توکل بر خدا؛ شعار میدهیم یا عمل میکنیم
گروه اندیشه: در قرآن و سیره اهل بیت(ع)بسیار تأکید شده که انسان باید فقط برخداوند توکل کند و این کار بهترین عاقبت را به همراه دارد اما سیل عظیم مشکلات و توکلهایی که بر زبان میرانیم ظاهراً دردی از ما داوا نمیکنند باید دید مشکل کار کجاست؟
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) از استان مرکزی، از مهمترين ويژگیهای یک مؤمن توكل بر خداست، آنچه که همه ما از توکل بر خدا شنیدهایم و حتی از آن پای منابر سخن راندهایم این است که مشکلات با توکل بر خداوند حل میشوند فرقی هم نمیکند تا چه اندازه گرفتارباشیم، چون ملاک قدرت خداست که بر همه چیز حتی خارج از قوانین این جهان مادی احاطه و اعمال قدرت دارد.
توکل در قرآن
در قرآن نیز به مؤمنان امر شده که تنها بر خدا توکل کنند؛«قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلاَّ بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ يَمُنُّ عَلَى مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَا كَانَ لَنَا أَن نَّأْتِيَكُم بِسُلْطَانٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَعلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: پيامبرانشان به آنان گفتند ما جز بشرى مثل شما نيستيم ولى خدا بر هر يك از بندگانش كه بخواهد منت مىنهد و ما را نرسد كه جز به اذن خدا براى شما حجتى بياوريم و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكل كنند.(آیه۱۱سوره ابراهيم﴾
اما آنچه بسیاری از ما تجربه کردهایم کمی متفاوت است سیل عظیم مشکلات و توکلهایی که ظاهراً دردی از ما دوا نکردهاند پس مشکل کار کجاست؟ اساساً چرا باید توکل کرد مگر دنیا قانون و حساب و کتاب ندارد یا مثلاً مشکلی که با پول و رابطه حل میشود چرا باید به خداوند واگذار کنیم؟
اگر بگوییم توکل انواع مختلفی دارد که سخنِ به جایی هم هست کمی به نظر تکرار مکررات خواهد بود توکل ظاهری و توکل واقعی، اما به هر ترتیب هر کاری که در زندگی انجام میدهیم ضوابطی دارد که جز از آن طریق امکان نمییابد یا اگر هم شدنی باشد ناقص اتفاق میافتد درباره توکل بر خداوند هم وضع به همین منوال است اتوموبیلی که پنچر شده را با زل زدن به لاستیک نمیتوان ترمیم کرد پس باید دست به کار شد.
ناتوانی انسان در امور
اما اینکه چرا باید به خداوند توکل کرد، خود قرآن پاسخ میهد؛«وَمَا لَنَا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ: چرا ما بر خدا توكل نكنيم با اينكه ما را به راههای(سعادت)مان رهبری كرده، و ما به طور مسلم در برابر آزارهای شما صبر خواهيم كرد(و دست از انجام رسالت خويش برنمیداريم) و توكل كنندگان بايد فقط بر خدا توكل كنند»(آیه ۱۲سوره ابراهيم) این آیه به خوبی جواب چرایی توکل بر خداوند را میدهد ضمن اینکه موجودی برتر و قدرتمندتر از خداوند وجود ندارد تا چاره کار را از او بخواهیم.
شکی نیست که انسان دارای محدودیتهای فراوانی است از ناتوانی در یک قضاوت ساده گرفته تا بیخبری از فردای خود چه رسد به اسرار عالم، بنابراین تشخیص اینکه چه چیز برای انسان سعادتآور است و چه کاری برایش شر خواهد بود بسیار مشکل است شاید بهترین کارکرد توکل بر خداوند را همین جا بتوان تجربه کرد به این معنا که عاقبت امور را به خداوند واگذار میکنیم و اعتماد داریم که بهترین نتیجه را عاید انسان میکند چراکه او خیّرخواه محض است و اساساً نسبتی با شرور و بدخواهی برای انسان ندارد.
در آیه 81 سوره نساء نیز تأکید شده است هرکس بر خدا توکل کند برایش کافی است همچنین در آیه 173 سوره آلعمران نیز خداوند بهترین وکیل معرفی شده، بنابراین اعتماد به خداوند به عنوان بهترین وکیل امری یقینی برای ما خواهد بود.
در تفسیر نور زیر آیه 12 سوره ابراهیم آمده است؛ «وكيل بايد دارای چهار شرط باشد از جمله: درايت، امانت، قدرت و محبت و كسی جز خداوند اين شروط را به نحو كامل ندارد، پس بايد در مشكلات علاوه بر صبر توكل نمود»، همچنین در تفسير الميزان تأکید شده؛«خداوند به بندگان خود خيانت نمیكند و جز خيّر برای ايشان چيز ديگری نمیخواهد و با اينكه چنين دليلی بر وجوب توكل داريم ديگر چه دليلی بر عدم آن میتوانيم داشته باشيم تا عذر ما باشد، ناگزير هيچ راه و عذری برای عدم توكل بر خدا نخواهيم داشت، در جمله «وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ»میفهماند كه: نه تنها ما بايد چنين باشيم بلكه هر كسی كه دارای توكل به خداست بايد وصفش چنين باشد، چه مؤمن و چه كافر، زيرا غير او دليل و راهنمای ديگری نيست هرچند كه غيرمؤمن نمیتواند متوكل حقيقی باشد».
توکل در ظاهر و عمل
در جواب این سؤال که چرا برخی نمیتوانند در عمل بر خدا توکل کنند و تنها توکل را لغلغه زبان میدانند و در نهایت به دنبال راههایی خلاف قانون و شرع مقدس میروند و نه تنها دنیای خود را بلکه آخرت را نیز به باد فنا میدهند باید به چند نکته توجه کرد از جمله آن ترس است، که در حديثی از امام رضا(ع) نهراسيدن از غير از خداوند عنوان شده است، برخی آنقدر که از ارباب رجوع یا ارباب میترسند از خداوند نمیهراسند یا آنقدر که از کم شدن شأن اجتماعی یا کمی مال و اموال خود میترسند از عاقبت دنیا و آخرت خود باکی ندارند پس چنین فردی هیچگاه نمیتواند به معنای واقعی توکل بر خداوند داشته باشد، در سیره اهل بیت(ع) آمده که انسان باید بداند مخلوفات نه میتوانند به او زيانی برسانند و نه سودی، سود و زيان ما تنها دست خداوند است، البته این ترس بیمورد درمان هم دارد که باید در جای خود بررسی شود.
شرط ديگر تلاش است متأسفانه برخی از مؤمنان اینگونه باور دارند همین که بگوییم توکل بر خدا تمام مشکلات حل میشود ولی این باور سادهلوحانه جایی در اسلام ندارد، تأکید بر تلاش و همت در امر توکل یکی از مهترین شروط است باید تلاش خود را تا حد توان انجام داد بعد ادعا کرد که بر خدا توکل میکنیم.
گروهی از اصحاب پيامبر(ص) درها را به روی خود بستند و به عبادت پرداختند و گفتند: روزی ما تضمين شده است، اين خبر به گوش پيامبر(ص)رسيد، حضرت دنبالشان فرستاد و فرمود: چه چيز شما را واداشت كه چنين كنيد؟ گفتند: يا رسولالله، روزی ما تضمين شده، از اين رو به عبادت روی آوردهايم، پيامبر(ص) فرموند: بدانيدهر كس چنين كند دعايش مستجاب نمیشود بايد به دنبال كسب و كار برويد.(كافي ،ج5،ص84)
بنابراین باید در کنار توکل بر خداوند همت کرد و دست به تلاش زد و البته در کنار آن از کسی نهراسید اگر ایمان داریم که خداوند روزی دهنده و صاحب امور است پس ترس از بنده خدا بیمورد خواهد بود ضمن اینکه توکل بر خداوند بهترین عاقبت را نصیب انسان میکند حتی اگر در نظر ما کمی تلخ هم باشد.
درواقع عنايت خداوند به عنوان يك قانون الهی، جريان خاصی را در مجموعه جهان هستی به دنبال دارد و با وارد كردن سلسلهای از امور و علتها، رسيدن به هدف را قطعی میكند، پيامبر اكرم(ص) میفرمايند:هر كس اهل توكل باشد و كار خود را به خداوند واگذار كند، صبح و شام بر او میگذرد در حالی كه او كنف در حفظ و حمايت الهی است و در سايه عافيت اوست. خداوند در كفايت نيازهای او تسريع میكند و از درجات بهشت آنقدر كه علم هيچ كس به آن نمیرسد و به ذهن كسی خطور نمیكند، به او عطا میفرمايد.(بحارلانوار ،ج70،ص165)
توکل در قرآن
در قرآن نیز به مؤمنان امر شده که تنها بر خدا توکل کنند؛«قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلاَّ بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ يَمُنُّ عَلَى مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَمَا كَانَ لَنَا أَن نَّأْتِيَكُم بِسُلْطَانٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَعلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: پيامبرانشان به آنان گفتند ما جز بشرى مثل شما نيستيم ولى خدا بر هر يك از بندگانش كه بخواهد منت مىنهد و ما را نرسد كه جز به اذن خدا براى شما حجتى بياوريم و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكل كنند.(آیه۱۱سوره ابراهيم﴾
اما آنچه بسیاری از ما تجربه کردهایم کمی متفاوت است سیل عظیم مشکلات و توکلهایی که ظاهراً دردی از ما دوا نکردهاند پس مشکل کار کجاست؟ اساساً چرا باید توکل کرد مگر دنیا قانون و حساب و کتاب ندارد یا مثلاً مشکلی که با پول و رابطه حل میشود چرا باید به خداوند واگذار کنیم؟
اگر بگوییم توکل انواع مختلفی دارد که سخنِ به جایی هم هست کمی به نظر تکرار مکررات خواهد بود توکل ظاهری و توکل واقعی، اما به هر ترتیب هر کاری که در زندگی انجام میدهیم ضوابطی دارد که جز از آن طریق امکان نمییابد یا اگر هم شدنی باشد ناقص اتفاق میافتد درباره توکل بر خداوند هم وضع به همین منوال است اتوموبیلی که پنچر شده را با زل زدن به لاستیک نمیتوان ترمیم کرد پس باید دست به کار شد.
ناتوانی انسان در امور
اما اینکه چرا باید به خداوند توکل کرد، خود قرآن پاسخ میهد؛«وَمَا لَنَا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ: چرا ما بر خدا توكل نكنيم با اينكه ما را به راههای(سعادت)مان رهبری كرده، و ما به طور مسلم در برابر آزارهای شما صبر خواهيم كرد(و دست از انجام رسالت خويش برنمیداريم) و توكل كنندگان بايد فقط بر خدا توكل كنند»(آیه ۱۲سوره ابراهيم) این آیه به خوبی جواب چرایی توکل بر خداوند را میدهد ضمن اینکه موجودی برتر و قدرتمندتر از خداوند وجود ندارد تا چاره کار را از او بخواهیم.
شکی نیست که انسان دارای محدودیتهای فراوانی است از ناتوانی در یک قضاوت ساده گرفته تا بیخبری از فردای خود چه رسد به اسرار عالم، بنابراین تشخیص اینکه چه چیز برای انسان سعادتآور است و چه کاری برایش شر خواهد بود بسیار مشکل است شاید بهترین کارکرد توکل بر خداوند را همین جا بتوان تجربه کرد به این معنا که عاقبت امور را به خداوند واگذار میکنیم و اعتماد داریم که بهترین نتیجه را عاید انسان میکند چراکه او خیّرخواه محض است و اساساً نسبتی با شرور و بدخواهی برای انسان ندارد.
در آیه 81 سوره نساء نیز تأکید شده است هرکس بر خدا توکل کند برایش کافی است همچنین در آیه 173 سوره آلعمران نیز خداوند بهترین وکیل معرفی شده، بنابراین اعتماد به خداوند به عنوان بهترین وکیل امری یقینی برای ما خواهد بود.
در تفسیر نور زیر آیه 12 سوره ابراهیم آمده است؛ «وكيل بايد دارای چهار شرط باشد از جمله: درايت، امانت، قدرت و محبت و كسی جز خداوند اين شروط را به نحو كامل ندارد، پس بايد در مشكلات علاوه بر صبر توكل نمود»، همچنین در تفسير الميزان تأکید شده؛«خداوند به بندگان خود خيانت نمیكند و جز خيّر برای ايشان چيز ديگری نمیخواهد و با اينكه چنين دليلی بر وجوب توكل داريم ديگر چه دليلی بر عدم آن میتوانيم داشته باشيم تا عذر ما باشد، ناگزير هيچ راه و عذری برای عدم توكل بر خدا نخواهيم داشت، در جمله «وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ»میفهماند كه: نه تنها ما بايد چنين باشيم بلكه هر كسی كه دارای توكل به خداست بايد وصفش چنين باشد، چه مؤمن و چه كافر، زيرا غير او دليل و راهنمای ديگری نيست هرچند كه غيرمؤمن نمیتواند متوكل حقيقی باشد».
توکل در ظاهر و عمل
در جواب این سؤال که چرا برخی نمیتوانند در عمل بر خدا توکل کنند و تنها توکل را لغلغه زبان میدانند و در نهایت به دنبال راههایی خلاف قانون و شرع مقدس میروند و نه تنها دنیای خود را بلکه آخرت را نیز به باد فنا میدهند باید به چند نکته توجه کرد از جمله آن ترس است، که در حديثی از امام رضا(ع) نهراسيدن از غير از خداوند عنوان شده است، برخی آنقدر که از ارباب رجوع یا ارباب میترسند از خداوند نمیهراسند یا آنقدر که از کم شدن شأن اجتماعی یا کمی مال و اموال خود میترسند از عاقبت دنیا و آخرت خود باکی ندارند پس چنین فردی هیچگاه نمیتواند به معنای واقعی توکل بر خداوند داشته باشد، در سیره اهل بیت(ع) آمده که انسان باید بداند مخلوفات نه میتوانند به او زيانی برسانند و نه سودی، سود و زيان ما تنها دست خداوند است، البته این ترس بیمورد درمان هم دارد که باید در جای خود بررسی شود.
شرط ديگر تلاش است متأسفانه برخی از مؤمنان اینگونه باور دارند همین که بگوییم توکل بر خدا تمام مشکلات حل میشود ولی این باور سادهلوحانه جایی در اسلام ندارد، تأکید بر تلاش و همت در امر توکل یکی از مهترین شروط است باید تلاش خود را تا حد توان انجام داد بعد ادعا کرد که بر خدا توکل میکنیم.
گروهی از اصحاب پيامبر(ص) درها را به روی خود بستند و به عبادت پرداختند و گفتند: روزی ما تضمين شده است، اين خبر به گوش پيامبر(ص)رسيد، حضرت دنبالشان فرستاد و فرمود: چه چيز شما را واداشت كه چنين كنيد؟ گفتند: يا رسولالله، روزی ما تضمين شده، از اين رو به عبادت روی آوردهايم، پيامبر(ص) فرموند: بدانيدهر كس چنين كند دعايش مستجاب نمیشود بايد به دنبال كسب و كار برويد.(كافي ،ج5،ص84)
بنابراین باید در کنار توکل بر خداوند همت کرد و دست به تلاش زد و البته در کنار آن از کسی نهراسید اگر ایمان داریم که خداوند روزی دهنده و صاحب امور است پس ترس از بنده خدا بیمورد خواهد بود ضمن اینکه توکل بر خداوند بهترین عاقبت را نصیب انسان میکند حتی اگر در نظر ما کمی تلخ هم باشد.
درواقع عنايت خداوند به عنوان يك قانون الهی، جريان خاصی را در مجموعه جهان هستی به دنبال دارد و با وارد كردن سلسلهای از امور و علتها، رسيدن به هدف را قطعی میكند، پيامبر اكرم(ص) میفرمايند:هر كس اهل توكل باشد و كار خود را به خداوند واگذار كند، صبح و شام بر او میگذرد در حالی كه او كنف در حفظ و حمايت الهی است و در سايه عافيت اوست. خداوند در كفايت نيازهای او تسريع میكند و از درجات بهشت آنقدر كه علم هيچ كس به آن نمیرسد و به ذهن كسی خطور نمیكند، به او عطا میفرمايد.(بحارلانوار ،ج70،ص165)
