مسجد دومناره؛ یادگار عهد افشاریان در سقز

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از کردستان، مـسـجـد دو مـناره سـقـز واقع در مـحـله مـيان قـلعه سـقـز و در دامـنه يگانه تـپـه تـاريـخـي داخـل شهـر يعـنـي ناريـن قـلعه و در واقع در بافـت قـديـم شهـر در خـيابان امام خـمـيـنـي (خـيابان شهـربانـي) و پـشـت حـسـيـنـيـه سـقـز قـراردارد ايـن مـسـجـد در مـحـيـطـي آزاد سـاخـته شـده و از هـر طـرف باز اسـت از طـرف شـمال به يک کـوچـه سـه مـتـری مـحـدود به تـپـه قـلعه قـديـم ناريـن قـلعه و خـيابان امام و از طـرف جـنـوب به مـحـوطه باز حـوضخانه راه دارد در جـهـت غـرب به يک گـذرگاه چـهار مـتـری و از طـرف شـرق نـيـز به يک کـوچـه يک مـتـری مـحـدود اسـت ايـن مـسـجـد در سـال 1378 با شـماره ثـبـتـي 2600  جـزو آثـار مـلـي کـشـور به ثـبـت رسـيـد.

تاریخچه مسجد تاریخی دومناره

بـنـای مـسـجـد طـبـق روايات مـحـلي به زمان شـيـخ حـسـن مـولان آباد از عـرفای حکـيـم رياضيـدان مـشـهـور عـصر افـشـاريـه بـر مي گـردد هـنگام عـزيـمت نادر شـاه افـشـار به بغـداد وی مـنـطـقـه سـقـز عـبور کـرده و طـبـق درخواسـت شـيـخ حـسـن مـولان آباد بـرای سـاخـت مـسـجـدی بـرای اهالي شهـر سـقـز نادرشـاه دسـتـور سـاخـت ايـن مـسـجـد را در بافـت قـديـم شهـر سـقـز داد در حال حاضر نـيـز بـرخـي از اهالي مـنـطـقـه به ايـن مـسـجـد، مـسـجـد شـيـخ حـسـن مـولان آباد مي‌گـويـنـد از نـشـانه ها و دلايـل صحـت ايـن مـدعا ايـن اسـت کـه در ايـن سـفـر نادرشـاه دو عـصای مـرصع و يک سفـره مـنـقـوش زيـبای چـرمي را نـيـز به شـيـخ حـسـن هـديـه مي دهـد ايـن وسـايـل در حال حاضـر در قـريـه مـولان آباد کـه آرامگاه ايـن عارف عـالـي رتـبـه در آن قـرار دارد نگـهـداری مي شـود هـمـچـنـيـن يک جـلـد قـرآن مجـيـد خـطـي در مـقـبـره شـيـخ حـسـن وجـود دارد کـه تـاريـخ آن به اواخـر دوره افـشـاريـه دلالـت دارد هـمـچـنـيـن با تـوجـه به کاشـيکاری‌های ايـن مـسـجـد کـه بـيـشـتـر مـربوط به اواخـر افـشـاريـه و اوايـل زنـديـه اسـت و خـصـوصـيات آن دوران را دارد مي تـوان به طـور قـطع مـطـمـئـن شـد کـه بـنـا مـربـوط به دوره افـشـاريـه اسـت و در دوران‌های بعـدی مـرمت شـده و تعـمـيـرات جـزئـي در آن صـورت گـرفـته شـده اسـت .

شـرح بـنـای مـسـجـد

مـسـجـد  دو مـناره سـقـز نـقـشه ای تـقـريـبا مـربـع شکـل دارد و در سـاخـت ايـن مـسـجـد از مـصالحـي مانـنـد خـشـت خام ـ ملات گـل، سـنگـهای لاشـه، آجـر و چـوب اسـتـفاده شـده اسـت ورودی اصـلـي ايـن مـسـجـد در ضـلع غـربـي قـرار گـرفـته اسـت ايـن در ورودی  سـردر آجـری با بافـت گـره چـيـنـي آجـر و کاشـي زرد رنـگ دارد کـه معـرف دوره زنـديـه اسـت بعـد از در ورودی يک دالان ارتـبـاطـي بـرای رسـيـدن به شـبـسـتـان مـسـجـد قـراردارد ابعاد ايـن دالان ارتـباطـي حـدود 3  در  5/3  مـتـر اسـت کـه از هـمـيـن دالان به وسـيـله 9  پـلـه مي تـوان به پـشـت ايـن لـبه چـوبـي را به وسـيـله سـنگـهای لاشـه،خـشـت خام و انـدودکاه گـل پـر کـرده‌انـد.

شـبـسـتـان مـسـجـد دقـيـقا در ضـلع شـرقـي ايـن دالان قـرار دارد کـه از طـرق درگاه جـداگانه مي تـوان به آن راه يافـت ابعاد ايـن شـبـسـتـان حـدود 10 در 12  مـتـر اسـت سـقـف ايـن شـبـسـتـان با ارتـفاع  2  مـتـر و 80  سـانـتـيـمـتـر هـمانـنـد بـيـشـتـر مـسـاجـد آن مـحـل در روی چـهار سـتـون چـوبـي تـقـريـبا مـدور با سـر سـتـون‌های چـوبـي مـشـکـل تکـيـه داده اسـت.

پـشـت بام ايـن مـسـجـد تـا سـال 1364  کاهـگـلـي بود کـه در آن سـال با هـمـت اهـالـي مـحـله انـدود کاهگـل بـرداشـته و پـشـت بام بـنـا آسـفالـت شـد . قـطـر سـتـونهای ايـن بـنـا در حـدود 35  سـانـتـيـمـتـر اسـت کـه بـر روی پـايـه سـتـون‌هايـي سـنگي با هـمـيـن قـطـر قـرار دارنـد در ضـلع جـنـوبـي ايـن شـبـسـتـان و قـبل از هـر چـيـزی مـحـراب مـسـجـد جـلـب تـوجه مي‌کـنـد ايـن مـحـراب بافـت قـديـم خود را کـه هـمان طاق هـلالـي باشـد حـفظ کـرده اسـت البـته به دلـيـل ايـنکـه در سـال 1378 هـمـه مـسـجـد گچکاری مجـدد شـد تـغـيـيـراتـي در تـزيـيـنات و مـشـخـصه‌های آن به وجـود آمـد به طـوری کـه امـروزه فـقـط مـحـرابـي هـلالـي مـشـاهـده مي‌شـود کـه بـر بالای آن بـسـم الـرحـمـن الـرحـيـم با گـچ  قـالـب گـيـری شـده اسـت در ضـلع جـنـوبـي شـبـسـتـان عـلاوه بـر مـحـراب دو راه ارتـباطـي  ديگـر کـه دقـيـقا شکـل مـحـراب را دارنـد بـرای راه يافـتـن به ايـوان جـلـوی مـسـجـد تعـبـيـه شـده اسـت قـطـر ديـوارهای ايـن مـسـجـد حـدود يک مـتـر و 70  سـانـتـيـمـتـر اسـت کـه در ضـلع جـنـوبـي و داخـل مـحـراب بـوضـوح مي تـوان آن را مـشـاهـده کـرد از اسـتـحکام و پـايـداری بـنـا از دوره افـشـاريـه تـاکـنـون بـدون تـرديـد هـمـيـن ضـخامـت و سـتـبـری ديـوارهای آن اسـت در ضـلع شـرقـي شـبـسـتـان شـش تـاقـچـه با انـدازه های مـتـفاوت قـرار گـرفـته اسـت کـه از آن بـرای نگـهـداری مـصحـفها و وسـايـل ديگـر مـربوط به مـسـجـد اسـتـفاده مي شـود در ايـن ضـلع هـمـچـنـيـن يک در ارتـباطـي به اتـاق در ضـلع شـرقـي مـسـجـد کـه بـرای انـباری از آن اسـتـفاده مي شـود تعـبـيـه شـده اسـت . 

در ضـلع شـمالي شـبـسـتـان و در زمان‌های قـبـل سکـويـي وجـود داشـته کـه احـتـمالا کاربـرد آن بـرای ايـن بود کـه بچـه هايـي کـه در نماز يـومـيـه شـرکـت مي کـردنـد بالای آن نمازشـان را به جا مي آوردنـد و مي تـوانـسـتـنـد امام جـماعـت مـسـجـد را بـبـيـنـنـد ايـن سکـو در حال حاضر وجـود نـدارد در ايـن ضـلع در سـال 1379  شـومـيـنه‌ای سـاخـتـنـد کـه بـيـشـتـر جـنبه تـزيـيـنـي دارد و از آن اسـتـفاده  چـنـدانـي نمي شـود در ايـن ضـلع شـبـسـتـان بجـز ايـن شـومـيـنه ديگـر هـيـچ گـونه عـنـصـر تـزيـيـنـي هـمانـنـد تـاقـچـه يا عـناصـر ديگـر ديـده نمي‌شـود در ضـلع غـربـي شـبـسـتـان چـهار تـاقـچـه با انـدازه های مـتـفاوت سـاخـته شـده‌انـد کـه هـمان کاربـرد تـاقـچـه‌های ضـلع شـرقـي رادارنـد تـاقـچـه‌هايـي کـه از آنها نام بـرده شـد به دلـيـل مـتـاخـر بودن گـچکاری مـسـجـد مـشـخـصه بارزی نـدارنـد کـه بـتـوان آن را بـرشـمـرد فـقـط تـاقـچـه‌هايـي‌انـد معـمـولي با شـکـل تـقـريـبا مـسـتـطـيـلـي کـه الـبـته ديـوارهای اضـلاع شـبـسـتـان را از يکـنـواخـتـي بـيـش از حـد خارج کـرده انـد در ضـلع غـربـي مـسـجـد عـلاوه بـر دالان ارتـباطـي به شـبـسـتـان اصـلي مـسـجـد دو اتـاق ديگـر نـيـز وجـود دارد کـه در ادوار پـيـشـيـن مـحـل سکـونـت طـلـبه های ديـنـي و مـحـل درس خـوانـدن آنان بود در حال حاضـر کاربـری ايـن دو اتـاق عـوض شـده به طـوری کـه يکـي از اتـاقـها به وضـوخانه تـبـديـل شـده و اتـاق ديگـر نـيـز خالي مانـده اسـت راه ارتـباطـي به ايـن اتـاقـها از داخـل شـبـسـتـان اسـت از طـريـق اتـاق اول مي‌تـوان به اتـاق دوم راه يافـت احـتـمالا از ايـوان جـلـويـي مـسـجـد به عـنـوان مـصـلای تـابـسـتـانـي اسـتـفاده مي شـد به دلـيـل ايـنکـه ايـن مـسـجـد هـمانـنـد اغـلـب خانه های ايـن مـنـطـقـه بـر سـطـحـي شـيـبـدار بـنـا شـده اسـت معـماران اولـيـه آن بـرای ايـنکـه بـتـوانـنـد مـسـجـد را بـر روی سـطحـي مـسـطح بـنـا کـنـنـد مجـبـور شـدنـد در جـلـوی مـسـجـد سکـويـي از سـنگـهايـي لاشـه با ارتـفاعـي در حـدود 4 تـا 5/4  مـتـر بـنـا نمايـنـد و سـپـس مـسـجـد را بـر روی ايـن سکـوی سـنگـي بـنـا کـنـنـد ايـوان جـلـوی مـسـجـد دقـيـقا بـرروی ايـن سکـوی سـنگ چـيـن سـاخـته شـده اسـت ابعاد ايـن ايـوان  8/4 در 16 مـتـر مي باشـد کـه با شـبـسـتـان اصلي مـسـجـد دارای بامـي در يک سـطح اسـت ايـن ايـوان در ضـلع غـربـي هـمانـنـد خود مـسـجـد در مجـزايـي دارد بـر بالای ايـن در ورودی سـردری با بافـت گـره چـيـنـي آجـر و کاشـي هـسـت کـه در آن عـبارت ـ عـلي مـدد ـ نـقـش شـده اسـت عـلاوه بـر ايـن در ورودی را مي تـوان از طـريـق مـحـراب و درهای جانـبـي آن يعـنـي از داخـل شـبـسـتـان مـسـجـد به ايـن ايـوان راه يافـت در ضـلع جـنـوبـي ايـن ايـوان شـش سـتـون چـوبـي با سـر سـتـونهايـي دقـيـقا مشـابه سـتـون و سـر سـتـونهای داخـل شـبـسـتـان تعـبـيـه شـده اسـت کـه بار سـنگـيـن سـقـف ايـوان را به دوش مي کـشـنـد کـف ايـن ايـوان تـقـريـبا 50 سـانـتـيـمـتـر از کـف شـبـسـتـان اصـلـي مـسـجـد پـايـيـنـتـر اسـت به هـمـيـن دلـيـل سـتـونهای آن نـيـز در حـدود نـيـم مـتـر از سـتـونهای داخـلي شـبـسـتـان بـلـنـدتـرنـد نکـته قـابـل تـوجه در ايـن ايـوان ايـن اسـت کـه بـرای پـوشـانـدن سـقـف آن از چـوبهای يک پـارچـه ای به طـول تـقـريـبـي پـنج مـتـر اسـتـفاده شـده اسـت عـلاوه بـر سـتـونهای چـوبـي در ايـن قـسـمـت نـرده چـوبـي نـيـز با طـرح سـاده بـرای جـلـوگـيـری از پـرت شـدن افـراد از ايـوان به پـايـيـن مـسـجـد تـعـبـيـه شـده اسـت کـل ايـن مجـمـوعـه ايـوان به جـلـوی مـسـجـد نـمايـي بـسـيار ديـدنـي و زيـبا بخـشـيـده اسـت هـمـيـن بافـت جـلـويـي مـسـجـد آن را در مـيان مـسـاجـد مـنـطـقـه کـردسـتـان و شـايـد هـم ايـران و مـتـمايـز کـرده اسـت در ضـلع شـرقـي ايـوان مـقـبـره يکـي از امامان جـماعـت مـسـجـد به نام سـيـد حکـيـم قـرار دارد کـه مـردم بـرای تـبـرک و زيارت هـر روزه آنجا مي رونـد .

گـلـد سـته های مـسـجـد

مـوقـعـيـت دو گـلـدسـته بسـيار زيـبای ايـن مـسـجـد کـه وجه تـسـمـيـه مـسـجـد نـيـز شـده انـد بـديـن صـورت اسـت کـه دو گـلـدسـته در ضـلع شـرقـي و غـربـي مـسـجـد و دقـيـقا در مـوازات مـحـراب مـسـجـد قـرار گـرفـته انـد هـر دو گـلـدسـته به صـورتـي بـنـا شـده انـد کـه نـيـمـي از آنها داخـل ديـوارهای مـسـجـد قـرار دارنـد و نـيـمـه ديگـر آن نـيـز بـيـرون اسـت بـرای سـاخـت مـناره ها در پـي از سـنگ اسـتـفاده شـده و بـرای بـدنـه کـلا آجـر و کاشـيـهای معـقـلي رنگـي به کار رفـته اسـت ايـن گـلـدسـته ها با اسـتـفاده از کاشـيـهای معـقـلي و با نـقـوش زيـبای هـنـدسـي تـزيـيـن شـده انـد الـبـته تـزيـيـنات کاشـيکاری دو گـلـدسـته مـتـفاوت اسـت و در کـل گـلـدسـته ضـلع غـربـي تـزيـيـنات بـيـشـتـری دارد بـرای ورود به داخـل گـلـدسـته ها از پـشـت بام و از طـريـق دريـچـه کـوچکـي کـه با يک فـرم در هـر دو مـناره تـعـبـيـر شـده اسـت مي تـوان به داخـل مـناره ها راه يافـت انـتهای مـناره ها با شـش سـتـون اسـتـوانه ای کـوچک و با ارتـفاع تـقـريـبـي يک مـتـر به سـقـف مـناره ها مـنـتهـي مي شـود ارتـفاع گـلـدسـته ضـلع غـربـي از سـطح پـشـت بام حـدود 5  مـتـر و 30  سـانـتـيـمـتـر اسـت و 2  مـتـر و 8  سـانـتـيـمـتـر قـطـر دارد کـه با 11  پـلـه مي تـوان به بالای آن راه يافـت گـلـدسـته ضـلع شـرقـي نـيـز ارتـفاعـي حـدود 5 مـتـر و 80 سـانـتـيـمـتـر و قـطـری حـدود 2  مـتـر و 60 سـانـتـيـمـتـر دارد کـه راه ارتـباطـي بـر بالايـي آن نـيـز از طـريـق 12  پـلـه ممکـن مي شـود گـلـدسـته ضـلع غـربـي 15  سـانـتـيـمـتـر به طـرف کـوچـه غـربـي مـسـجـد مـنحـرف مي باشـد در ادوار پـيـشـيـن مـوذن بـرای اذان گـفـتـن به بالای ايـن مـناره ها مي رفـت تـا صـدايـش به گـوش هـمـه مـحـله بـرسـد اما در حال حاضـر ايـن رسـم مـنـسـوخ شـده و مـناره ها کاربـرد خـود را از دسـت داده انـد .

حـوضخانه مـسـجـد

حـوضخانه ايـن مـسـجـد در مـنـتهـي الـيـه ضـلع جـنـوبـي مـسـجـد و مجـزا از آن سـاخـته شـده اسـت از طـريـق 14  پـلـه مـرمـريـن سـفـيـد کـه در غـرب مـسـجـد سـاخـته شـده انـد مي تـوان به آن راه يافـت ايـن حـوضخانه از نـظـر معـماری اهـميـت فـراوانـي دارد و هـمـزمان با بـنـای اصـلـي مـسـجـد سـاخـته شـده اسـت پـلان کـلـي سـاخـتـمان 8 مـتـر اسـت کـه اضـلاع چـهار گانه آن در انـتهای ديـوارها به وسـيـله چـهار فـيـلـپـوش مـتـوسـط به سـقـفـي گـنـبـدی با قـطـر تـقـريـبـي 5  مـتـر مـنـتـهـي مي شـود بـرای روشـنايـي داخـل نـيـز در اطـراف گـنـبـد روزنه های مـدوری تعـبـيـه شـده اسـت کـه بـراحـتـي روشـنايـي داخـل حـوضخانه را تـامـيـن مي کـنـد در سـاخـت ايـن بـنـا نـيـز هـمانـنـد مـسـجـد در پـي از سـنگ و بـرای بـدنـه از آجـر اسـتـفاده شـده اسـت کـف ايـن حـوضخانه سـنگ فـرش زيـبايـي دارد در چـهار طـرف حـوض نـيـز  چـنـد عـدد سـنگ خارای مـيان تـهـي بـرای نـشـسـتـن کـسـانـي کـه وضـو مي گـيـرنـد گـذاشـته شـده اسـت شـبکـه آبـرسـانـي حـوض و آبـريـزگاهـها در قـديـم بـديـن صـورت بود کـه آن کاريـز به وسـيـله جـويـيـهای سـنگي به داخـل حـوض سـرازيـر مي شـد ايـن آب ازداخـل حـوض نـيـز دوباره به وسـيـله جـويـيـهای سـنگـي به تـرتـيـب از آبـريـزگاهـها عـبـور مي کـرد و در انـتـها به بـيـرون مـحـوطه آبـريـزگاهـها و حـوضـخانه سـرازيـر مي شـد ايـن شـبکـه در حال حاضـر آبـريـزگاهـها را شـامـل نمي شـود فـقـط حـوضـخانه از آب بـسـيار گـوارا و روشـن کاريـز تـغـذيـه مي کـنـد و در آبـريـزگاهـها از آب شهـری اسـتـفاده مي شـود بـنـابـر اظـهارات معـتـمـدان مـحـل در کـنار ايـن حـوض در اتـاق مجـزا حـوض ديگـری نـيـز وجـود داشـت کـه بـرای غـسـل کـردن نمازگـزاران و تـطـهـيـر امـوات از آن اسـتـفاده مي شـد ايـن حـوض بعـدها بـرای گـسـتـرش آبـريـزگاهـها از بـيـن رفـت در گـوشـه های ديـوار ايـن حـوضـخانه به تـناوب هـر شـش رديـف آجـر تـيکـه های چـوب دقـيـقا به ضخامت آجـرها کار گـذاشـته شـده تـا فـشـار ديـوارها را مـهار کـنـد و از تـرک خـوردن ديـوارها جـلـوگـيـری شـود. عـناصـر تـزيـيـنـي به کار رفـته در داخـل ايـن مـسـجـد هـمان تـاقـچـه های گچکاری شـده شـومـيـنه ضـلع شـمالي شـبـسـتـان و سـر سـتـونهای چـوبـي به کار رفـته در مـسـجـد اسـت در ديـوارهای بـيـرونـي مـسـجـد با اسـتـفاده از طاقـنـماهای آجـری تـزيـيـن شـده اسـت در هـر طاقـنـما مـقـدار زيادی شـمـسـه کـلـوک معـقـلي به طـور سـاده يا چـهارلـنگـه با تـرکـيـب زيـبايـي به کار رفـته اسـت از ديگـر عـناصـر تـزيـيـنـي سـرو معـقـلي مي باشـد کـه هـمـه ايـن عـناصر تـزيـيـنـي بـر روی زمـيـنه آجـری با بافـت سـاده يا حـصيـری نـقـش شـده اسـت کاشـيـهای معـقـلـي کـه بـرای تـزيـيـن به کار رفـته انـد شـامـل چـهار رنگ سفـيـد ـ آبـي ـ زرد و سـياه اسـت .  

بـرنامـه مـرمت مـسـجـد

ايـن مـسـجـد در ادوار مخـتـلـف مـرمت شـده اسـت کـهـنـتـريـن تـاريـخـي کـه در باره مـرمت ايـن مـسـجـد در دسـت اسـت تـاريـخ 1329  هـجـری قـمـری را نـشـان مي دهـد ايـن تـاريـخ روی يک سـنگ نـبـشـته کـوچک در داخـل مـقـبـره سـيـد حکـيـم ذکـر شـده اسـت ايـن سـنگ نـبـشـته روی تـاقـچـه سـمـت راسـت مـقـبـره تعـبـيـه شـده و در آن نام سـيـد حکـيـم و خادم آن مـوقع نـيـز آمـده اسـت با تـوجه به ايـن سـنگ نـبـشـته مي تـوان گـفـت کـه احـيانا در تـاريـخ ذکـر شـده سـقـف مـسـجـد را بـرگـردانـده انـد  چـنـيـن به نظـر مي رسـد کـه پـيـش از تعـمـيـر سـقـف ايـن مـسـجـد هـمانـنـد سـقـف حـوضخانه آجـری بود و در ايـن تـاريـخ تـيـرهای چـوبـي بـر آن کار گـذاشـته شـد از آن تـاريـخ تـا سـالهای اخـيـر هـر سـاله يا يک سـال در مـيان مـرمـتـها و تـصـرفـهايـي در مـسـجـد صـورت گـرفـته اسـت اما آنچـه در ايـنجا قابـل ذکـر اسـت بـرنامـه مـرمت سـال 1378  به بعـد اسـت در سـال 1378  ديـوارهای داخـل مـسـجـد و ايـوان ضـلع جـنـوبـي آن گچکاري شـده و سـقـف مـسـجـد قـيـر پـاشـي و ديـوارهای ضـلع غـربـي نـيـز رفـع رطـوبـت گـرديـد در سـال 1379  ديـوارهای حـوضخانه و سـقـف گـنـبـددار آن بـنـدکـشـي شـد عـلاوه بـر ايـنها کارهای مـرمـتـي جـزئـي نـيـز در ديـوارهای اضـلاع مخـتـلـف مـسـجـد صـورت گـرفـت در سـال 1380  بـرنامـه مـرمـتـي جامعـتـری صـورت گـرفـت به طـوری کـه مـناره ها مـرمت و بـنـدکـشـي شـد پـلـه های داخـل مـناره ها و کاشـيـهای به کار رفـته در ديـوارهای مـسـجـد و مـناره ها بازسـازی گـرديـد ديگـر بـرنامـه های مـرمتـي ايـن سـال عـبارت بودنـد از سـقـف کـوبـي داخـل شـبـسـتـان مـسـجـد مـرمت سـتـونها و سـرسـتـونهای چـوبـي داخـل مـسـجـد و رنگ آمـيـزی آنها.