اهميّت استهلال ماه در اسلام
گروه اجتماعی: استهلال ماه یکی از مبناهای اصلی تعیین زمان و ماههای قمری در دین اسلام است، مسأله رؤيت هلال تأثير بسزایی در تعيين تکليف مسلمانان دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از کردستان، خداوند سبحان در قرآن کريم از هلال ماه، منازل ماه و… بارها سخن به ميان آورده است ودر ذيل آيات اهدافي را دنبال نموده و مي فرمايد: هُوَ الَّذي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قدرة مَنازِلَ لِتَعلَمُوا عَدَدَ السِّنينَ وَ الْحِسابَ، مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلا بِالْحَقِّ.(1)
او کسي است که خورشيد را روشنايي و ماه را نور قرار داد و براي آن منزلگا ه هايي مقدر کرد تا عدد سا ل ها و حساب کارها را بدانيد، خداوند اين را جز به حق نيافريده است .
معلوم مي شود که از اشکال مختلف ماه در آسمان همچون هلال، تربيع، تثليث، تسديس و بدر و سپس رو به نقصان گذاردن آن براي مردم بدون محاسبات نجومي و رجوع به اهل خبره امکان پذير است. هم چنين فرمود:«يَسئَلُونَكَ عَنِ الَأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ؛ اي پيامبر درباره هلا ل هاي ماه از تو سؤال میکنند، بگو آنها بيان اوقات براي نظام زندگي مردم و تعيين وقت حج است».
اين آيات مقدس الهي اهميت مسأله در زندگي روزمره مردم را بيان مي کند مثلاً روزه گرفتن عيد فطر مردّد بين محذورين است چرا که اگر روزه آخر ماه مبارک باشد واجب است و اگر عيد فطر باشد روزه گرفتن در آن روز حرام است. اهميت دیگرآن در بحث حج است که تمامي جزئيات مناسک و اعمالش منوط به زمان است و حاجي نمی تواند هر زمان که دلش خواست اين اعمال را انجام دهد بلکه بايستي در زمانهاي نجومي خاصي آنها را به جاي آورد. به همين خاطر است که مسأله ی رؤيت هلال تأثير بسزایی در تعيين تکليف مسلمانان دارد.
چگونگي استهلال ماه
در سيرهی پيامبر ثابت است که حضرت به جستجوي هلال می پرداخت و اين امر را برعهده داشت. در هر ماه در منطقه اي از زمين هلال قابل رؤيت و در ناحيه اي ديگر غيرقابل رؤيت است، در ميان اين دو نواحي نواري وجود دارد که با توجه به شرايط متغير ماه، زمين و خورشيد، در هر ماه درباره رؤيت هلال اول ماه را نمی توان با پیش بيني قاطعانه نظر داد. نظر به وسيع بودن سرزمين ايران، آن نوار معمولاً سالي دو بار بر کشور ما عبور می کند، براي تقويم نگاري يعني پیش بيني رؤيت هلال ماه علی الخصوص آن دو ماه ويژه بايد ملاک رؤيت و اعتبار سرزميني آن مشخص باشد .برخي از فقها رؤيت در يک مکان را براي مناطق نزديک و هم افق آن معتبر ميدانند و در مقابل، عده اي ديگر از فقها به مسأله مکان اهميتي نمی دهند و فقط زمان را ملاک عمل خود قرار می دهند و می گويند اگر در جايي هلال رؤيت شد، اين رؤيت نه فقط براي آنجا که براي همه ی مناطقي که در شب با آنجا مشترکند براي اثبات اول ماه قمري مورد پذيرش است. با توجه به حساسيت بالاي چنين مسأله اي، همه ساله با شروع و اتمام ماه مبارک رمضان طيف وسيعي از افکار عمومي مسلمانان به مسأله ی رؤيت هلال ماه، معطوف می شود.
در برخي موارد نيز موضوع رؤيت هلال باعث ايجاد شکاف و دودستگي در صفوف به هم پيوسته مردم متدين جامعه شده واختلاف اسفناکي بارها، در امر «رؤيت هلال شوال» رخ داده و شهد شيرين عيد را در کام مردم تلخ کرده است.
از ميان ما ههاي قمري آنچه به وضوح مورد اهميت فقها قرار گرفته رؤيت هلال ماه شوّال است و از اين جهت حائز اهميت است که امر دائر بين وجوب و حرمت است بنابراين استهلال – در جستجوي هلال برآمدن و تلاش براي ديدن ماه شب اول واجب است، مگر اين که اطمينان حاصل شود کساني هستند که در جستجوي هلال بر می آيند.
براساس مذهب شافعی هرگاه رؤيت هلال در ناحیه اي ثابت شود بر مردم نواحی نزديک و متّحدالأفق )اتحاد افق به اين است که فاصلهی ميان آن دو ناحيه کمتر از 24 فرسخ باشد با محل ثبوت رؤيت هلال واجب است که روزه بگيرند. اما روزه بر مردم ناحيهی دور به خاطر اختلاف افق، واجب نيست.
هرگاه هلال ماه رمضان در شهري ديده شد، بر مردم شهرهاي نزديك – از شهر رؤيت- روزه واجب مي شود اما مردم شهرهاي دور، حكم آن را ندارند، زيرا شهرهاي نزديك به هم مانند دمشق، حمص و حلب (يا مانند سنندج و كامياران و سقز) در حكم يك شهر هستند، بر خلاف شهرهاي دور مانند دمشق، قاهره و مكّه.
اعتبار دور و نزديك به اختلاف مطلع در رؤيت ماه است.
دليل اين حكم روايت "صحيح مسلم” (به شماره حدیث 1087) از كُرَيْب است كه گفت: در حالي كه در شام بودم، ماه رمضان آغاز شد، در شب جمعه هلال ماه را ديدم، سپس در آخر ماه به مدينه وارد شدم. ابن عباس رضي الله عنهما از من پرسيد: هلال ماه رمضان را چه وقت ديديد؟ گفتم: شب جمعه آن را ديديم، گفت: آيا تو آن را ديدي؟ گفتم آري، مردم هم آن را ديدند و روزه گرفتند. ابن عباس گفت: ما همگي آن را شب شنبه ديديم و هنوز روزه هستيم تا اين كه سي روز كامل شود يا هلال (شوال) را ببينيم. گفتم آيا به رؤيت هلال 1234توسط ما در شام بسنده نميكني؟ گفت: خير، پيامبر(ص) به ما چنين فرمودهاند.(هکَذا أمَرَنا رَسولُ الله)
بنابراين علما ميگويند: هرگاه مردم شهري دور ، هلال ماه را رؤيت نكرده باشند و شخصي از شهر ديگري كه هلال در آن رؤيت شده به آن شهر آمد، واجب است كه در روزه گرفتن روز آخر ماه رمضان، با اهل آن شهر روزه بگيرد. زيرا با انتقال به شهر آن ها جزو آنان محسوب مي شود، پس روزه بر او واجب است. كسي كه از شهري كه هلال در آن رؤيت نشده است، به شهري كه هلال در آن رؤيت شده است، مسافرت كند، واجب است با آن ها افطار كند، حتّی اگر 28 روز روزه گرفته باشد، به طوري كه ماه رمضان نزد او ناقص باشد و او در روز 29 افطار نمايد و خواه 29 روز گرفته باشد به طوري رمضان در آن شهر 30 روز باشد. (اما اگر 28 روز روزه گرفته بود، بايد يك روز آن را قضا كند، زيرا ماه قمري 28 روزه نداریم).
بركسي كه صبح در نماز عيد شركت كرده سپس به شهري دور كه اهل آن شهر روزه هستند مسافرت كند، واجب است بقيه ي روز را با آن ها امساك كند.
باید گفت که مسألهی استهلال، موضوعی است که مربوط به مکلّف است و نه مرجع تقلید یعنی اگر برای مکلّف یقین حاصل شد که ماه دیده شده است باید به یقین خود عمل کند این بدین معناست که اگر هر یک از ما، ماه را دیدیم و یقین کردیم آن چه رویت کرده ایم ماه است ولو حلول ماه برای مرجع ما ثابت نشود، ما مکلّفیم به قطع و یقین خود عمل کنیم. و نباید مسئلهی یقینی خود را به دیگران تسری دهیم.
وجوب پيروي از حاکم اسلامي در اثبات رؤيت هلال، بيانگر مطالب مهمي است که در اين مسأله بايد بيش از پيش به آن توجه کرد، لذا به نظر ميرسد جهت حفظ اتحاد و انسجام مسلمين و جلوگيري از سم مهلک تفرقه با وسواس و حساسيت بيشتري به اين نکته و مسةأله ی شرعي دقت شود و تا زماني که اول ماه براي حاکم شرع – که به دليل قرار گرفتن در مصدر امور کشور و بسيج تمامي امکانات لازم براي استهلال – اطمينا ن بخشترين نظريه را اعلام مي دارند از اقدام به هر عملي که موجب ايجاد رخنه در صفوف متحد مردم شود جلوگيري نمود. پرواضح است که اين موضوع ميتواند حکم حکومتي تلقي شود که در اين صورت لازم الاتباع براي ساير مجتهدان و مقلّدان دیگر خواهد بود.
خوشبختانه نظرات فقهي مقام معظم رهبري(مدظله العالي) چنين مشکلاتي را در زمينه ی رؤيت هلال کاملاً حل کرده است. طبق نظر ايشان، هلال شب اول ماه بايد با چشم رؤيت شود و استفاده از ابزارهاي اپتيکي نظير تلسکوپ يا دوربين هاي نجومي مانعي ندارد. از نظر ايشان، نظر کارشناسان در مورد رؤيت پذيري يا رؤيت ناپذيري هلال حجت است
راه هاي تحقّق عيدي مبارك براي همه
1- اطاعت از اولوالامر:
اولوالامر كيست؟
خداوند متعال در قرآن كريم وجوب اطاعت از رهبران الهي را چنين بيان مي فرمايد: يَا أیُّهَا الّذينَ آمَنُوا أطِيعُوا اللهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِي الأمرِ مِنكُم. (5)
بعضي از علما و مفسرين بر آنند كه اولوالامر همان دانشمندان و علماي اسلامي هستند كه احكام ديني را براي مردم بيان مي كنند. و بعضي ديگر معتقدند كه اولوالامر، حاكمان و امراي جامعه ي اسلامي اند كه تابع خدا و رسول خدا بوده و مجري احكام الهي مي باشند. در اين بين نظر ابن عربي در (احكام القرآن) جامع نظرات مطروحه بوده و از اتقان قابل توجهي برخوردار است و معتقد است كه مصداق اولوالامر هم علماء هستند و هم امراء.
صاحب تفسير المنير در تشريح آيه ی مذكور مي فرمايد: ….. وَ مَن هُم اُولُوالأمر؟ ذَهَبَ بَعضُ المُفَسِّرينَ إلي أنَّ المُرادَ بِهِم الحُكَّامُ وَ ذَهَبَ آخَرُونَ إلي أنَّهُم العُلَمَاءُ الّذينَ يُبيَِّنُونَ لِلنّاسِ الأحكامَ الشَّرعيَّةَ. …. وَ الظَّاهرُ إرَادَةُ الجَمِيع.(6)
قَالَ ابنُ العَرَبِيّ: وَ الصَّحيحُ عِندِي أنَّهُم الأُمَراءُ و الحُكَماءُ جَميعاً.(7)
قَالَ رَسُولُ الله(ص): لَو استُعمِلَ عَلَيكُم عَبدٌ يَقُودُكُم بِكتابِ الله فَاستَمِعُوا لَه و أَطِيعُوا. (8)
كلام امام نووي در منهاج:
"شَرطُ الإمامِ كَونُهُ مُسلِمًامكلفًا حُرّاً ذكَراً قُرشِياً مُجتَهداً شُجَاعاً، ذَا رأيٍ و سَمعٍ و بَصَرٍ و نُطقٍ. و تَنعَقِدُ الإمَامَةُ بِالبَيعَةِ ….. و بِاستِخلافِ الإمَامِ ….. و بِاستِيلاء جَامِعٍ، و كذا فَاسق و جَاهل فِي الأصَحِّ. (9)
با توجه به جمیع جهات و عنایت به آیات قرآن، احادیث و نظر مفسرین و بزرگان اهل سنت و جماعت؛ از مصادیق بارز و اتمّ اولوالأمر در عصر حاضر مقام معظم رهبری است و اطاعتش واجب میباشد.
2- توجه به نظر كارشناسان رسمي در امر استهلال ماه شوّال:
توجه به وجوب وحدت و هماهنگي بين مسلمين با عنايت به آيات و احاديث وارده از جمله آيات شريفه ی 92تا 94 سوره ی طه(قال يا هارون ما منعك اذ رأيتهم ضلوا – الا تتبعن أفعصيت امري – قَالَ يَا ابنَ أمَّ لا تَأخُذ بِلِحيَتِي وَ لا بِرَأسِي، إنِّي خَشِيتُ أن تَقُولَ فَرَََّقتَ بَينَ بَنِي إسرَائيلَ وَ لَم تَرقُب قَولِي/) كه به صورت موردي و مقطعی وحدت و هماهنگيِ توأم با شرك جَلي را حتّی بر توحيد همراه با تفرقه ترجيح مي دهد، میطلبد که نظر کارشناسان رسمی در امر استهلال ماه شوّال را بر شایعات و نظرات غیر علمی و غیر کارشناسانه ترجیح داده و از هرگونه اختلافی اجتناب و دوری کنیم.
3- اعلان مناسبت های دینی به عهدهی حاکم اسلامی است:
چنانچه بالفرض هیچ گونه باور و التزامی هم به اختلاف مطلع و هم افق بودن و یا هم افق نبودن شهری با دیگر شهرها نداشته باشیم و در هر کشوری – هر چند دور – هلال رمضان یا شوّال دیده شود، بدان عمل نماییم؛ باز طبق نظر تمام علمای اهل سنت اعلام عمومی مناسبت های دینی از قبیل: اعلام حلول ماه مبارک رمضان، عید فطر و عید قربان از شئونات حاکم اسلامی بوده و برعهدهی ایشان است، حتّی اگرکسی هلال را نیز با چشم خود ببیند فقط برای خودش الزام آور است و اعلان عمومی آن نیازمند حکم حکومتی میباشد.
شیخ عبدالرحمن جَزیری در کتاب وزین ” الفِقهُ عَلَي المَذاهِبِ الأربَعَةِ ” میگوید: اگر حاکم اسلامی بر هر مبنایی به صحّت رؤیت هلال ماه مبارک رمضان حکم بدهد، گرفتن روزه بر عموم مسلمین واجب میشود، اگر چه بعضی از مذاهب هم مخالف باشند؛ زیرا که حکم حکومتی اختلافات را از بین میبرد و این مسأله مورد اتفاق همهی علماست.
همچنین در ادامه ذکر میکند که مذهب شافعی نظر حاکم را هم در تحقیق هلال و وجوب روزه شرط میدانند.
در نهایت میتوانیم نتیجه بگیریم، که اگر برابر نظر و فتوای همه علما، اعلان عمومی ماه مبارک رمضان بر عهدهی حاکم اسلامی است، پس اعلام موعد اعیاد(فطر و قربان) نیز از شئونات ویژهی حاکم بوده و بایستی طبق نظر و حکم حکومتی عمل کنیم،تا مردم دچار اختلاف و تفرقه نگردند و همه با هم یک روزِ مشخص را رمضان و یا عید بدانیم.
نتيجه گيري
در پايان بايد اين مسأله را خاطر نشان کرد که با توجه به اهميت مسأله عبادي ايام ماه مبارک رمضان و علی الخصوص عيد فطر که مظهر و نمادي براي وحدت امت مسلمان می باشد به يقين به صلاح امت اسلامي نيست که در يک چنين امر مهمي گرفتار تشتت و تفرقه حتي در یک شهر و یک خانه شوند و قدرت و قوت آنها به ضعف گرايد و در برابر دشمنان سرشکسته گردند. از طرفي با توجه به رهنمودهاي امام راحل(ره)، و مقام معظم رهبري که هر ساله به مناسبت هايي همچون ايام حج، مبعث و ميلاد پيامبر اسلام و… مسلمانان را دعوت به وحدت و انسجام ميکنند تا از ظرفيت و پتانسيل عظيم امت اسلامي در جهت شکوه و عظمت جهان اسلام استفاده شود؛ شايسته است، فقيهان و عالمان ديني مذاهب اسلامي نیز با همفکري و هم انديشي، روزنه هاي انشقاق و تفرقه در بين مسلمين را بسته و جلوههاي وحدت، همدلي و همگرايي را در عرصههاي مختلف به منصّه ظهور برسانند.
عبدالسلام کریمی
او کسي است که خورشيد را روشنايي و ماه را نور قرار داد و براي آن منزلگا ه هايي مقدر کرد تا عدد سا ل ها و حساب کارها را بدانيد، خداوند اين را جز به حق نيافريده است .
معلوم مي شود که از اشکال مختلف ماه در آسمان همچون هلال، تربيع، تثليث، تسديس و بدر و سپس رو به نقصان گذاردن آن براي مردم بدون محاسبات نجومي و رجوع به اهل خبره امکان پذير است. هم چنين فرمود:«يَسئَلُونَكَ عَنِ الَأهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ؛ اي پيامبر درباره هلا ل هاي ماه از تو سؤال میکنند، بگو آنها بيان اوقات براي نظام زندگي مردم و تعيين وقت حج است».
اين آيات مقدس الهي اهميت مسأله در زندگي روزمره مردم را بيان مي کند مثلاً روزه گرفتن عيد فطر مردّد بين محذورين است چرا که اگر روزه آخر ماه مبارک باشد واجب است و اگر عيد فطر باشد روزه گرفتن در آن روز حرام است. اهميت دیگرآن در بحث حج است که تمامي جزئيات مناسک و اعمالش منوط به زمان است و حاجي نمی تواند هر زمان که دلش خواست اين اعمال را انجام دهد بلکه بايستي در زمانهاي نجومي خاصي آنها را به جاي آورد. به همين خاطر است که مسأله ی رؤيت هلال تأثير بسزایی در تعيين تکليف مسلمانان دارد.
چگونگي استهلال ماه
در سيرهی پيامبر ثابت است که حضرت به جستجوي هلال می پرداخت و اين امر را برعهده داشت. در هر ماه در منطقه اي از زمين هلال قابل رؤيت و در ناحيه اي ديگر غيرقابل رؤيت است، در ميان اين دو نواحي نواري وجود دارد که با توجه به شرايط متغير ماه، زمين و خورشيد، در هر ماه درباره رؤيت هلال اول ماه را نمی توان با پیش بيني قاطعانه نظر داد. نظر به وسيع بودن سرزمين ايران، آن نوار معمولاً سالي دو بار بر کشور ما عبور می کند، براي تقويم نگاري يعني پیش بيني رؤيت هلال ماه علی الخصوص آن دو ماه ويژه بايد ملاک رؤيت و اعتبار سرزميني آن مشخص باشد .برخي از فقها رؤيت در يک مکان را براي مناطق نزديک و هم افق آن معتبر ميدانند و در مقابل، عده اي ديگر از فقها به مسأله مکان اهميتي نمی دهند و فقط زمان را ملاک عمل خود قرار می دهند و می گويند اگر در جايي هلال رؤيت شد، اين رؤيت نه فقط براي آنجا که براي همه ی مناطقي که در شب با آنجا مشترکند براي اثبات اول ماه قمري مورد پذيرش است. با توجه به حساسيت بالاي چنين مسأله اي، همه ساله با شروع و اتمام ماه مبارک رمضان طيف وسيعي از افکار عمومي مسلمانان به مسأله ی رؤيت هلال ماه، معطوف می شود.
در برخي موارد نيز موضوع رؤيت هلال باعث ايجاد شکاف و دودستگي در صفوف به هم پيوسته مردم متدين جامعه شده واختلاف اسفناکي بارها، در امر «رؤيت هلال شوال» رخ داده و شهد شيرين عيد را در کام مردم تلخ کرده است.
از ميان ما ههاي قمري آنچه به وضوح مورد اهميت فقها قرار گرفته رؤيت هلال ماه شوّال است و از اين جهت حائز اهميت است که امر دائر بين وجوب و حرمت است بنابراين استهلال – در جستجوي هلال برآمدن و تلاش براي ديدن ماه شب اول واجب است، مگر اين که اطمينان حاصل شود کساني هستند که در جستجوي هلال بر می آيند.
براساس مذهب شافعی هرگاه رؤيت هلال در ناحیه اي ثابت شود بر مردم نواحی نزديک و متّحدالأفق )اتحاد افق به اين است که فاصلهی ميان آن دو ناحيه کمتر از 24 فرسخ باشد با محل ثبوت رؤيت هلال واجب است که روزه بگيرند. اما روزه بر مردم ناحيهی دور به خاطر اختلاف افق، واجب نيست.
هرگاه هلال ماه رمضان در شهري ديده شد، بر مردم شهرهاي نزديك – از شهر رؤيت- روزه واجب مي شود اما مردم شهرهاي دور، حكم آن را ندارند، زيرا شهرهاي نزديك به هم مانند دمشق، حمص و حلب (يا مانند سنندج و كامياران و سقز) در حكم يك شهر هستند، بر خلاف شهرهاي دور مانند دمشق، قاهره و مكّه.
اعتبار دور و نزديك به اختلاف مطلع در رؤيت ماه است.
دليل اين حكم روايت "صحيح مسلم” (به شماره حدیث 1087) از كُرَيْب است كه گفت: در حالي كه در شام بودم، ماه رمضان آغاز شد، در شب جمعه هلال ماه را ديدم، سپس در آخر ماه به مدينه وارد شدم. ابن عباس رضي الله عنهما از من پرسيد: هلال ماه رمضان را چه وقت ديديد؟ گفتم: شب جمعه آن را ديديم، گفت: آيا تو آن را ديدي؟ گفتم آري، مردم هم آن را ديدند و روزه گرفتند. ابن عباس گفت: ما همگي آن را شب شنبه ديديم و هنوز روزه هستيم تا اين كه سي روز كامل شود يا هلال (شوال) را ببينيم. گفتم آيا به رؤيت هلال 1234توسط ما در شام بسنده نميكني؟ گفت: خير، پيامبر(ص) به ما چنين فرمودهاند.(هکَذا أمَرَنا رَسولُ الله)
بنابراين علما ميگويند: هرگاه مردم شهري دور ، هلال ماه را رؤيت نكرده باشند و شخصي از شهر ديگري كه هلال در آن رؤيت شده به آن شهر آمد، واجب است كه در روزه گرفتن روز آخر ماه رمضان، با اهل آن شهر روزه بگيرد. زيرا با انتقال به شهر آن ها جزو آنان محسوب مي شود، پس روزه بر او واجب است. كسي كه از شهري كه هلال در آن رؤيت نشده است، به شهري كه هلال در آن رؤيت شده است، مسافرت كند، واجب است با آن ها افطار كند، حتّی اگر 28 روز روزه گرفته باشد، به طوري كه ماه رمضان نزد او ناقص باشد و او در روز 29 افطار نمايد و خواه 29 روز گرفته باشد به طوري رمضان در آن شهر 30 روز باشد. (اما اگر 28 روز روزه گرفته بود، بايد يك روز آن را قضا كند، زيرا ماه قمري 28 روزه نداریم).
بركسي كه صبح در نماز عيد شركت كرده سپس به شهري دور كه اهل آن شهر روزه هستند مسافرت كند، واجب است بقيه ي روز را با آن ها امساك كند.
باید گفت که مسألهی استهلال، موضوعی است که مربوط به مکلّف است و نه مرجع تقلید یعنی اگر برای مکلّف یقین حاصل شد که ماه دیده شده است باید به یقین خود عمل کند این بدین معناست که اگر هر یک از ما، ماه را دیدیم و یقین کردیم آن چه رویت کرده ایم ماه است ولو حلول ماه برای مرجع ما ثابت نشود، ما مکلّفیم به قطع و یقین خود عمل کنیم. و نباید مسئلهی یقینی خود را به دیگران تسری دهیم.
وجوب پيروي از حاکم اسلامي در اثبات رؤيت هلال، بيانگر مطالب مهمي است که در اين مسأله بايد بيش از پيش به آن توجه کرد، لذا به نظر ميرسد جهت حفظ اتحاد و انسجام مسلمين و جلوگيري از سم مهلک تفرقه با وسواس و حساسيت بيشتري به اين نکته و مسةأله ی شرعي دقت شود و تا زماني که اول ماه براي حاکم شرع – که به دليل قرار گرفتن در مصدر امور کشور و بسيج تمامي امکانات لازم براي استهلال – اطمينا ن بخشترين نظريه را اعلام مي دارند از اقدام به هر عملي که موجب ايجاد رخنه در صفوف متحد مردم شود جلوگيري نمود. پرواضح است که اين موضوع ميتواند حکم حکومتي تلقي شود که در اين صورت لازم الاتباع براي ساير مجتهدان و مقلّدان دیگر خواهد بود.
خوشبختانه نظرات فقهي مقام معظم رهبري(مدظله العالي) چنين مشکلاتي را در زمينه ی رؤيت هلال کاملاً حل کرده است. طبق نظر ايشان، هلال شب اول ماه بايد با چشم رؤيت شود و استفاده از ابزارهاي اپتيکي نظير تلسکوپ يا دوربين هاي نجومي مانعي ندارد. از نظر ايشان، نظر کارشناسان در مورد رؤيت پذيري يا رؤيت ناپذيري هلال حجت است
راه هاي تحقّق عيدي مبارك براي همه
1- اطاعت از اولوالامر:
اولوالامر كيست؟
خداوند متعال در قرآن كريم وجوب اطاعت از رهبران الهي را چنين بيان مي فرمايد: يَا أیُّهَا الّذينَ آمَنُوا أطِيعُوا اللهَ وَ أطِيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِي الأمرِ مِنكُم. (5)
بعضي از علما و مفسرين بر آنند كه اولوالامر همان دانشمندان و علماي اسلامي هستند كه احكام ديني را براي مردم بيان مي كنند. و بعضي ديگر معتقدند كه اولوالامر، حاكمان و امراي جامعه ي اسلامي اند كه تابع خدا و رسول خدا بوده و مجري احكام الهي مي باشند. در اين بين نظر ابن عربي در (احكام القرآن) جامع نظرات مطروحه بوده و از اتقان قابل توجهي برخوردار است و معتقد است كه مصداق اولوالامر هم علماء هستند و هم امراء.
صاحب تفسير المنير در تشريح آيه ی مذكور مي فرمايد: ….. وَ مَن هُم اُولُوالأمر؟ ذَهَبَ بَعضُ المُفَسِّرينَ إلي أنَّ المُرادَ بِهِم الحُكَّامُ وَ ذَهَبَ آخَرُونَ إلي أنَّهُم العُلَمَاءُ الّذينَ يُبيَِّنُونَ لِلنّاسِ الأحكامَ الشَّرعيَّةَ. …. وَ الظَّاهرُ إرَادَةُ الجَمِيع.(6)
قَالَ ابنُ العَرَبِيّ: وَ الصَّحيحُ عِندِي أنَّهُم الأُمَراءُ و الحُكَماءُ جَميعاً.(7)
قَالَ رَسُولُ الله(ص): لَو استُعمِلَ عَلَيكُم عَبدٌ يَقُودُكُم بِكتابِ الله فَاستَمِعُوا لَه و أَطِيعُوا. (8)
كلام امام نووي در منهاج:
"شَرطُ الإمامِ كَونُهُ مُسلِمًامكلفًا حُرّاً ذكَراً قُرشِياً مُجتَهداً شُجَاعاً، ذَا رأيٍ و سَمعٍ و بَصَرٍ و نُطقٍ. و تَنعَقِدُ الإمَامَةُ بِالبَيعَةِ ….. و بِاستِخلافِ الإمَامِ ….. و بِاستِيلاء جَامِعٍ، و كذا فَاسق و جَاهل فِي الأصَحِّ. (9)
با توجه به جمیع جهات و عنایت به آیات قرآن، احادیث و نظر مفسرین و بزرگان اهل سنت و جماعت؛ از مصادیق بارز و اتمّ اولوالأمر در عصر حاضر مقام معظم رهبری است و اطاعتش واجب میباشد.
2- توجه به نظر كارشناسان رسمي در امر استهلال ماه شوّال:
توجه به وجوب وحدت و هماهنگي بين مسلمين با عنايت به آيات و احاديث وارده از جمله آيات شريفه ی 92تا 94 سوره ی طه(قال يا هارون ما منعك اذ رأيتهم ضلوا – الا تتبعن أفعصيت امري – قَالَ يَا ابنَ أمَّ لا تَأخُذ بِلِحيَتِي وَ لا بِرَأسِي، إنِّي خَشِيتُ أن تَقُولَ فَرَََّقتَ بَينَ بَنِي إسرَائيلَ وَ لَم تَرقُب قَولِي/) كه به صورت موردي و مقطعی وحدت و هماهنگيِ توأم با شرك جَلي را حتّی بر توحيد همراه با تفرقه ترجيح مي دهد، میطلبد که نظر کارشناسان رسمی در امر استهلال ماه شوّال را بر شایعات و نظرات غیر علمی و غیر کارشناسانه ترجیح داده و از هرگونه اختلافی اجتناب و دوری کنیم.
3- اعلان مناسبت های دینی به عهدهی حاکم اسلامی است:
چنانچه بالفرض هیچ گونه باور و التزامی هم به اختلاف مطلع و هم افق بودن و یا هم افق نبودن شهری با دیگر شهرها نداشته باشیم و در هر کشوری – هر چند دور – هلال رمضان یا شوّال دیده شود، بدان عمل نماییم؛ باز طبق نظر تمام علمای اهل سنت اعلام عمومی مناسبت های دینی از قبیل: اعلام حلول ماه مبارک رمضان، عید فطر و عید قربان از شئونات حاکم اسلامی بوده و برعهدهی ایشان است، حتّی اگرکسی هلال را نیز با چشم خود ببیند فقط برای خودش الزام آور است و اعلان عمومی آن نیازمند حکم حکومتی میباشد.
شیخ عبدالرحمن جَزیری در کتاب وزین ” الفِقهُ عَلَي المَذاهِبِ الأربَعَةِ ” میگوید: اگر حاکم اسلامی بر هر مبنایی به صحّت رؤیت هلال ماه مبارک رمضان حکم بدهد، گرفتن روزه بر عموم مسلمین واجب میشود، اگر چه بعضی از مذاهب هم مخالف باشند؛ زیرا که حکم حکومتی اختلافات را از بین میبرد و این مسأله مورد اتفاق همهی علماست.
همچنین در ادامه ذکر میکند که مذهب شافعی نظر حاکم را هم در تحقیق هلال و وجوب روزه شرط میدانند.
در نهایت میتوانیم نتیجه بگیریم، که اگر برابر نظر و فتوای همه علما، اعلان عمومی ماه مبارک رمضان بر عهدهی حاکم اسلامی است، پس اعلام موعد اعیاد(فطر و قربان) نیز از شئونات ویژهی حاکم بوده و بایستی طبق نظر و حکم حکومتی عمل کنیم،تا مردم دچار اختلاف و تفرقه نگردند و همه با هم یک روزِ مشخص را رمضان و یا عید بدانیم.
نتيجه گيري
در پايان بايد اين مسأله را خاطر نشان کرد که با توجه به اهميت مسأله عبادي ايام ماه مبارک رمضان و علی الخصوص عيد فطر که مظهر و نمادي براي وحدت امت مسلمان می باشد به يقين به صلاح امت اسلامي نيست که در يک چنين امر مهمي گرفتار تشتت و تفرقه حتي در یک شهر و یک خانه شوند و قدرت و قوت آنها به ضعف گرايد و در برابر دشمنان سرشکسته گردند. از طرفي با توجه به رهنمودهاي امام راحل(ره)، و مقام معظم رهبري که هر ساله به مناسبت هايي همچون ايام حج، مبعث و ميلاد پيامبر اسلام و… مسلمانان را دعوت به وحدت و انسجام ميکنند تا از ظرفيت و پتانسيل عظيم امت اسلامي در جهت شکوه و عظمت جهان اسلام استفاده شود؛ شايسته است، فقيهان و عالمان ديني مذاهب اسلامي نیز با همفکري و هم انديشي، روزنه هاي انشقاق و تفرقه در بين مسلمين را بسته و جلوههاي وحدت، همدلي و همگرايي را در عرصههاي مختلف به منصّه ظهور برسانند.
عبدالسلام کریمی
