الهی کردن جامعه؛ ریشه دکترین حقوقی امام علی(ع)
گروه اندیشه: در ميزگرد «دكترين حقوقی امام علي(ع)» كه در تحريريه ايكنای خوزستان برگزار شد، به بحث حقوقی امام علي(ع) و اينكه شخصيت ايشان ادامه خط فكری رسول خدا(ص) بود، پرداخته شد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در آستانه فرا رسيدن سالروز ميلاد حضرت اميرالمؤمنين امام علي(ع) ميزگرد «دكترين حقوقي امام علي(ع)» به همت ايكنای خوزستان برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمين سعيد سعدي معاون آموزش و منابع انساني دادگستري استان خوزستان و مدير مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز، غلامرضا كريمي مدرس دانشگاه و مدرس مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي و نماينده حقوقي وزير دفاع در جنوب كشور و همچنين عليرضا ششبلوكي مدرس حقوق و علوم سياسي دانشگاه آزاد اسلامي اهواز مهمانان اين ميزگرد بودند.
حجتالاسلام و المسلمين سعید سعدی، معاون آموزش و منابع انساني دادگستري استان خوزستان، اظهار کرد: با توجه به اينكه در آستانه ميلاد مسعود حضرت اميرالمومنين حضرت علی(ع) هستيم پرداختن به اين نكته مهم است و آن اينكه؛ چرا حضرت اميرالمؤمنين(ع) اینقدر مهم است؟ بياييم بيرون از فضاي معتقدات و داشتههاي خودمان پيرامون اين مسأله صحبت كنيم. وقتی خط فکری اسلام شروع شد، بسیاری از افراد که به انگيرههاي مختلف دشمن دین و اسلام بودند، برخورد با دين را شروع كردند. وقتی احساس کردند نمیتوانند رسول خدا(ص) را از صحنه خارج کنند، تمام امیدشان این بود که با رحلت ایشان خط فکریشان به پایان میرسد.
وي ادامه داد: خط فکری رسول خدا(ص) این بود که یک نفر باید میان مردم زندگي كند و با تمام وجود به ارزشهای الهی معتقد باشد و به آنها عمل کند. این وضعیت دشمنان دين را به خطر میانداخت. به این معنا که خیلی از افراد میديدند منافع و خیرهسریها و امیال نفسانی آنها تأمین نمیشود؛ چرا كه يك شاخص ارزشي پيشروي آنها قرار دارد و این شاخص ارزشی با حضور خود، همه را به ارزشهای الهی دعوت میکند، معیار میشود و دیگران همه را با او میسنجند. این معیار از نظر آنها مخرب بود و با وجود آن معيار، آنها همیشه مانع بزرگي را برای رسیدن به امیال نفسانی خود پیش روی خود میدیدند.
شخصيت اميرالمؤمنين(ع) ادامه خط فكري رسول خدا(ص) بود
مدير مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز گفت: دشمنان اسلام به رحلت رسول اكرم(ص) امید بسته بودند که پس از ایشان کسی نیست در این ابعاد و با این کمیت و کیفیت در جامعه حضور داشته باشد. وجود رسول خدا(ص) به شدت مایه آزردگی خاطر آنها بود و تصور میکردند بعد از رسول اكرم(ص) جامعه به مسیر سابق خود بازمیگردد و اسلام از خاصیت میافتد. اما وجود مقدس امیرالمؤمنین(ع) بر این تصور خط بطلان کشید. آنها دیدند که حضرت علي(ع) همان اخلاق، همان عدالت، مدارا و کمک به فقرا، رسیدگی به دردمندان و همان عبادتهای شبانه و زهدهای عارفانه را دارد. آنها دیدند حضرت امیرالمؤمنین(ع) آمده است و بدون اتصال مستقیم با منبع وحی و به صرف تعالیم رسول خدا(ص) و اجتهاد شخصی( كه ابزار آن در وجودشان از نظر فكري فراهم است) همان مسیر را دنبال میکند. دیدند شمشیر همان شمشیر و تدبیر همان تدبیر است. لذا اجازه ندادند وجود امیرالمؤمنین(ع) در جامعه تشعشع پیدا کند و سعی کردند حضرت علي(ع) در صحنه جهان اسلام برجستگی خاصی نسبت به اقران خود پيدا نكند. تلاش كردند حضرت را عاديسازي كنند و رابع اربعه شود. ولی وقتی مقایسه میکنیم ميبينيم: «ميان ماه من تا ماه گردون / تفاوت از زمين تا آسمان است».
حضرت علي(ع) نقطه اتكاي فكري جامعه اسلامي پس از پيامبر(ص) بودند
اين قاضي پيشكسوت دادگستري ادامه داد: توهين روش ما نيست و هیچ کس را نباید مورد اهانت قرار داد، اما در مقام مقایسه وقتي به روشها نگاه ميكنيم ميبينيم روش مولا دقیقاً مطابق روش پیامبر(ص) است و الهامبخشیهای عبادی، اجتماعی و سلوک شخصی حضرت باعث شد جامعه از نظر سطح فکری یک نقطه اتکای ارزشی داشته باشد. گاهي اوقات برخی از افراد در جامعه غریب هستند؛ غريب از اين جهت كه تکیهگاه فكري ندارند و در کشتی طوفانزدهاي كه سوار آن هستند، لنگرگاه اطمینانی ندارند که رفتار و اعمال خود را در آنجا بسنجند و مطمئن باشند جواب درستي براي نيازهاي فكري خود دريافت ميكنند. حضرت علی(ع) این لنگرگاه است. لذا میبینید خلفای وقت نيز به ایشان مراجعه میکردند و از ایشان رهنمود میخواستند و وقتی مشورتی میدادند میدانستند با دلسوزي پاسخ ميدهند و بهترین راه است.
سعدي با بیان اینکه انگیزه اصلی عدالتورزی امیرالمؤمنین(ع) نزديكي به تقوا بود، توضیح داد: معنای تقوا، ترس از بیرون رفتن از ارزشهای الهی است. یعنی انسان ميترسد كه نكند از ارزشهای الهی جدا شود. چون وقتي از ارزشهاي الهي جدا شد گرفتار ارزشهاي غير الهي ميشود. تقوا یعنی آنکه بترسید از اینکه در جایی دیده شوید که خدا دوست ندارد و کاری کنید که با ارزشها و معیارهای الهی یکی نباشد؛ چون از انسانیت خود و از قله دور میشوید. جایگاه انسان خلیفهالهی است؛ و نباید کاری کند که از این مرتبه تنزل کند. لذا اگر حضرت علی(ع) عدالتورزی میکرد دليلش اين است كه خلیفهالله بود. بنابراین این جلوهها که اشاره شد صفحه بسیار زرینی از عدالتورزان جهان؛ بلکه ملهم به همه آنها، همه نتیجه تقوی است. از این جهت باید مولا را دید و عدالتورزی و دکترین حقوقی حضرت علی(ع) به این ریشهها برمیگردد.
ریشه حقوق الهی کردن جامعه است
مدير مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز در ادامه سخنان خود تصریح کرد: عمده اشکال مکاتب حقوقی دنیا یک بحث ریشهای است؛ اینکه چه کسی به آنها اجازه میدهد این دخل و تصرفها را بکنند؟ آیا اکثریت حق دارند به من اختیار دهند به عنوان قاضی کسی را اعدام یا زندانی کنم یا خير؟ ریشه حقوق کجاست؟ ولی در نگرش مولا امیرالمؤمنین(ع) شما با این بحران مواجه نمیشوید؛ چراکه در ديدگاه حضرت اميرالمومنين ریشه حقوق، الهی کردن جامعه است. لذا مباحثی مثل حقالناس و حقالله در آن تعریف و دیده میشوند و جهان غرب امروز به شدت نیازمند چنین نگرشی است.
معاون آموزش و منابع انساني دادگستري استان خوزستان ادامه داد: اینکه چه چیزی جرم است و چه چیزی جرم نیست، آیا گروه حقوقدانان نظر دادهاند، چه حقی داشتند؟ آیا جامعه آنها را انتخاب کرده است؟ چطور و چه زمان انتخاب کرده است؟ وقتی به جهانبینی متقن حضرت امیرالمؤمنین؛ علی(ع) نگاهی میاندازیم میبینیم همه چیز ریشه الهی دارد و خدایی که خالق است در این نگرش برای مخلوق خود برنامهریزی کرده است که بهترین، ریشهایترین و عادلانه ترین برنامهها است که حضرت به آنها معتقد بود و به آنها عمل میکرد.
اين مدرس حوزه و دانشگاه با بیان مصاديقي از منش حقوقی حضرت علی(ع) افزود: در این نگرش حتی شیر بچه گوسفند فراموش نمیشود. بر اساس این نگرش است که حضرت سفارش قاتل خود را میکند: «بجز از علی که گوید به پسر که قاتل من/ چو اسیر توست اکنون به اسیر کن مدارا». حضرت می فرماید: دیدم رسول خدا(ص) توصیه میکرد حتی «کلب عقور» را هم مثله نکنید. و الان ببینید مسائلی که امروز در جهان به نام اسلام اتفاق میافتد، چقدر از دین و نگرش حضرت علی(ع) دور است. اتفاقاتی که در جهان امروز اسلام میافتد با فرهنگ علوی و رحمت عاطفه اسلامی همخوانی ندارد.
سعدی با اشاره به جنایتهای گروههای تکفیری گفت: اینها همه نکاتی است که حضرت امیرالمؤمنین(ع) یک لحظه هم آنها را نمیپذیرند. خیلی تلاش شده است که چهره خشنی از حضرت مطرح شود. اما حضرت علی(ع) یک دنیا عاطفه بود. امیرالمؤمنین(ع) را سپاهیان سر پا پوشیده از سلاحِ متعددِ دلاور پهلوان از پا در نمیآورد؛ اما اشک یتیم و آه یک پیرزن کمرشان را میشکست. ایشان چهره خود را به آتش دنیا نزدیک میکردند و به خود میگفت: اي علی بچش، کاری نکن که به آتش جهنم نزدیک شوی. عذر تقصیر به پیشگاه خدا میبرد. گفت: «هو البکاء فی المحراب لیلا/و هو الضحاک اذا اشتد الضراب». صحنههایی که همه به خاطر جهان بینی ضعیفشان جا میخورند، حضرت لبخند به لب دارند و زمانی که افراد مشغول خوشیهای شبانه هستند، امام مشغول عبادتهای عارفانه است.
حضرت امیرالمؤمنین(ع) چرا عدالتورز بودند؟
وي در ادامه با طرح پرسشهايي پيرامون مبناي رفتار عدالت ورزانه حضرت علي(ع) اظهار كرد: حضرت امیرالمؤمنین(ع) چرا عدالتورز بودند؟ در وجود عدالت چه دیده بود؟ آیا عدالت به عنوان زیربنای فکری حضرت بود یا فراورده فکری ایشان؟ به بيان ديگر، آيا حضرت با مقدماتي به عدالت رسيده بودند يا عدالت مقدمهاي براي كارهاي بعدي ايشان شد؟
اين قاضي دادگستري با اشاره به آیه «اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى» (مائده، 8) گفت: آيه ميفرمايد عدالت پيشه كنيد؛ چراكه به تقوي نزديكتر است. از اين آيه معلوم میشود تقوا مبنا است و تقواست که انسان را به عدالت رهنمون میکند. به عبارتی عدالت نتیجه و ثمره تقوا است. به عبارت ديگر، اگر بخواهیم تقوای افراد را بسنجیم یکی از این سنجهها و معیارها داشتن عدالت است. نميشود كسي ادعاي تقوا بكند اما عدالت نداشته باشد. در واقع مقصود از عدالت «اعطاي كل ذيحق، حقه»(دادن حق به صاحب آن) است و در رساله حقوق امام سجاد(ع) که استمرار خط فکری حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، نيز ميبينيم چطور حقوق مختلف بحث میشود.
این مدرس حوزه و دانشگاه گفت: اگر حضرت علی(ع) عدالت ورز بودند این عدالت پیشنیاز داشت و پیشنیاز آن تقوا و رسیدن به تقوا بود. در واقع آنچه گفته شد جلوههایی از شخصیت حضرت علی(ع) است که بیان شد و به گفته شاعر «اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود/یک فروغ رخ ساقیست که در جام افتاد». بزرگي شخصيت حضرت علي(ع) نيز حقيقتا چنين است و آنچه گفته شد، گوشهاي از شخصيت ايشان است.
مراحل الگوسازی عدالت علوی در جامعه
سعدی در جمعبندي سخنان خود گفت: لزوم الگوسازی از شخصیت حضرت علی(ع) خصوصا برای جامعه حقوقدان و حقوقخوان و کسانی که میخواهند یک جامعه بهرهمند از حقوق مدنی و انسانی داشته باشند، به شدت لازم است که این الگوسازی باید در چند مرحله انجام شود؛ مرحله اول شناخت ریشههای عدالتورزی حضرت علی(ع) و تقویت آنها، مرحله دوم احصاء جلوههای عدالتورزی حضرت به عنوان نمونهای از چند فصل و مرحله آخر روزآمد کردن اینها است.
وی در باب روزآمد کردن ریشههای عدالتورزی حضرت گفت: به روز آوری به عنوان ترجمه به این معناست که آنها را به زبان کنونی جهان ترجمه کنیم. زبان امروزي جهان نیازمند آن است روح یک عمل عدالت ورزانه را استخراج کرده و به زمان فعلی انتقال دهیم. به طور مثال در بحث تأمین اجتماعی حضرت فرمودند: افراد تا وقتی زنده و توانمند هستند به جامعه کمک میکنند، حال که پیر شدهاند چرا آنها را ترک میکنید؛ بلکه باید از بیت المال به آنها کمک کنید. با توجه به این نکته باید به مسولان گفت نباید از صندوقهای اجتماعی کمک بگیرید؛ بالعکس باید به آنها کمک کنید. حال اینکه صندوقهای تأمین اجتماعی در زمانی که یک نفر کار میکند، مبالغی را از او کم میکند، با این مبالغ کار میکند و وقتی فرد بازنشسته شد، به او کمک میکند.
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: دولتها نه تنها به این صندوقها کمک نمیکنند؛ بعضی اوقات از آنها استقراض میکنند. چه کسی این اجازه را داده است؟ آنچه از سيره و روحیه امیرالمؤمنین(ع) بر مي آيد اين است كه به این صندوقها بايد کمک شود. بنابراین الغاء خصوصیت به این معناست که نگوییم این قانون مخصوص آن زمان است، بلکه در موارد مشابه میتوان آن را به کار برد. لذا این سه مرحله؛ یعنی شناخت ریشهها، احصاء جلوهها و روزآمد کردن عملکرد عدالت ورزانه حضرت علی(ع) باید انجام شود تا بتوان رایحهای از عدالت علوی را در جامعه استشمام کرد.
به گزارش ايكناي خوزستان در ادامه اين ميزگرد، غلامرضا کریمی، حقوقدان، نماينده حقوقي وزير دفاع در جنوب كشور و مدرس مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز اظهار کرد: صحبت درباره حضرت علی(ع) بسیار دشوار است. شخصیت حضرت ابعاد ناشناخته بسیاری دارد که ما در اينجا به آنچه فهمیدهایم بسنده میکنیم. حضرت علی(ع) نه به عنوان شخص بلکه ایشان یک معیار است؛ معیاری که میتوان اصول و ضوابط و ملاکهایی را در هر شرایط زمانی و مکانی به واسطه ایشان تعیین کرد.
گفتمان عدالت علوی برجستهترین شاخص است
وي خاطرنشان كرد: حضرت علی(ع) یک الگوی جامع و کامل برای زندگی فردی، تعامل جمعی، سیاست، فرهنگ، قضاوت، حقوق، حکمرانی، حکمت عملی و نزاهت نظری است. اما در میان همه این مواردی که گفته شد گفتمان عدالت علوی برجستهترین شاخص است. عدالت حضرت علی(ع) مخصوصاً در عصر کنونی و در جوامع مختلف که مردم تشنه عدالت هستند، قابل بحث و بررسی است.
كريمي با بيان اينكه در کنار توحیدمحوری حضرت، حقمحوری نيز در سيره و منش ایشان مورد توجه است، گفت: عبارات و تعابیری که ایشان درباره حق فرمودهاند نشاندهنده اهمیتی است که برای حق قائل بودهاند. عباراتي از قبيل: «الحق سیف قاطع»، «الحق افضل السبیل»، «الحق أحق أن یتُبّع» و مواردی از این قبیل که نشان از این مطلب است که هیچ ارزشی از نظر حضرت همطراز و همسان و همپايه با حق نیست.
اين مدرس حوزه و دانشگاه اظهار کرد: توجه و نگاهی که حضرت به مقوله حقوق بشر داشتند یکی از موضوعات مهمی است که میتوان ساعتها درباره آن سخن گفت. یکی از موارد دیگر انساندوستی ایشان است. حضرت به انسان به ما هو انسان به عنوان موجودی توجه داشت که فعلِ او را، از سایر ابعاد شخصیتی جدا میکرد؛ از منظر حضرت علی(ع) فعل انسان از نوع او قابل تفکیک است و ایشان تمامیت جسمی و حیثیت روحی و حتی جنازه یک انسان را محترم و مهم میدانستند.
نامه حضرت علی(ع) به مالک؛ زیباترین متن حقوقي از لحاظ نگارش و محتوا
كريمي با اشاره به نامه 53 نهجالبلاغه (نامه حضرت علی(ع) به مالک اشتر) گفت: این نامه میتواند زیباترین پیام و زیباترین متن از لحاظ نگارش و محتوا باشد. باید تأسف خورد که مضامینی چنین عالی از لحاظ محتوا و نگارش برای جامعه بشری امروز مغفول مانده است. بعضاً در کتبی که برای دانشجویان استفاده میشود و ميخوانيم به منشور کبیر پادشاه بریتانیا و مواردی از این دست اشاره میشود اما وقتی نگاه میکنیم، ميبينيم پیش از اینها ما چنین منبع باارزش و ذیقیمتی داریم که از آن غفلت كردهايم.
نگرش همه جانبه حضرت علي(ع) به بشر و حقوق او
مدرس مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز تصريح كرد:باید تأسف خورد که در یک جامعه شیعی برای شناساندن حضرت علی(ع) به جهانیان چقدر کمکاری شده است. در این نامه میخوانیم که ایشان فرمود: ای مالک تو را والي مردماني میگمارم که یا در خلقت با تو برابرند یا در دین، پس با آنها چنين كن و چنان كن و در ادامه توصیههایی دارند. نگاه حضرت علي(ع) به موضوع بشر و حقوق بشر، از منظر مذهب، نژاد، قومیت و هیچ کدام از معیارهایی که حتی در مترقیترین اندیشههای حقوقی ممكن است يكي از اين ابعاد به چشم بخورد، نبود. ایشان انسان را همه جانبه مینگریست.
وی افزود: مورد دیگر تقدم حقالناس بر حقالله است. وقتي ایشان دلیل مسئولیت را عهدي میدانستند که خداوند از عالمان گرفته تا حق مظلومان را از ظالم بگيرد، نشاندهنده شخصيت حضرت علي(ع) و نگاه ایشان به حقالناس است. ايشان فرمودند: «هرگاه خداوند بندهای را گرامي ميدارد او را در در اقامه حق یاری میکند» و سیره عملي حضرت حاكي از اولويت حقالناس است؛ چنان که در داستان عقیل نیز مشاهده میکنیم كه بسيار نقل شده و به كرات شنيدهايم كه به حضرت مراجعه ميكند كه بخشي از بيتالمال را به جهت ناتواناييهايي كه دارد، به او ببخشد كه حضرت نميپذيرد و رفتار ايشان نشاندهنده آن است که حقالناس از نظر حضرت اهمیت بسیار زیادی دارد.
نماينده حقوقي وزير دفاع در جنوب كشور ادامه داد: ایشان حتی به حقوق حیوانات نیز در سيره عملي و منش خود توجه داشتهاند. چنانکه نامه 25 حضرت در مورد حیوانات است. به طور مثال ايشان جداگذاشتن بچه شتر از مادرش را مذموم ميدانستند يا توصيه كردهاند وقتي گوسفندي متولد ميشود تمام شير مادر او را ندوشيد. اين قدر ظرافت در نگرش يك زمامدار حكومت اسلامي وجود دارد كه به ریزترین مسائل مربوط به امور حقوقی توجه داشته است.
تساوي افراد در پیشگاه حق مهمترین دغدغه حضرت علي(ع) است
کریمی با بيان اينكه عدالتمحوری مهمترین ارزش و به عبارتي تساوي افراد در پیشگاه حق مهمترین دغدغه ایشان بوده است، به ماجراي مراجعه طلحه و زبير به امام علي(ع) اشاره كرد و گفت: همه شنيدهايم كه طلحه و زبیر از همان ابتدا به حضرت علي(ع) مراجعه مِيكنند و ميگويند ما همرزم شما بوديم، سابقه دوستي داشتيم، از سهم بيتالمال چه سهمي به ما ميرسد؟ كه حضرت علي(ع) شمع بيتالمال را خاموش ميكند و شمع ديگري را روشن ميكند تا از همان ابتدا پیام قاطعی به آنها بدهد که من همه را یکسان نگاه میکنم. رانتخواري كه معمولا شايع است و حتي در نظامهاي توسعه يافته ميبينيم كه برخي از احزاب از منافع بيشتري در حكومتها برخوردارند، در منظر حضرت علي(ع) هيچ جايگاهي نداشته است. اين يكي از ويژگيهاي حضرت علي(ع) است تااندازهای که زمانی که ضربت میخورند، از ايشان ميپرسند: با قاتل شما چه كنيم؟ ایشان فرمودند: «یک ضربه در مقابل یک ضربه» این نگاه عدالتمحور را در همه ابعاد زندگی ایشان میتوان دید.
وی در ادامه پيرامون ديگر ابعاد برجسته شخصيت حضرت علي(ع) افزود: اعتقاد به شایستهسالاری يكي ديگر از ويژگيهاي حضرت است كه در سیره عملي ایشان نيز مشهود است. روحیه مداراورزانه در شخصیت ایشان یک روحیه غالب بود و در عين حال ايشان يك چارچوب مشخص و معینی برای حفظ اصولی که به آن معتقد بودند و عدم تخطي از آن اصول، در نظر میگرفت.
اين مدرس دانشگاه توضيح داد: حضرت رضایت خداوند، حقوق مردم، اخلاق و عدالت را یکجا میدید و آنها را جدای از هم در نظر نمیگرفت. حضرت علي(ع) مسائلی که در دو سده اخیر در جوامع پيشرفته مطرح شده مثل بيمه و تأمين اجتماعی را در آن زمان مورد توجه قرار دادهاند. در سيره ايشان ميخوانيم از جايي عبور ميكردند، شخصي را در حال تکدی میبینند. در اين حال حضرت خطاب به افراد همراه خويش ميفرمايند زماني كه اين فرد جوان بود، توان او به كار گرفته شد ولي الان كه پير و فرتوت شده به كنار گذاشته شد، حتما بايد سهمی از بیتالمال براي او در نظر گرفت. در واقع اين نگاه و عمل حضرت اميرالمومنين(ع) همان بيمه تأمين اجتماعي امروزي است.
مدرس مؤسسه حقوق و قضاي اسلامي اهواز گفت: اینها ویژگیهای مختلفی است که در مشی حکومتی و نوع نگرش حضرت وجود داشته، هم به آنها معتقد بوده و هم در مدت 5 سال زمامداری خود آنها را در جامعه پیاده کرد.
به گزارش ايكناي خوزستان در ادامه میزگرد «دکترین حقوقي امام علی(ع)» علیرضا ششبلوکی، مدرس حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اهواز با اشاره به ابعاد مختلف شخصیت حضرت اميرالمومنين علی(ع)، در خصوص قضاوت ایشان گفت: قضاوت حضرت را به چند مرحله تقسیم می کنند که شامل دوره پیامبر(ص)، دوره خلفا و زمان خلافت ایشان در مسجد کوفه است که امروز نیز محلی به نام دکهالقضاء در آنجا مشهود است.
وي افزود: وجود پرنور حضرت اميرالمومنين در نجف اشرف مايه سكينه و آرامش علما بوده و هست علت این امر این است که همه چیز در وجود حضرت علی(ع) خلاصه میشود؛ چنانکه در حدیثی از رسول خدا(ص) نقل شده است: «أنا مدینه العلم و علی بابها» سکون، قضاوت، علم، فرهنگ و ... حضرت امروز موضوع تحقیقات بسیاری قرار گرفته است.
شخصیت و عدالت حضرت علی(ع) میان پیروان ادیان دیگر نیز مورد قبول است
وی با اشاره به نمونههایی از قضاوتهای عادلانه امیرالمؤمنین(ع)، گفت: شأنیت و شخصیت و عدالت حضرت علی(ع) میان پیروان ادیان دیگر نیز مورد قبول است.جمله معروف «علی معالحق و الحق مع علی» نشان میدهد که چگونه ممکن است کسی که قرآن ناطق است، يك هدایتگر نيز ميباشد. در زمینه توجه به حقوق حیوانات در روایات داریم که حضرت شبی به سمت مسجد میرفتند، حیواناتی را در قفس دیدند و فرمودند: اگر میتوانید غذای این حیوانات را بدهید در غیر این صورت آنها را آزاد کنید. در باب اسرا نيز فرمودند: احسان و اطعام حق اسیر است. همچنین ایشان در باب افرادی که به حبس ابد محکوم میشوند میفرماید باید حقوق خانواده آنها را از بیتالمال تأمین کرد.اینها همه نکاتی است که در این باب میتوان سخن گفت. حضرت رضاي خداوند را در حفظ حريم انسانها ميدانستند.
شش بلوکی ادامه داد: در باب حقوق رفاهی که مصادیق آن حقوق اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است، حضرت همه موارد از جمله تغذیه، آب شرب سالم، مسکن و مواردي از اين دست را بحث کرده است. از این رو در هر زمینهای از شخصیت ایشان، دنیایی از مطالب را میتوان یافت. اما چنانکه گفته شد، دشمنان نگذاشتند، حضرت چنان که هست به جامعه معرفی شود.
وي ادامه داد: هدف در علم حقوق رسیدن به عدالت است و تعریف علم و حقوق نیز همین است. اصلاً رسالت پیامبر(ص) عدالتگستری است. مشکل جامعه اسلامی امروز از بین رفتن عدالت است.
