سوءظن؛ گناهی ویرانکننده با لایههای پنهان/ والدین چقدر در این بیماری روحی سهم دارند؟
گروه اجتماعی: سوءظن و بهتان آنچنان که قرآن به آن اشاره کرده جدا از ویرانیهای دنیوی دارای عقوبت اخروی نیز هست، ریشههای این رذیله اخلاقی را که امروز بهعنوان یک بیماری روحی شناخته شده گاهی باید در نحوه تربیتی والدین جستوجو کرد و البته هرچند درمان آن بسیار دشوار است اما اراده و توکل بر خدا کارساز خواهد بود.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از استان مرکزی، امروزه يكی از علل طلاق، سوءظن و بدگمانی افراد خانواده نسبت به یکدیگر است، سوءظن، همچون طوفان تکان دهنده ستونهای استوار یک زندگی را متزلزل میسازد، این صفت رذیله که نوعی بیماری روحی تلقی میشود، گاه تا جایی پیش میرود که امنیت افراد خانواده را در افکار یکدیگر از بین میبرد؛ به گونهای که اگر با منطق صحیح و بینش درست حل نشود افراد را تا عمق ضلالت و پستی پیش خواهد برد.
نهی قرآن از گمان نادرست
از نظر دین مبین اسلام نیز گمانهای نادرست، يا همان سوءظن گناه شمرده میشود، قرآن به صراحت مؤمنان را از این رذیله اخلاقی برحذر میدارد: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اجْتَنِبوا کَثیرا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ: ای كسانی كه ايمان آوردهايد از بسياری از گمانها بپرهيزيد كه پارهای از آنها گناه است».(حجرات:12) همچنین در آیه 12 سوره نور می فرماید: «لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُّبِينٌ: چرا هنگامى كه آن [بهتان] را شنيديد مردان و زنان مؤمن گمان نيك به خود نبردند و نگفتند اين بهتانى آشكار است».
ذیل این آیه 12 سوره حجرات در تفسير الميزان اینگونه آمده است «مراد از ظن كه در اين آيه، مسلمين مأمور به اجتناب از آن شدهاند، ظن سوء است وگرنه ظن خير كه بسيار خوب است و به آن سفارش هم شده است، هم چنانكه از آيه 12 سوره نور هم استفاده میشود و مراد از اجتناب از ظن از خود ظن نيست چون ظن، خود نوعی ادراك نفسانی است و در دل باز است ناگهان ظنی در آن وارد میشود و آدمی نمیتواند برای نفس و دل خود دری بسازد تا از ورود ظن بد جلوگيری كند پس نهی كردن از خود ظن صحيح نيست و منظور آيه مورد بحث نهي از پذيرفتن ظن بد است و میخواهد بفرمايد اگر درباره كسی ظن بدی به دلت وارد شد آن را نپذير و به آن ترتيب اثر مده».
گاهی اين گمان بد، بنيان خانواده را ويران میكند و اعتماد طرفين را از بين میبرد، سوءظن نسبت به يكی از اعضای خانواده بهویژه همسر، میتواند نتايج مخربی را به بار بياورد، اگر اين تفكرات منفی نسبت به ديگران ادامه يابد به عادتی برای ذهن تبديل میشود.
زمینه و نشانههای بیماری سوءظن
بعضی از عوامل میتواند زمينهای برای اين بيماری شود مانند: جهتگیریهای درونی و روحی، میزان رشد و بلوغ فکری و معرفتی، شک و تردیدها، شرایط محیطی و بیرونی، نوع تعاملات انسان با افراد و نوع رفتار افراد و معاشران و مصاحبان انسان، همه اين موارد در نوع گمان و ظن انسان مؤثرند و به نوعی میتوان گفت که اینها ریشههای گمان و ظناند، فرد مبتلا به پارانوئيد معمولا بدون دليل كافی گمان میبرد ديگران میخواهند از او سوء استفاده كنند و بدون دلیل کافی، وفاداری و قابلیت اعتماد دوستان و بستگان خود را مورد سؤال قرار میدهد و در اعتماد به دیگران مردد است، زيرا میترسد از اطلاعاتی كه در اختيار دیگران قرار میدهد عليه خودش استفاده کنند.
از دیگر نشانههای این بیماری روحی این است که فرد در اشارات و اتفاقات خوش خیم، معانی تحقیرآمیز و تهدید کننده میبیند، مدام کینه میورزد و تحقیر و بیاعتنائی و اهانت را نمیبخشد درواقع فرد تصور میکند دیگران در حال حمله به رفتار و شخصیت وی هستند این در حالی است که دیگران این مساله را درک نمیکنند و چه بسا که ممکن است چنین قصدی نیز نداشته باشند و حتی ثفرد بیمار ممکن است براساس این تصور غلط خود، حمله متقابل سریع داشته باشد و پاسخ پرخاشگرانه و خشمگینانه از خود نشان دهد.
ممكن است اين رذيله اخلاقي تا جایی پيشروی كند، كه فرد مبتلا به اختلال شخصيت پارونوييد شود در تعریف عام این اختلال باید گفت حالتی است كه شخص اهميت فوقالعادهای به سلامت جانی و مالی خود میدهد و با اين كار درواقع خود را شكنجه میدهد در اين بيماری فرد تماس خود را با واقعيت از دست میدهد و مدام در اين فكر به سر میبرد كه عوامل انسانی يا ماوراالطبيعی در پی توطئه چينی و ايجاد خطر برای فرد يا خانوادهاش هستند .
اگر بخواهیم ملموستر درباره این بیماری و به تعبیر قرآن گناه و بهتان سخن بگوییم باید به سراغ برخی پروندههای طلاق در دادگاه خانواده برویم پروندههایی که بيانگر اين است كه اختلالات شخصيت نه تنها میتواند جدايی زوجين را موجب شود بلكه طلاق عاطفی را نيزافزايش خواهد داد، در يكی از همین جلسات دادگاه خانواده زن بيان میداشت كه شوهرش نسبت به او بیاعتماد است و مدام به دنبال اثبات دليل برای خيانت ميگردد و همين امر موجب نارضايتی و دادخواست طلاق از سوی زن شده بود، زن اظهار میكرد همسرش تبلت و موبايلش را شبانه چك ميكند و او را ساعت 6 صبح به خاطر توهم خيانت از خانه بيرون كرده است به گفته این زن قربانی سوءظن و بهتان در گذشته چندين بار به مركز مشاوره مراجعه كردهاند اما بیفايده بوده و درواقع همسرش نمیپذيرد كه اين افكار نوعی بيماری است بنابراین حاضر نيست برای درمان به مشاور مراجعه كند.
گاهی اين سوءظنها میتواند حتی موجب مرگ يكی از طرفين شود اثبات سوءظن مرد نسبت به همسر بسیار سخت و حتی گاهی نشدنی است و گاهی عدم حمایت از زنی که قربانی سوءظن شده و نپذیرفتن مرد بیمار برای درمان زمینه را برای قتل و حتی خودکشی فراهم میکند.
والدین و فراهم کردن زمینه بیماری
در نظريههای تربيتی علت به وجود آمدن اين اختلال، تربيت بيش كنترل شده و تحقيركننده والدين و گاهی همراه با سوءاستفاده از تنبيه میباشد و بر همين اساس خانوادهها نقش مهمی در شكل گيری شخصيت فرزندان دارند نحوه برخورد والدين با فرزندان میتواند زمينهای برای بيماری سوءظن ايجاد نمايد برای مثال برخی والدين به دليل محفوظ نگه داشتن فرزندانشان از خطرات محيطی و اجتماعی ، آنها را بيش از اندازه كنترل میكنند و مدام اتاقشان را جستجو میكنند سوالات فراوانی همراه با شك و ترديد از بچهها میپرسند و با آنها با بیاعتمادی برخورد میكنند، گاهی والدين فرزندان خود را تحقير و آنها را با هم سن و سالان مقايسه میكنند و حتی آنها را بیعرضه خطاب میکنند غافل از اينكه استعداد انسانها با يك ديگر متفاوت است.
اما برای جلوگيری از ايجاد این بيماری روانی بنابر آيه 12 سوره حجرات بهتر است حسن ظن را در ذهن، رفتارو اعمالمان به جای سوءظن جاری سازيم، از جمله فواید نيك پنداری بنا بر احاديث امام علی(ع) كاهش اندوه، آرامش دل، جلب محبت، آسانگيری و رهايي از گناه است، امام علی(ع) در این زمینه میفرمایند: «هرکس نیک پندار باشد، آسان می¬گیرد» در حديث ديگر نیک پنداری را مایه آسایش و آرامش دل میدانند.
به نظر میرسد شیوه تربیتی و نحوه برخورد والدین از ایام کودکی در شکلگیری این بیماری و به تعبیر قرآن گناه که یقیناً عقوبت اخروی نیز خواهد داشت نقش اصلی را بازی میکند لذا از آنجایی که قرآن انسان را از این بهتان نهی میسازد راه درمان و پیشگیری نیز برای آن ارائه داده شیوه تربیتی اهلبیت(ع) و به ویژه پیامبر(ص) در این راه بسیار مهم است و نه تنها میتواند درمانگر این قبیل بیماریها باشد بلکه باید در راستای اسلامی شدن علوم انسانی نیز جای این شیوههای تربیتی را در کتب درسی باز کنیم.
در نهایت قرائت روزانه قرآن و پیشه کردن تقوا که درمان هر دردی است میتواند انسان را از چنین بیماریهای خانمان براندازی رهایی بخشد و حتی نیاز را از مصرف دارو بزداید البته که اراده و طلب عنایت از خداوند در این راه بسیار مهم است.
نهی قرآن از گمان نادرست
از نظر دین مبین اسلام نیز گمانهای نادرست، يا همان سوءظن گناه شمرده میشود، قرآن به صراحت مؤمنان را از این رذیله اخلاقی برحذر میدارد: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اجْتَنِبوا کَثیرا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ: ای كسانی كه ايمان آوردهايد از بسياری از گمانها بپرهيزيد كه پارهای از آنها گناه است».(حجرات:12) همچنین در آیه 12 سوره نور می فرماید: «لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُّبِينٌ: چرا هنگامى كه آن [بهتان] را شنيديد مردان و زنان مؤمن گمان نيك به خود نبردند و نگفتند اين بهتانى آشكار است».
ذیل این آیه 12 سوره حجرات در تفسير الميزان اینگونه آمده است «مراد از ظن كه در اين آيه، مسلمين مأمور به اجتناب از آن شدهاند، ظن سوء است وگرنه ظن خير كه بسيار خوب است و به آن سفارش هم شده است، هم چنانكه از آيه 12 سوره نور هم استفاده میشود و مراد از اجتناب از ظن از خود ظن نيست چون ظن، خود نوعی ادراك نفسانی است و در دل باز است ناگهان ظنی در آن وارد میشود و آدمی نمیتواند برای نفس و دل خود دری بسازد تا از ورود ظن بد جلوگيری كند پس نهی كردن از خود ظن صحيح نيست و منظور آيه مورد بحث نهي از پذيرفتن ظن بد است و میخواهد بفرمايد اگر درباره كسی ظن بدی به دلت وارد شد آن را نپذير و به آن ترتيب اثر مده».
گاهی اين گمان بد، بنيان خانواده را ويران میكند و اعتماد طرفين را از بين میبرد، سوءظن نسبت به يكی از اعضای خانواده بهویژه همسر، میتواند نتايج مخربی را به بار بياورد، اگر اين تفكرات منفی نسبت به ديگران ادامه يابد به عادتی برای ذهن تبديل میشود.
زمینه و نشانههای بیماری سوءظن
بعضی از عوامل میتواند زمينهای برای اين بيماری شود مانند: جهتگیریهای درونی و روحی، میزان رشد و بلوغ فکری و معرفتی، شک و تردیدها، شرایط محیطی و بیرونی، نوع تعاملات انسان با افراد و نوع رفتار افراد و معاشران و مصاحبان انسان، همه اين موارد در نوع گمان و ظن انسان مؤثرند و به نوعی میتوان گفت که اینها ریشههای گمان و ظناند، فرد مبتلا به پارانوئيد معمولا بدون دليل كافی گمان میبرد ديگران میخواهند از او سوء استفاده كنند و بدون دلیل کافی، وفاداری و قابلیت اعتماد دوستان و بستگان خود را مورد سؤال قرار میدهد و در اعتماد به دیگران مردد است، زيرا میترسد از اطلاعاتی كه در اختيار دیگران قرار میدهد عليه خودش استفاده کنند.
از دیگر نشانههای این بیماری روحی این است که فرد در اشارات و اتفاقات خوش خیم، معانی تحقیرآمیز و تهدید کننده میبیند، مدام کینه میورزد و تحقیر و بیاعتنائی و اهانت را نمیبخشد درواقع فرد تصور میکند دیگران در حال حمله به رفتار و شخصیت وی هستند این در حالی است که دیگران این مساله را درک نمیکنند و چه بسا که ممکن است چنین قصدی نیز نداشته باشند و حتی ثفرد بیمار ممکن است براساس این تصور غلط خود، حمله متقابل سریع داشته باشد و پاسخ پرخاشگرانه و خشمگینانه از خود نشان دهد.
ممكن است اين رذيله اخلاقي تا جایی پيشروی كند، كه فرد مبتلا به اختلال شخصيت پارونوييد شود در تعریف عام این اختلال باید گفت حالتی است كه شخص اهميت فوقالعادهای به سلامت جانی و مالی خود میدهد و با اين كار درواقع خود را شكنجه میدهد در اين بيماری فرد تماس خود را با واقعيت از دست میدهد و مدام در اين فكر به سر میبرد كه عوامل انسانی يا ماوراالطبيعی در پی توطئه چينی و ايجاد خطر برای فرد يا خانوادهاش هستند .
اگر بخواهیم ملموستر درباره این بیماری و به تعبیر قرآن گناه و بهتان سخن بگوییم باید به سراغ برخی پروندههای طلاق در دادگاه خانواده برویم پروندههایی که بيانگر اين است كه اختلالات شخصيت نه تنها میتواند جدايی زوجين را موجب شود بلكه طلاق عاطفی را نيزافزايش خواهد داد، در يكی از همین جلسات دادگاه خانواده زن بيان میداشت كه شوهرش نسبت به او بیاعتماد است و مدام به دنبال اثبات دليل برای خيانت ميگردد و همين امر موجب نارضايتی و دادخواست طلاق از سوی زن شده بود، زن اظهار میكرد همسرش تبلت و موبايلش را شبانه چك ميكند و او را ساعت 6 صبح به خاطر توهم خيانت از خانه بيرون كرده است به گفته این زن قربانی سوءظن و بهتان در گذشته چندين بار به مركز مشاوره مراجعه كردهاند اما بیفايده بوده و درواقع همسرش نمیپذيرد كه اين افكار نوعی بيماری است بنابراین حاضر نيست برای درمان به مشاور مراجعه كند.
گاهی اين سوءظنها میتواند حتی موجب مرگ يكی از طرفين شود اثبات سوءظن مرد نسبت به همسر بسیار سخت و حتی گاهی نشدنی است و گاهی عدم حمایت از زنی که قربانی سوءظن شده و نپذیرفتن مرد بیمار برای درمان زمینه را برای قتل و حتی خودکشی فراهم میکند.
والدین و فراهم کردن زمینه بیماری
در نظريههای تربيتی علت به وجود آمدن اين اختلال، تربيت بيش كنترل شده و تحقيركننده والدين و گاهی همراه با سوءاستفاده از تنبيه میباشد و بر همين اساس خانوادهها نقش مهمی در شكل گيری شخصيت فرزندان دارند نحوه برخورد والدين با فرزندان میتواند زمينهای برای بيماری سوءظن ايجاد نمايد برای مثال برخی والدين به دليل محفوظ نگه داشتن فرزندانشان از خطرات محيطی و اجتماعی ، آنها را بيش از اندازه كنترل میكنند و مدام اتاقشان را جستجو میكنند سوالات فراوانی همراه با شك و ترديد از بچهها میپرسند و با آنها با بیاعتمادی برخورد میكنند، گاهی والدين فرزندان خود را تحقير و آنها را با هم سن و سالان مقايسه میكنند و حتی آنها را بیعرضه خطاب میکنند غافل از اينكه استعداد انسانها با يك ديگر متفاوت است.
اما برای جلوگيری از ايجاد این بيماری روانی بنابر آيه 12 سوره حجرات بهتر است حسن ظن را در ذهن، رفتارو اعمالمان به جای سوءظن جاری سازيم، از جمله فواید نيك پنداری بنا بر احاديث امام علی(ع) كاهش اندوه، آرامش دل، جلب محبت، آسانگيری و رهايي از گناه است، امام علی(ع) در این زمینه میفرمایند: «هرکس نیک پندار باشد، آسان می¬گیرد» در حديث ديگر نیک پنداری را مایه آسایش و آرامش دل میدانند.
به نظر میرسد شیوه تربیتی و نحوه برخورد والدین از ایام کودکی در شکلگیری این بیماری و به تعبیر قرآن گناه که یقیناً عقوبت اخروی نیز خواهد داشت نقش اصلی را بازی میکند لذا از آنجایی که قرآن انسان را از این بهتان نهی میسازد راه درمان و پیشگیری نیز برای آن ارائه داده شیوه تربیتی اهلبیت(ع) و به ویژه پیامبر(ص) در این راه بسیار مهم است و نه تنها میتواند درمانگر این قبیل بیماریها باشد بلکه باید در راستای اسلامی شدن علوم انسانی نیز جای این شیوههای تربیتی را در کتب درسی باز کنیم.
در نهایت قرائت روزانه قرآن و پیشه کردن تقوا که درمان هر دردی است میتواند انسان را از چنین بیماریهای خانمان براندازی رهایی بخشد و حتی نیاز را از مصرف دارو بزداید البته که اراده و طلب عنایت از خداوند در این راه بسیار مهم است.
