شکر؛ افضل اعمال و قدردانی از نعمت
گروه اجتماعی: اندیشه، گفتار و عمل سه رکن اصلی برای شکر است. شکر افضل اعمال و قدردانی از نعمت است و انسان باید شکرگزار باشد چراکه شگرگزاری از منعم نخستین قدم شناخت پروردگار عالم است و او از راه شکرگزاری میتواند به مرحله شناخت خداوند برسد .
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، شکر افضل اعمال و قدردانی از نعمت است برای شکر سه رکن فرمودهاند: اندیشه، گفتار و عمل. اینکه به دقت بیندیشیم که بخشندهی نعمت کیست؟ این توجه، آگاهی و ایمان، پایه و رکن اول شکر است.مرحله دوم مرحله زبان است که انسان با زبان از منعم تشکر کند و مرحله سوم که رکن رکین شکر است و آن شکر عملی است که درست بیندیشیم که هر نعمتی برای چه هدفی به ما داده شده است، آنرا در مورد خودش صرف کنیم که اگر نکنیم کفران نعمت کردهایم همانگونه که بزرگان فرمودهاند: «شكر واقعى آن است كه انسان نعمت خدا را در مسير خدا قرار دهد».
راستی چرا خدا به ما چشم داد؟ چرا به ما نعمت شنوایی و گویایی بخشید؟ ایا جز این بوده که عظمت او را در این جهان ببینیم؟ راه زندگی را بشناسیم و با این وسایل در مسیر تکامل گام برداریم؟ و حق را درک کنیم و از آن دفاع نماییم؟ و با باطل بجنگیم؟ اگر این نعمتهای بزرگ خدا را در این مسیرها مصرف کردیم شکر عملی بهجا آوردهایم.
اگر نعمت وسیلهای شد برای طغیان، خودپرستی، غرور، غفلت و دوری از خدا این عین کفر است امام علی(ع) فرمود: هنگامیکه مقدمات نعمتهای خداوند به شما میرسد سعی کنید با شکرگزاری، بقیه را بهسوی خود جلب کنید، نه آنکه با کمی شکرگزاری آن را از خود برانید.
علی بن فضال گوید: از امام رضا(ع) سؤال کردم: یابن رسولالله! اینکه فرمودید: بعد از نماز، عید سه مرتبه بگوید «شکراًلله» معنایش چیست؟ حضرت فرمود: بنده میگوید: این سجده از من، شکر و سپاس برای خداست در مقابل چیزهایی که خداوند موفق کرده است مرا بر اداء آنها از قبیل خدمت و اداء واجبات او. شکر باعث افزودن زیادی نعمت میشود پس اگر در نماز نقصانی باشد این سجده یعنی سجده شکر آنرا کامل میکند.
ناشکری کفر است
خداوند متعال در قرآن فرموده است: اگر شکر نعمتهای مرا بهجا آورید من بهطور قطع نعمتهای شما را افزون میکنم و اگر کفران نعمت کنید عذاب و مجازات من شدید است. پس هر کس که ناشکری کند، خداوند از او سلب نعمت میکند که در واقع خود آن شخص باعث شده است چنانکه شاعری گفته است: «شکر نعمت، نعمتت افزون کند/کفر نعمت از کفت بیرون کند».
خداوند متعال در آیه 12 سوره «لقمان» فرموده است: «وَلَقَدْ آتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَمَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ؛ و بهراستى لقمان را حکمت دادیم که خدا را سپاس بگزار و هر که سپاس بگزارد تنها براى خود سپاس میگزارد و هر کس کفران کند در حقیقت خدا بینیاز ستوده است».
همچنین، در آیه 114 سوره «نحل» در این رابطه آمده است: «فَکُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلالًا طَیِّبًا وَاشْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ پس از آنچه خدا شما را روزى کرده استحلال [و] پاکیزه بخورید و نعمت خدا را اگر تنها او را میپرستید شکر گزارید».
در آیه 69 سوره اعراف نیز خداوند متعال فرموده است: «أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءکُمْ ذِکْرٌ مِّن رَّبِّکُمْ عَلَى رَجُلٍ مِّنکُمْ لِیُنذِرَکُمْ وَاذکُرُواْ إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْکُرُواْ آلاء اللّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ آیا تعجب کردید که بر مردى از خودتان پندى از جانب پروردگارتان براى شما آمده تا شما را هشدار دهد و بهخاطر آورید زمانى را که [خداوند] شما را پس از قوم نوح جانشینان [آنان] قرار داد و در خلقت بر قوت شما افزود پس نعمتهاى خدا را به یاد آورید باشد که رستگار شوید».
همچنین، در آیه هشت سوره «ابراهیم(ع)» آمده است: «وَقَالَ مُوسَى إِن تَکْفُرُواْ أَنتُمْ وَمَن فِی الأَرْضِ جَمِیعًا فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ؛ و موسى گفت اگر شما و هر که در روى زمین است همگى کافر شوید بیگمان خدا بینیاز ستوده[صفات] است».
پیامبراکرم(ص) فرموده است: «پاداش کسیکه غذا میخورد و شکر میکند مانند روزهگیر صبور است و پاداش آدم سالم شکر کننده مانند مریض صبر کننده است و پاداش صاحب نعمت شکر کننده مانند محروم قانع میباشد».
باید منعمپرست شد، نه نعمتپرست
حجتالاسلام سیدابراهیم حسینیلیلابی، از مفسران قرآنکریم در این رابطه به ایکنا لرستان، با طرح این سؤال که سگ که حیوانی است نجس، به نعمت بیشتر اهمیت میدهد یا به منعم؟ گفت: این حیوان آنقدری که منعمپرست است، نعمتپرست نیست آنقدری که به صاحبخانه میرسد، به خوراکش نمیرسد چهبسا صاحبخانه فراموش میکند و به او خوراک نمیدهد، ولی آن حیوان دست برنمیدارد تواضع میکند، تملق میگوید، تبصبص میکند، دُم تکان میدهد، حیوان است بیش از این شعورش نمیرسد اما انسان با آن عقلی که خدا به او داده است، چرا منعم را فراموش کند؟ او که صاحبش را شناخته و فهمیده که «لااله الاالله» حالا منعمپرست باشد، یا نعمتپرست؟!
وی افزود: نعمت محترم است چون از خداست، مدح و ثنای خدا کن تا نعمتت را زیاد نماید باید از کفرانهایی که کردهایم توبه کنیم و خدا را شکر کنیم و بگوییم: «خدایا! هرچه داریم تنها از تو است جز تو خدایی نیست ما اهل توحیدیم، اهل شکریم و از گذشتههای خود شرمساریم که نعمتهایت را از تو ندانستیم.
این مفسر قرآنکریم با اشاره به آیه 36 سوره «یس» که میفرماید: «سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ»، ادامه داد: در این ایه خداوند متعال فرموده است: پاک و منزه است از هر عیب و نقصی، آن خدایی که آفریده جفتها را از آنچه از زمین میروید از انواع گیاهان و از خودشان(یعنی از نفوس خود آن ازواج) و از آنچه نمیدانند و هنوز ادراک بشر به آن نرسیده است».
حسینی با بیان اینکه با توجه به تفسیر این آیه خداوند متعال تمامی روییدنیهای زمین، انسانها و پدیدههای ناشناخته در نزد بشر را بهصورت زوج(نر و ماده) آفریده است، اضافه کرد: خداوند متعال انواع و اصناف گوناگون پدیدههای شناخته و ناشناخته را برای بشر پدید آوره است حاکمیت قانون زوجیت(نر و ماده بودن) بر تمامی موجودات دارای حیات(گیاهان، حیوانات و ...) میباشد.
وی گفت: مفسرین در زمانهای گذشته، ازواج را بهمعنی انواع و اصناف میگرفتند و میگفتند: خداوند صفتها و نوعها را چنین آفریده است و بعضی نیز میگفتند: بهمعنای ترکیب جوهر و عرض یعنی ماده و صورت است.
این مفسر قرانکریم اظهارکرد: این تعبیرات در اثر بیخبری از مطلب مهم دستگاه خلقت بود که تاکنون بشر از آن اطلاع نداشت که مسئله ازواج(زوج بودن) عمومی است. در زمانهای سابق در غیر حیوان تنها درخت نخل را میشناختند که نر و ماده دارد و لذا بادی از درخت نر به ماده بُر داده شود تا بارور گردد و خرما دهد ولی اخیراً در اثر پیشرفت دانش بشر مسلم و قطعی گردیده است که نه تنها درخت نخل بلکه همه درختان نیاز به تلقیح دارند، بشر تازه در چند سال اخیر این علم را کشف کرده است لکن خداوند متعال از هزار و چهارصد و چندسال پیش در قرآن اعلان فرموده است که همه دستگاه آفرینش زوج است، اختصاص به حیوانات یا درخت نخل ندارد بلکه در تمام درختان باید اثر از نر به ماده برسد.
حسینی لیلابی در ادامه به آیه 35 سوره مبارکه «یس» با این مضمون که «لِيَأْكُلُوا مِن ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ» اشاره کرد و گفت: خداوند متعال در این آیه فرموده است: «آیا سپاسگزاری نمینمایند؟ کفران نعمت کرده و نعمت به حرامی میکنند؟ آیا نباید منعمشناس باشند و شکر کنند خدایی را که این همه نعمتافشانی میکند.
وی افزود: به هر حال منظور این است که انسان باید شکرگزار باشد و از راه شکرگزاری میتواند به مرحله شناخت خداوند متعال برسد چراکه شگرگزاری از منعم نخستین قدم شناخت پروردگار عالم است.
راستی چرا خدا به ما چشم داد؟ چرا به ما نعمت شنوایی و گویایی بخشید؟ ایا جز این بوده که عظمت او را در این جهان ببینیم؟ راه زندگی را بشناسیم و با این وسایل در مسیر تکامل گام برداریم؟ و حق را درک کنیم و از آن دفاع نماییم؟ و با باطل بجنگیم؟ اگر این نعمتهای بزرگ خدا را در این مسیرها مصرف کردیم شکر عملی بهجا آوردهایم.
اگر نعمت وسیلهای شد برای طغیان، خودپرستی، غرور، غفلت و دوری از خدا این عین کفر است امام علی(ع) فرمود: هنگامیکه مقدمات نعمتهای خداوند به شما میرسد سعی کنید با شکرگزاری، بقیه را بهسوی خود جلب کنید، نه آنکه با کمی شکرگزاری آن را از خود برانید.
علی بن فضال گوید: از امام رضا(ع) سؤال کردم: یابن رسولالله! اینکه فرمودید: بعد از نماز، عید سه مرتبه بگوید «شکراًلله» معنایش چیست؟ حضرت فرمود: بنده میگوید: این سجده از من، شکر و سپاس برای خداست در مقابل چیزهایی که خداوند موفق کرده است مرا بر اداء آنها از قبیل خدمت و اداء واجبات او. شکر باعث افزودن زیادی نعمت میشود پس اگر در نماز نقصانی باشد این سجده یعنی سجده شکر آنرا کامل میکند.
ناشکری کفر است
خداوند متعال در قرآن فرموده است: اگر شکر نعمتهای مرا بهجا آورید من بهطور قطع نعمتهای شما را افزون میکنم و اگر کفران نعمت کنید عذاب و مجازات من شدید است. پس هر کس که ناشکری کند، خداوند از او سلب نعمت میکند که در واقع خود آن شخص باعث شده است چنانکه شاعری گفته است: «شکر نعمت، نعمتت افزون کند/کفر نعمت از کفت بیرون کند».
خداوند متعال در آیه 12 سوره «لقمان» فرموده است: «وَلَقَدْ آتَیْنَا لُقْمَانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَمَن یَشْکُرْ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ؛ و بهراستى لقمان را حکمت دادیم که خدا را سپاس بگزار و هر که سپاس بگزارد تنها براى خود سپاس میگزارد و هر کس کفران کند در حقیقت خدا بینیاز ستوده است».
همچنین، در آیه 114 سوره «نحل» در این رابطه آمده است: «فَکُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلالًا طَیِّبًا وَاشْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ پس از آنچه خدا شما را روزى کرده استحلال [و] پاکیزه بخورید و نعمت خدا را اگر تنها او را میپرستید شکر گزارید».
در آیه 69 سوره اعراف نیز خداوند متعال فرموده است: «أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءکُمْ ذِکْرٌ مِّن رَّبِّکُمْ عَلَى رَجُلٍ مِّنکُمْ لِیُنذِرَکُمْ وَاذکُرُواْ إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْکُرُواْ آلاء اللّهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ آیا تعجب کردید که بر مردى از خودتان پندى از جانب پروردگارتان براى شما آمده تا شما را هشدار دهد و بهخاطر آورید زمانى را که [خداوند] شما را پس از قوم نوح جانشینان [آنان] قرار داد و در خلقت بر قوت شما افزود پس نعمتهاى خدا را به یاد آورید باشد که رستگار شوید».
همچنین، در آیه هشت سوره «ابراهیم(ع)» آمده است: «وَقَالَ مُوسَى إِن تَکْفُرُواْ أَنتُمْ وَمَن فِی الأَرْضِ جَمِیعًا فَإِنَّ اللّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ؛ و موسى گفت اگر شما و هر که در روى زمین است همگى کافر شوید بیگمان خدا بینیاز ستوده[صفات] است».
پیامبراکرم(ص) فرموده است: «پاداش کسیکه غذا میخورد و شکر میکند مانند روزهگیر صبور است و پاداش آدم سالم شکر کننده مانند مریض صبر کننده است و پاداش صاحب نعمت شکر کننده مانند محروم قانع میباشد».
باید منعمپرست شد، نه نعمتپرست
حجتالاسلام سیدابراهیم حسینیلیلابی، از مفسران قرآنکریم در این رابطه به ایکنا لرستان، با طرح این سؤال که سگ که حیوانی است نجس، به نعمت بیشتر اهمیت میدهد یا به منعم؟ گفت: این حیوان آنقدری که منعمپرست است، نعمتپرست نیست آنقدری که به صاحبخانه میرسد، به خوراکش نمیرسد چهبسا صاحبخانه فراموش میکند و به او خوراک نمیدهد، ولی آن حیوان دست برنمیدارد تواضع میکند، تملق میگوید، تبصبص میکند، دُم تکان میدهد، حیوان است بیش از این شعورش نمیرسد اما انسان با آن عقلی که خدا به او داده است، چرا منعم را فراموش کند؟ او که صاحبش را شناخته و فهمیده که «لااله الاالله» حالا منعمپرست باشد، یا نعمتپرست؟!
وی افزود: نعمت محترم است چون از خداست، مدح و ثنای خدا کن تا نعمتت را زیاد نماید باید از کفرانهایی که کردهایم توبه کنیم و خدا را شکر کنیم و بگوییم: «خدایا! هرچه داریم تنها از تو است جز تو خدایی نیست ما اهل توحیدیم، اهل شکریم و از گذشتههای خود شرمساریم که نعمتهایت را از تو ندانستیم.
این مفسر قرآنکریم با اشاره به آیه 36 سوره «یس» که میفرماید: «سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ»، ادامه داد: در این ایه خداوند متعال فرموده است: پاک و منزه است از هر عیب و نقصی، آن خدایی که آفریده جفتها را از آنچه از زمین میروید از انواع گیاهان و از خودشان(یعنی از نفوس خود آن ازواج) و از آنچه نمیدانند و هنوز ادراک بشر به آن نرسیده است».
حسینی با بیان اینکه با توجه به تفسیر این آیه خداوند متعال تمامی روییدنیهای زمین، انسانها و پدیدههای ناشناخته در نزد بشر را بهصورت زوج(نر و ماده) آفریده است، اضافه کرد: خداوند متعال انواع و اصناف گوناگون پدیدههای شناخته و ناشناخته را برای بشر پدید آوره است حاکمیت قانون زوجیت(نر و ماده بودن) بر تمامی موجودات دارای حیات(گیاهان، حیوانات و ...) میباشد.
وی گفت: مفسرین در زمانهای گذشته، ازواج را بهمعنی انواع و اصناف میگرفتند و میگفتند: خداوند صفتها و نوعها را چنین آفریده است و بعضی نیز میگفتند: بهمعنای ترکیب جوهر و عرض یعنی ماده و صورت است.
این مفسر قرانکریم اظهارکرد: این تعبیرات در اثر بیخبری از مطلب مهم دستگاه خلقت بود که تاکنون بشر از آن اطلاع نداشت که مسئله ازواج(زوج بودن) عمومی است. در زمانهای سابق در غیر حیوان تنها درخت نخل را میشناختند که نر و ماده دارد و لذا بادی از درخت نر به ماده بُر داده شود تا بارور گردد و خرما دهد ولی اخیراً در اثر پیشرفت دانش بشر مسلم و قطعی گردیده است که نه تنها درخت نخل بلکه همه درختان نیاز به تلقیح دارند، بشر تازه در چند سال اخیر این علم را کشف کرده است لکن خداوند متعال از هزار و چهارصد و چندسال پیش در قرآن اعلان فرموده است که همه دستگاه آفرینش زوج است، اختصاص به حیوانات یا درخت نخل ندارد بلکه در تمام درختان باید اثر از نر به ماده برسد.
حسینی لیلابی در ادامه به آیه 35 سوره مبارکه «یس» با این مضمون که «لِيَأْكُلُوا مِن ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ» اشاره کرد و گفت: خداوند متعال در این آیه فرموده است: «آیا سپاسگزاری نمینمایند؟ کفران نعمت کرده و نعمت به حرامی میکنند؟ آیا نباید منعمشناس باشند و شکر کنند خدایی را که این همه نعمتافشانی میکند.
وی افزود: به هر حال منظور این است که انسان باید شکرگزار باشد و از راه شکرگزاری میتواند به مرحله شناخت خداوند متعال برسد چراکه شگرگزاری از منعم نخستین قدم شناخت پروردگار عالم است.
