بایستید، بایستید؛ که او در پیشروی، عقب نشینی و حمله بدون فرمان من اقدام نمیکند. مردم مصر! من شما را بر خود برگزیدم که او را برای شما فرستادم، زیرا او را خیرخواه شما دیدم، و سرسختی او را در برابر دشمنانتان پسندیدم».
وی ادامه داد: در این نامه، معیارهایی مانند محافظت و حراست از مسئولیت، تعهد و احساس مسئولیت، کوشا و فعال بودن، شجاعت و نترسیدن از دشمن، صلابت و شدت بر بدکاران، قاطعیت و برندگی در امور، اطاعت از رهبری و امام جامعه، خیرخواه مردم بودن، بر معیار حق عمل نمودن، برخورداری از تدبیر و قدرت حل مشکلات، را میتوان برای یک کارگزار حکومتی برشمرد.
ثواقب افزود: امام در نامهای به محمد بن ابی بکر، هنگامیکه او را در آغاز سال 37 هـ.ق به سوی مصر فرستاد، سفارشهایی درباره اخلاق اجتماعی و رفتار با مردم نمود، که در واقع معیارهایی است که در نظام مدیریتی میتواند مورد توجه قرار گیرد.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان با اشاره به اینکه فروتنی، نرمخویی و مهربانی، گشادهرویی و خوشرویی، رفتار مبنی بر مساوات با مردم، از جمله معیارهایی است که در انتخاب کارگزار سیاسی مد نظر امام علی(ع) است، عنوان کرد: امام(ع) در نامه 27 نهجالبلاغه میفرماید: «با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشادهرو و خندان باش، در نگاههایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم، به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند و ناتوانان از عدالت تو مأیوس نگردند».
وی ادامه داد: امام علی(ع) کارگزاران خود را به رعایت اصولی مانند مخالفت با خواستهها و تمنیات دل، دفاع از دین، به خشم نیاوردن خدا بهخاطر رضایت دیگران، برپای داشتن نماز اول وقت هشدار میدهد که مدیران اجرایی نیز باید بدین موارد توجه داشته باشند.
ثواقب بیان کرد: عثمان بن حنیف از طرف حضرت علی(ع) بر بصره حاکم بود، او در مهمانی یکیاز توانگران و اشراف شرکت نمود و با خورشهای رنگارنگ از وی پذیرایی کردند در حالی که نیازمندان در آن مهمانی راه نداشتند، چون حضرت از آن مهمانی آگاه گردید در نامهای به فرماندار خود، نکاتی مانند رعایت حلال و حرام در طعام، پیروی و متابعت از امام خود در شیوه زندگی، تلاش فراوان، پاکدامنی، پرهیزکاری، راستی، اهتمام به ضعفا و مسکینان، کنترل خواهشهای نفسانی، قناعت و عدم اسراف، همدردی با مردم و سادهزیستی، حساسیت نسبت به دعوتها و مجالس پذیرایی را مطرح نمود که کارگزاران جامعه اسلامی باید بر این معیارها عمل نمایند و در عزل و نصب مأموران خود به این ویژگیها توجه داشته باشند.
استادیار تاریخ دانشگاه لرستان با اشاره به اینکه امام علی(ع)، ویژگیهایی مانند انجام دادن مسئولیتهای واجب در پیشگاه خدا، تحمل سختی و تلخی در راه خدا، شب زندهداری و اُنس با معبود، سادهزیستی و قناعت و عدم رغبت به دنیا، ترس از معاد و استغفار و ترک گناه را برای «حزبالله» برشمرد که در تبیین معیارهایی برای انتخاب میتواند مفید باشد.
وی با اشاره به اینکه امام علی(ع) در نامهای دیگر به یکیاز فرمانداران خود در سال 38 هـ.ق مسئولیتهای فرمانداری و اخلاق اجتماعی را برای وی بیان میکند، تصریح کرد: این ویژگیها برای یک حاکم در قلمرو اسلامی ضروری است و امروزه در انتخاب فرمانداران و استانداران در استانها میتواند ملاک عمل قرار گیرد.
ثواقب ادامه داد: حفظ مرزهای کشور اسلامی، یاری دین، توأم ساختن شدت با مدارا در رفتار اجتماعی، تواضع در برابر مردم، گشادهرویی و فروتنی، تفاوت نگذاشتن در برخورد با مردم و یکساننگری ازجمله این ویژگیهاست.
