شعر از دیدگاه اسلام/ هدفدار بودن؛ ملاک ارزیابی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، چکامه، سخن موزون و غالباً مفقی، حاکی از احساس و تخیل را شعر گویند نزد علمای عرب کلامی را شعر گویند که گوینده آن پیش از ادای سخن قصد کرده باشد که کلام خویش را موزون و مقفی ادا کند و چنین گوینده را شاعر نامند ولی کسی‌که تنها قصد سخن گفتن را دارد و بدون اراده، سخن او موزون و مقفی ادا شود، وی را شاعر نتوان گفت.
حال جای این سؤالات مطرح است که شعر از نظر اسلام در چه موقعیتی قرار دارد؟ آیا شعر از دیدگاه اسلام خوب است یا بد؟ زشت است یا زیبا؟ آیا اسلام موافق با شعر است یا مخالف آن؟
حجت‌الاسلام ابراهیم حسینی لیلابی، از مفسران قرآن کریم  در رابطه با این سؤالات گفت: قبل از پاسخ و ارزیابی اسلام از سؤال باید اعتراف کرد بر این‌که شعر از دیدگاه عقل مانند سرمایه دیگر انسان است در صورتی ارزش دارد که در مسیر صحیح به کار افتد، سازنده و هدفدار باشد و از آن بهره‌گیری مثبت شود.
وی افزود: اگر شعر، انسان را به پوچی، بیهودگی و خیال‌پروری سوق دهد یا تنها یک سرگرمی بی‌محتوا تلقی گردد، یا به یک آلت ویران‌گر اخلاق جامعه و تشویق به فساد و بی‌بندوباری تبدیل شود، بی‌ارزش بلکه زیان‌بار است.
حسینی ادامه داد: ارزیابی اسلام در این زمینه روی هدف‌ها، جهت‌گیری‌ها و نتیجه‌هاست به کلام مولای متقیان امیرمومنان حضرت علی(ع) در رابطه با شعر و شاعری با این مضمون که «بدانید ملاک کار شما دین است و مایه عصمت شما پرهیزکاری است و زینت شما ادب و دژهای محکم آبروهای شما، حلم و بردباری است»، گفت: منظور حضرت این است که شما باید در کارهایتان و شعرهایتان ملاک‌ها را از دست ندهید، ملاک دین است، ملاک پرهیزکاری و عصمت شما است، ملاک ادب و صبر و بردباری شما است.
این مفسر قرآن با بیان این‌که اگر شعر و نثر حافظ ملاک‌ها شد، ارزش دارد و گرنه زیان‌بار خواهد شد، ادامه داد: شعر وسیله است، معیار و ملاک ارزیابی آن هدفی است که شعر به جهت آن سروده و به‌کار گرفته می‎شود.
وی افزود: گاهی یک بیت شعر اخلاقی، چنان تأثیرگذار است و در دل و جان انسان نفوذ می‎کند که یک کتاب بزرگ نثر نمی‌تواند کار آن‌را انجام دهد چنان‌که به‌طریق شیعه و سنی از پیامبر خدا(ص) نقل شده که حضرت فرمود: «بعضی از اشعار حکمت است و غوغا به پا می‌کند».
حسینی با بیان این‌که گاهی شعر برندگی شمشیر و نفوذ تیر را در قلب دشمن دارد، خاطرنشان کرد: روزی دشمنان پیامبر(ص) و اسلام  با اشعار جاهلانه خود، جهت تضعیف روحیه مسلمانان تلاش می‌کردند.پیامبر خدا(ص) در مقابل دشمنان، به شاعران خود دستور داد که در نکوهش دشمن یاوه‌گو و تقویت روحیه مؤمنان شعر بسرایند و به آنان فرمود: «قسم به خدایی که جان محمد(ص) در دست اوست، اشعاری که درباره دشمنان می‌گوییدف مثل این است که آنان را با تیر می‌زنید و انان را تیرباران می‌کنید».
این کارشناس مذهبی افزود: همان‌طوری که شعر در تزکیه و تربیت اخلاق تاثیر دارد، گاهی نیز از مؤثرترین عوامل فساد و تخریب می‌شود به‌خصوص در دوران عصر جاهلیت که دوران انحطاط اخلاقی قوم عرب بود که شعر به‌صورت یک متاع باارزش درآمده بود، قصیده‌ای که سراسر دروغ بود و شاعری در مدح ظالمی می‌سرود، مبلغ هنگفتی به دستش می‌آمد.
وی ادامه داد: گاهی جهت خوشایند عیاشان در وصف زنان، عیش و نوش و شراب می‌سرودند گاهی به‌خاطر مال دنیا و چیز کمی، آن‌چنان چاپلوسی و تملق می‌کردند که کفرآور بود و گاهی افتخارات عاری از حقیقت، گاهی هجو و تعرض به ناموس دیگران آن‌قدر پیش می‌رفتند که آدم از نوشتن آن شرم دارد و حیا می‌کند.
حسینی گفت: در آن زمان خط مشی شعرا عیش، نوش و دروغ‌پردازی بود به‌خاطر همین گمراهان را به اطرافشان جمع می‌کردند و شعر و شاعری جایگاه بدی داشت و علت این‌که به پیامبر خدا نسبت شاعری دادند این بود که حضرت با تلاوت قرآن جوانان را مجذوب خود می‌کرد، به‌خاطر این‌که حضرت را تخریب کنند و از مقامش بکاهند، نسبت شاعری برایش دادند.
وی افزود: خداوند متعال پیامبر را از این نسبت مبرا کرد و فرمود: پیامبر(ص) شاعر نیست و به او شعر نیاموختیم او حامل وحی است و وحی مجموعه‌ای از حقایق می‌باشد که از آسمان به زمین نازل می‌شود و لکن شعر حقیقی ندارد، شاعران از خیال می‎بافند و داستان خیالی، بی‌حقیقت و پوچ می‌سرایند و اشخاص گمراه به دور آنان جمع می‌شوند و در این رابطه در آیه 224 شعرا می‌خوانیم که «وَالشُّعَرَاء يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ؛ و شاعران را گمراهان پيروى می‌كنند».
این مفسر قرآن گفت: مقصود از «شعراء» در این آیه، تمام شعراء نیست چراکه آیه استثنا دارد بلکه منظور از شعرا، شعرایی هستند که دروغ‌هایی ساخته و کسانی را مدح می‌کنند که مستحق مدح نیستند و مدح کسی‌که مستحق مدح نیست یکی از گناهان کبیره است و مانند مدح و تعریف کردن از ظالم و ستمگری که مستحق هزار نوع ذم و سزاوار اتهام و لعن است.
وی با بیان این‌که مراد از «شعراء» در این آیه دانشمندان بی‌عملند، افزود: در تفسیر قمی آمده است: این آیه درباره کسانی نازل شده که دین خدا را تغییر داده و می‌دهند و از فرمان خدا سرپیچی کرده و می‌کنند، آیا شما دیده‌اید که کسی از شاعری پیروی کند؟ منظور از «شعراء» کسانی هستند که دین خدا را بر آرای خود تفسیر نمایند و مردم بر این مطلب از آنان پیروی می‌کنند.
حسینی با یادآوری این‌که اسلام با هنر شعر مخالف نیست، با شعر بی‌هدف مخالف است، خواه در زمینه شعر باشد، یا قصه، یا فیلم، عکس، تئاتر یا طنز و سخنرانی، ادامه داد: اگر شعر و هنر در کنار ایمان قرار نگیرد، بستری مناسب و مسیری هموار برای حرکت منحرفان است قرآن شعری را تایید می‌کند که از شاعر مؤمن و عامل و ذاکر خدا باشد و در مسیر تحریک مردم برای دفاع از حق به‌کار گرفته شود.
وی افزود: اشعار هدف‌دار و سازنده در طول تاریخ، حماسه‌های فراوانی آفریده است، شعرای متعهد به اسلام در جنگ‌ها و در برابر دشمنان خونخوار و ستمگر با اشعار و شعارهایی که در قالب شعر می‌سرودند، آن‌چنان مردم را بر علیه آنان بسیج کرده و می‌شورانیدند که بی‌پروا بر دشمن زده و قلب آنان را می‌شکافتند و پایه‌های کاخ‌هایشان را متزلزل می‌ساختند.