امام موسی کاظم(ع)؛ اسوه عبادت و استقامت
گروه اندیشه: امام موسی كاظم(ع) اسوه عبادت و استقامت و تبلور ارزشهای انسانی و الهی و نمونه بارزی از دینداری است یکی از ویژگیهای ایشان استقامت و حفظ عزت اسلامی بوده است به طوریکه این امام بزرگوار با عزت زندگی کرد و سرانجام با عزت در زندان به شهادت رسید.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، 25 رجب مصادف است با سالروز شهادت امام موسی کاظم(ع)، امامی که اسوه عبادت و استقامت و تبلور ارزشهای انسانی و الهی بودهاند.حضرت امام موسی کاظم(ع) عابدترین و زاهدترین، فقیهترین، سخیترین و
کریمترین مردم زمان خود بود، هر گاه دو سوم از شب میگذشت نمازهای نافله
را به جا میآورد و تا سپیده صبح به نماز خواندن ادامه میداد و هنگامیکه
وقت نماز صبح فرا میرسید، بعد از نماز شروع به دعا میکرد و از ترس خدا آن
چنان گریه میکرد که تمام محاسن شریفش به اشک آمیخته میشد و هر گاه قرآن
میخواند مردم پیرامونش جمع میشدند و از صدای خوش او لذّت میبردند.این امام همام نمونه بارز دینداری در موقعیتهای خفقان دوران خود بودند که با درایت مقابل ظلم ایستادند.
امام موسی کاظم(ع) هفتمین امام شیعیان در هفتم صفر سال 128 هجری در منطقه ابداء (بین مدینه و مکه) متولد شدند.در صلوات خاصه امام موسی کاظم(ع) که به زیبایی به ابعاد شخصیتی این امام همام اشاره شده است میخوانیم: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ صَلِّ عَلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ وَصِیِّ الْأَبْرَارِ وَ إِمَامِ الْأَخْیَارِ وَ عَیْبَةِ الْأَنْوَارِ وَ وَارِثِ السَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ وَ الْحِکَمِ وَ الْآثَارِ الَّذِی کَانَ یُحْیِی اللَّیْلَ بِالسَّهَرِ إِلَى السَّحَرِ بِمُوَاصَلَةِ الاسْتِغْفَارِ حَلِیفِ السَّجْدَةِ الطَّوِیلَةِ وَ الدُّمُوعِ الْغَزِیرَةِ وَ الْمُنَاجَاةِ الْکَثِیرَةِ وَ الضَّرَاعَاتِ الْمُتَّصِلَةِ وَ مَقَرِّ النُّهَى وَ الْعَدْلِ وَ الْخَیْرِ وَ الْفَضْلِ وَ النَّدَى وَ الْبَذْلِ وَ مَأْلَفِ الْبَلْوَى وَ الصَّبْرِ وَ الْمُضْطَهَدِ بِالظُّلْمِ وَ الْمَقْبُورِ بِالْجَوْرِ وَ الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ وَ ظُلَمِ الْمَطَامِیرِ ذِی السَّاقِ الْمَرْضُوضِ بِحَلَقِ الْقُیُودِ وَ الْجَنَازَةِ الْمُنَادَى عَلَیْهَا بِذُلِّ الاسْتِخْفَافِ وَ الْوَارِدِ عَلَى جَدِّهِ الْمُصْطَفَى وَ أَبِیهِ الْمُرْتَضَى وَ أُمِّهِ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ، بِإِرْثٍ مَغْصُوبٍ وَ وِلاءٍ مَسْلُوبٍ وَ أَمْرٍ مَغْلُوبٍ وَ دَمٍ مَطْلُوبٍ وَ سَمٍّ مَشْرُوبٍ اللَّهُمَّ وَ کَمَا صَبَرَ عَلَى غَلِیظِ الْمِحَنِ وَ تَجَرَّعَ غُصَصَ الْکُرَبِ وَ اسْتَسْلَمَ لِرِضَاکَ وَ أَخْلَصَ الطَّاعَةَ لَکَ وَ مَحَضَ الْخُشُوعَ وَ اسْتَشْعَرَ الْخُضُوعَ وَ عَادَى الْبِدْعَةَ وَ أَهْلَهَا وَ لَمْ یَلْحَقْهُ فِی شَیْءٍ مِنْ أَوَامِرِکَ وَ نَوَاهِیکَ لَوْمَةُ لائِمٍ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاةً نَامِیَةً مُنِیفَةً زَاکِیَةً تُوجِبُ لَهُ بِهَا شَفَاعَةَ أُمَمٍ مِنْ خَلْقِکَ وَ قُرُونٍ مِنْ بَرَایَاکَ وَ بَلِّغْهُ عَنَّا تَحِیَّةً وَ سَلاما وَ آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ فِی مُوَالاتِهِ فَضْلا وَ إِحْسَانا وَ مَغْفِرَةً وَ رِضْوَانا إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَمِیمِ وَ التَّجَاوُزِ الْعَظِیمِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین؛ خدایا درود فرست بر محمّد و اهل بیتش، و درود فرست بر موسى بن جعفر، جانشین نیکوکاران، و پیشواى خوبان و خزانه انوار، و وارث آرامش و متانت و حکمتها و آثار،آنکه همواره شب را با بیدارى تا سحر، با به هم پیوستن استغفار زنده مىداشت، همپیمان سجدههاى طولانى، و اشکهاى سرشار و راز و نیاز بسیار، و نالههاى به هم پیوسته، و قرارگاه خرد و عدالت و خوبى و کرم و بذل، و خوگرفته به بلا و صبر، پایمال شده به ستم، و دفن شده به بىعدالتى و معذّب در عمق زندانها و تاریکیهاى زیرزمینها، با ساق کوبیده، به حلقههاى زنجیرها، و جنازهاى که با خوارى و سبک انگاشتن بر آنجار زده شده،وارد شونده بر جدّش مصطفى و پدرش مرتضى و مادرش سرور بانوان، با ارثى غصب شده، و حکومتى ربوده، و فرمانى مغلوب، و خونى خواسته، و زهرى نوشانده، خدایا همچنانکه او بر سختى محنتها صبر کرد، جام اندوه گرفتاریها را نوشید، و در برابر خشنودىات تسلیم شد، و طاعت را برایت خالص نمود، و خشوع را بىآلایش کرد، و فروتنى را شعار خود ساخت، و با بدعت و اهلش دشمنى نمود، و ملامت ملامتگرى در چیزى از اوامر و نواهى تو در او اثر نکرد، بر او درود فرست درودى بالنده عالى، پاک،که با آن درود بارى او واجب گردانى شفاعت امتهایى از آفریدگانت، و گروههایى از مخلوقت، و از جانب ما به او تحیت و سلام برسان، و از نزد خود در موالاتش به ما فضل و احسان و آمرزش و رضوان عنایت کن،که تو داراى فضل فراگیر و گذشت فراوان هستى، به مهربانیات اى مهربانترین مهربانان».
کنیه حضرت «ابوابراهیم»، «ابوالحسن»، «ابوالحسن اوّل»، «ابوالحسن ماضی»، «ابوعلی» و «ابواسماعیل» است و القاب موسی بن جعفر عبارتند از کاظم، صابر، صالح، امین و عبدالصالح.امام موسی کاظم در میان شیعیان به «باب الحوائج» معروف است و به جهت کثرت زهد و عبادتش معروف به «العبد الصالح» و به جهت علم و فرو خوردن خشم و صبر بر مشقات و آلام زمانه مشهور به «الکاظم» شد.افراد بسیاری به گرفتاری و مشکلات مبتلا بودهاند که به این امام بزرگوار توسل جسته و آن حضرت در پیشگاه خدا آنها را شفاعت کرده و نزد حق تعالی مقبول واقع شده است و ایشان از این جهت به «باب الحوائج» شهرت یافتهاند.
نام مادر امام موسی کاظم(ع) حمیده مصفّاة است و نامهای دیگری نیز مانند حمیده بربریه و حمیده اندلسیه نیز برای او نقل شده است. این بانو از زنان بزرگ زمان خویش بود و چندان فقیه و عالم به احکام و مسائل بود که امام صادق(ع) زنان را در یادگیری مسائل و احکام دینی به ایشان ارجاع میداد و دربارهاش فرمود: «حمیده، تصفیه شده است از هر دنس و چرکی، مانند شمش طلا. پیوسته فرشتگان او را حفاظت و پاسبانی کرده تا رسیده است به من، بهخاطر آن کرامتی که از خدای متعال برای من و حجت پس از من است».
از امام موسی بن جعفر(ع) دریای بیکرانی از معارف اسلام در توحید، نبوت، امامت و معاد و احکام و آداب تربیتی ـ اخلاقی در قالب هزاران حدیث کوتاه و بلند و شاگردان عالم عامل و سیره عملی ارزشمند در میدانهای مختلف و نسلی پاک و بابرکت به یادگار مانده است.
یکی از ویژگیهای امام موسی کاظم(ع) استقامت و حفظ عزت اسلامی بوده است به طوریکه این امام بزرگوار با عزت زندگی کرد و سرانجام با عزت در زندان به شهادت رسید. آن حضرت در سن 20 سالگی از زمان شهادت پدرش، امام جعفر صادق(ع)، در شوال 148 هجری تا رجب سال 183 هجری، به مدت 35 سال امامت شیعیان را برعهده داشت.
دوران سی و پنج ساله امامت موسی بن جعفر(ع) مصادف بود با اوج قدرت حکومت بنی عباس و هم زمان با چهار تن از حاکمان عیّاش و خونآشام عباسی بهنامهای منصور دوانیقی، مهدی عباسی، هادی عباسی و هارون الرشید که حضرت نیز به فراخور شرایط زمانیِ حساسِ هر یک، وظیفه سنگین امامت و هدایت امّت را به بهترین شکل ممکن به دوش کشید، و اگر چه با حوادث سهمگین و خونینی همچون واقعه فخ و شهادت مظلومانه گروهی از آل علی(ع) روبهرو شد، ولی لحظهای از وظیفه خطیر خود کوتاهی نکرد و تلاش مستمر خویش را عمدتاً در محورهایی شامل تبلیغ دین خداوند و گسترش فرهنگ اسلام، تبیین و تشریح معارف و احکام الهی در قالب احادیث بلند و کوتاه و پاسخ به سؤالات شفاهی و کتبی و. . .، پرورش انسانهای مستعد و تربیت شاگردان والامقام و شاخص در میدان علم و عمل و حفظ و حراست آنان، مبارزه بیامان با حاکمان جور و ستم و غاصبان خلافت و شکستن صولت شیطانی آنان در میدانهای مختلف و تشریح مبانی حق، تربیت یاران مدیر و مدبّر و خودساخته و نفوذ دادن آنان در مراکز حساس حکومتی، تا مرز وزارت و استانداری، به منظور خنثیسازی نقشههای مخرب و دینسوز دشمنان، کمک به مظلومان و محرومان و دفاع از حریم شیعیان، ساماندهی شیعیان با شیوههای مختلف تربیتی، عملی، مناظرههای سیاسی و. . .
امام موسی کاظم(ع) در توسعه فرهنگ دینی و اسلامی نقشآفرینی کرد و در این راه از جان خویش گذشت.ایشان به ترویج مبانی دینی در راستای پایداری و صیانت از اسلام ناب محمدی پرداخت و به بسیاری از شبهات دینی روزگار پاسخ داد.از سجایای اخلاقی این امام بزرگوار نیز میتوان عبودیت، دیانت، شب زندهداری، سخاوت، تقوا، شکیبایی و دستگیری از نیازمندان نام برد .
شیخ مفید درباره آن حضرت میگوید: «او عابدترین، فقیهترین، بخشندهترین و بزرگمنشترین مردم زمان خود بود، زیاد تضرع و ابتهال به درگاه خداوند متعال داشت. این جمله را زیاد تکرار میکرد: «اللهم انی أسألک الراحة عند الموت و العفو عند الحساب ؛ خداوندا در آن زمان که مرگ به سراغم آید راحت و در آن هنگام که در برابر حساب اعمال حاضرم کنی عفو را به من ارزانی دار».
امام موسی بن جعفر (ع) بسیار به سراغ فقرا میرفت. شبها در ظرفی پول و آرد و خرما میریخت و به وسایلی به فقرای مدینه میرساند، در حالی که آنها نمیدانستند از ناحیه چه کسی است. هیچکس مثل او حافظ قرآن نبود، با آواز خوشی قرآن میخواند، قرآن خواندنش حزن و اندوه مطبوعی به دل میداد، شنوندگان از شنیدن قرآنش میگریستند، مردم مدینه به او لقب «زینالمجتهدین» داده بودند. مردم مدینه روزی که از رفتن امام خود به عراق آگاه شدند، شور و ولوله و غوغایی عجیب کردند. آن روزها فقرای مدینه دانستند چه کسی شبها و روزها برای دلجویی به خانه آنها میآمده است.
امام موسی کاظم(ع) هفتمین امام شیعیان در هفتم صفر سال 128 هجری در منطقه ابداء (بین مدینه و مکه) متولد شدند.در صلوات خاصه امام موسی کاظم(ع) که به زیبایی به ابعاد شخصیتی این امام همام اشاره شده است میخوانیم: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ صَلِّ عَلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ وَصِیِّ الْأَبْرَارِ وَ إِمَامِ الْأَخْیَارِ وَ عَیْبَةِ الْأَنْوَارِ وَ وَارِثِ السَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ وَ الْحِکَمِ وَ الْآثَارِ الَّذِی کَانَ یُحْیِی اللَّیْلَ بِالسَّهَرِ إِلَى السَّحَرِ بِمُوَاصَلَةِ الاسْتِغْفَارِ حَلِیفِ السَّجْدَةِ الطَّوِیلَةِ وَ الدُّمُوعِ الْغَزِیرَةِ وَ الْمُنَاجَاةِ الْکَثِیرَةِ وَ الضَّرَاعَاتِ الْمُتَّصِلَةِ وَ مَقَرِّ النُّهَى وَ الْعَدْلِ وَ الْخَیْرِ وَ الْفَضْلِ وَ النَّدَى وَ الْبَذْلِ وَ مَأْلَفِ الْبَلْوَى وَ الصَّبْرِ وَ الْمُضْطَهَدِ بِالظُّلْمِ وَ الْمَقْبُورِ بِالْجَوْرِ وَ الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ وَ ظُلَمِ الْمَطَامِیرِ ذِی السَّاقِ الْمَرْضُوضِ بِحَلَقِ الْقُیُودِ وَ الْجَنَازَةِ الْمُنَادَى عَلَیْهَا بِذُلِّ الاسْتِخْفَافِ وَ الْوَارِدِ عَلَى جَدِّهِ الْمُصْطَفَى وَ أَبِیهِ الْمُرْتَضَى وَ أُمِّهِ سَیِّدَةِ النِّسَاءِ، بِإِرْثٍ مَغْصُوبٍ وَ وِلاءٍ مَسْلُوبٍ وَ أَمْرٍ مَغْلُوبٍ وَ دَمٍ مَطْلُوبٍ وَ سَمٍّ مَشْرُوبٍ اللَّهُمَّ وَ کَمَا صَبَرَ عَلَى غَلِیظِ الْمِحَنِ وَ تَجَرَّعَ غُصَصَ الْکُرَبِ وَ اسْتَسْلَمَ لِرِضَاکَ وَ أَخْلَصَ الطَّاعَةَ لَکَ وَ مَحَضَ الْخُشُوعَ وَ اسْتَشْعَرَ الْخُضُوعَ وَ عَادَى الْبِدْعَةَ وَ أَهْلَهَا وَ لَمْ یَلْحَقْهُ فِی شَیْءٍ مِنْ أَوَامِرِکَ وَ نَوَاهِیکَ لَوْمَةُ لائِمٍ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاةً نَامِیَةً مُنِیفَةً زَاکِیَةً تُوجِبُ لَهُ بِهَا شَفَاعَةَ أُمَمٍ مِنْ خَلْقِکَ وَ قُرُونٍ مِنْ بَرَایَاکَ وَ بَلِّغْهُ عَنَّا تَحِیَّةً وَ سَلاما وَ آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ فِی مُوَالاتِهِ فَضْلا وَ إِحْسَانا وَ مَغْفِرَةً وَ رِضْوَانا إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَمِیمِ وَ التَّجَاوُزِ الْعَظِیمِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین؛ خدایا درود فرست بر محمّد و اهل بیتش، و درود فرست بر موسى بن جعفر، جانشین نیکوکاران، و پیشواى خوبان و خزانه انوار، و وارث آرامش و متانت و حکمتها و آثار،آنکه همواره شب را با بیدارى تا سحر، با به هم پیوستن استغفار زنده مىداشت، همپیمان سجدههاى طولانى، و اشکهاى سرشار و راز و نیاز بسیار، و نالههاى به هم پیوسته، و قرارگاه خرد و عدالت و خوبى و کرم و بذل، و خوگرفته به بلا و صبر، پایمال شده به ستم، و دفن شده به بىعدالتى و معذّب در عمق زندانها و تاریکیهاى زیرزمینها، با ساق کوبیده، به حلقههاى زنجیرها، و جنازهاى که با خوارى و سبک انگاشتن بر آنجار زده شده،وارد شونده بر جدّش مصطفى و پدرش مرتضى و مادرش سرور بانوان، با ارثى غصب شده، و حکومتى ربوده، و فرمانى مغلوب، و خونى خواسته، و زهرى نوشانده، خدایا همچنانکه او بر سختى محنتها صبر کرد، جام اندوه گرفتاریها را نوشید، و در برابر خشنودىات تسلیم شد، و طاعت را برایت خالص نمود، و خشوع را بىآلایش کرد، و فروتنى را شعار خود ساخت، و با بدعت و اهلش دشمنى نمود، و ملامت ملامتگرى در چیزى از اوامر و نواهى تو در او اثر نکرد، بر او درود فرست درودى بالنده عالى، پاک،که با آن درود بارى او واجب گردانى شفاعت امتهایى از آفریدگانت، و گروههایى از مخلوقت، و از جانب ما به او تحیت و سلام برسان، و از نزد خود در موالاتش به ما فضل و احسان و آمرزش و رضوان عنایت کن،که تو داراى فضل فراگیر و گذشت فراوان هستى، به مهربانیات اى مهربانترین مهربانان».
کنیه حضرت «ابوابراهیم»، «ابوالحسن»، «ابوالحسن اوّل»، «ابوالحسن ماضی»، «ابوعلی» و «ابواسماعیل» است و القاب موسی بن جعفر عبارتند از کاظم، صابر، صالح، امین و عبدالصالح.امام موسی کاظم در میان شیعیان به «باب الحوائج» معروف است و به جهت کثرت زهد و عبادتش معروف به «العبد الصالح» و به جهت علم و فرو خوردن خشم و صبر بر مشقات و آلام زمانه مشهور به «الکاظم» شد.افراد بسیاری به گرفتاری و مشکلات مبتلا بودهاند که به این امام بزرگوار توسل جسته و آن حضرت در پیشگاه خدا آنها را شفاعت کرده و نزد حق تعالی مقبول واقع شده است و ایشان از این جهت به «باب الحوائج» شهرت یافتهاند.
نام مادر امام موسی کاظم(ع) حمیده مصفّاة است و نامهای دیگری نیز مانند حمیده بربریه و حمیده اندلسیه نیز برای او نقل شده است. این بانو از زنان بزرگ زمان خویش بود و چندان فقیه و عالم به احکام و مسائل بود که امام صادق(ع) زنان را در یادگیری مسائل و احکام دینی به ایشان ارجاع میداد و دربارهاش فرمود: «حمیده، تصفیه شده است از هر دنس و چرکی، مانند شمش طلا. پیوسته فرشتگان او را حفاظت و پاسبانی کرده تا رسیده است به من، بهخاطر آن کرامتی که از خدای متعال برای من و حجت پس از من است».
از امام موسی بن جعفر(ع) دریای بیکرانی از معارف اسلام در توحید، نبوت، امامت و معاد و احکام و آداب تربیتی ـ اخلاقی در قالب هزاران حدیث کوتاه و بلند و شاگردان عالم عامل و سیره عملی ارزشمند در میدانهای مختلف و نسلی پاک و بابرکت به یادگار مانده است.
یکی از ویژگیهای امام موسی کاظم(ع) استقامت و حفظ عزت اسلامی بوده است به طوریکه این امام بزرگوار با عزت زندگی کرد و سرانجام با عزت در زندان به شهادت رسید. آن حضرت در سن 20 سالگی از زمان شهادت پدرش، امام جعفر صادق(ع)، در شوال 148 هجری تا رجب سال 183 هجری، به مدت 35 سال امامت شیعیان را برعهده داشت.
دوران سی و پنج ساله امامت موسی بن جعفر(ع) مصادف بود با اوج قدرت حکومت بنی عباس و هم زمان با چهار تن از حاکمان عیّاش و خونآشام عباسی بهنامهای منصور دوانیقی، مهدی عباسی، هادی عباسی و هارون الرشید که حضرت نیز به فراخور شرایط زمانیِ حساسِ هر یک، وظیفه سنگین امامت و هدایت امّت را به بهترین شکل ممکن به دوش کشید، و اگر چه با حوادث سهمگین و خونینی همچون واقعه فخ و شهادت مظلومانه گروهی از آل علی(ع) روبهرو شد، ولی لحظهای از وظیفه خطیر خود کوتاهی نکرد و تلاش مستمر خویش را عمدتاً در محورهایی شامل تبلیغ دین خداوند و گسترش فرهنگ اسلام، تبیین و تشریح معارف و احکام الهی در قالب احادیث بلند و کوتاه و پاسخ به سؤالات شفاهی و کتبی و. . .، پرورش انسانهای مستعد و تربیت شاگردان والامقام و شاخص در میدان علم و عمل و حفظ و حراست آنان، مبارزه بیامان با حاکمان جور و ستم و غاصبان خلافت و شکستن صولت شیطانی آنان در میدانهای مختلف و تشریح مبانی حق، تربیت یاران مدیر و مدبّر و خودساخته و نفوذ دادن آنان در مراکز حساس حکومتی، تا مرز وزارت و استانداری، به منظور خنثیسازی نقشههای مخرب و دینسوز دشمنان، کمک به مظلومان و محرومان و دفاع از حریم شیعیان، ساماندهی شیعیان با شیوههای مختلف تربیتی، عملی، مناظرههای سیاسی و. . .
امام موسی کاظم(ع) در توسعه فرهنگ دینی و اسلامی نقشآفرینی کرد و در این راه از جان خویش گذشت.ایشان به ترویج مبانی دینی در راستای پایداری و صیانت از اسلام ناب محمدی پرداخت و به بسیاری از شبهات دینی روزگار پاسخ داد.از سجایای اخلاقی این امام بزرگوار نیز میتوان عبودیت، دیانت، شب زندهداری، سخاوت، تقوا، شکیبایی و دستگیری از نیازمندان نام برد .
شیخ مفید درباره آن حضرت میگوید: «او عابدترین، فقیهترین، بخشندهترین و بزرگمنشترین مردم زمان خود بود، زیاد تضرع و ابتهال به درگاه خداوند متعال داشت. این جمله را زیاد تکرار میکرد: «اللهم انی أسألک الراحة عند الموت و العفو عند الحساب ؛ خداوندا در آن زمان که مرگ به سراغم آید راحت و در آن هنگام که در برابر حساب اعمال حاضرم کنی عفو را به من ارزانی دار».
امام موسی بن جعفر (ع) بسیار به سراغ فقرا میرفت. شبها در ظرفی پول و آرد و خرما میریخت و به وسایلی به فقرای مدینه میرساند، در حالی که آنها نمیدانستند از ناحیه چه کسی است. هیچکس مثل او حافظ قرآن نبود، با آواز خوشی قرآن میخواند، قرآن خواندنش حزن و اندوه مطبوعی به دل میداد، شنوندگان از شنیدن قرآنش میگریستند، مردم مدینه به او لقب «زینالمجتهدین» داده بودند. مردم مدینه روزی که از رفتن امام خود به عراق آگاه شدند، شور و ولوله و غوغایی عجیب کردند. آن روزها فقرای مدینه دانستند چه کسی شبها و روزها برای دلجویی به خانه آنها میآمده است.
