آشنایی اجمالی با تفسیر روح‌المعانى

اگرچه تفسیر روح المعانی؛ مشهورترین کتاب آلوسی بوده و او شهرتش را وامدار این کتاب است، اما آثار دیگری هم از او برجای مانده است:

1. «شرح المسلم» در علم منطق.

2. «الأجوبة العراقیة عن الأسئلة اللاهوتیة»

3. «الأجوبة العراقیة على الأسئلة الإیرانیة»

4. «درة الغواص فی أوهام الخواص».

آلوسی چرایی شروع نگارش این تفسیر را این‌گونه بیان می‌کند: «در رجب سال 1252 هجرى، در رؤیا دیدم که خداوند به من امر کرده که آسمان و زمین را طى کنیم و من نیز طى کردم؛ در حالی که دستى بر آسمان و دستى بر آب داشتم، بیدار شدم. در پى تعبیراین خواب به این نتیجه رسیدم که مراد تألیف تفسیر است. پس از آن در 16 شعبان همان سال در سن 34 سالگی نوشتن این تفسیر را آغاز کردم».

آلوسی پانزده سال برای نگارش این تفسیر، وقت گذاشت.

روش کلى او در تفسیراین است که:

ابتدا به نام سوره، مکى بودن، مدنى بودن و اقوال موجود در این قسمت و نظر مورد قبولش، می‌پردازد، سپس به ذکر فضیلت سوره و خواص آن همت می‌گمارد، بعد از آن تفسیر سوره را آیه به آیه و کلمه به کلمه، بیان می‌کند، که در آن به لغت، ادبیات، قرائت، مناسبت بین آیات و سوره‌ها و اسباب نزول، می‌پردازد.

آلوسی همچنین از جمله افرادی است که در مباحث لغوى و ادبى استشهاد فراوانی به اشعار عرب دارد.

آلوسی در ابتدای این کتاب، مباحثی را به عنوان مقدمه مطرح کرده است:

1. معنای تفسیر و تأویل.

2. آن چه تفسیر بدان نیاز دارد، معنای تفسیر به رأی و محدوده ی آن.

3. اسامی قرآن.

4. غیر مخلوق بودن قرآن.

5. حروف سبعه.

6. دلایل اعجاز قرآن.

تفسیر روح المعانی؛ گسترده‏ترین تفسیرى است که پس از تفسیر فخر رازى به شیوه کهن نوشته شده است؛ بلکه می‌توان گفت: نسخه دوم تفسیر رازى است ولى با اندکى تغییر – که چندان هم مهم نیست- چون هر کسی تفسیر آلوسى را بخواند درمی‌یابد که وى به‌ طور کامل بر تفسیر رازى تکیه کرده و منبع و مأخذ اول وى در تفسیر، همان تفسیر رازى بوده است.

وى مسایل فقهى را هم به ‌طور گسترده و با ذکر اقوال مختلف شرح می‌دهد تا جایی که گاه کتاب را از نوشتاری تفسیری به نوشتاری فقهی‏ تبدیل می‌کند.

در مسایل کلامى هم سخن را به درازا می‌کشاند. علاوه بر این، از تفسیر رمزى و عرفانى نیز چشم نمی‌پوشد و پس از تفسیر ظاهرى آیات، در حدّ توان به آن می‌پردازد و در این مورد از تفسیرهاى نیشابورى، قشیرى، ابن عربى بهره می‌گیرد .برخی ازصاحب نظران بر این باورند که تفسیرآلوسی ، یک دائرة المعارف است که از حجم و حدود تفسیرى خارج شده است.

برخی از تفاسیر متأخر شیعی نیز آراء آلوسى را در تفاسیر خود آورده‌ و به بررسی و نقد آن پرداخته‌اند.

آلوسی در نهایت به سال 1270 هجری قمری وفات یافت.

پس از آن در ۱۶ شعبان همان سال در سن ۴۳ سالگی در عهد سلطان محمود خان نوشتن را آغاز و در چهارم ربیع الثانی سال ۱۲۶۷ هجری به اتمام رساند پس از مشورت نام آن را «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، نهاد.

روح المعانی گسترده‌ترین تفسیر و جامع‌ترین آن در نوع خود، میان اهل سنت می‌باشد. جامع آراء گذشتگان از روایت و درایت بوده، اقوال آنان را با کمال امانت و عنایت، بیان داشته، خلاصه‌ای از تفاسیر پیش از خود محسوب می‌گردد، از تفسیر ابن عطیه گرفته تا تفسیر ابو حیان، کشاف، ابو السعود، بیضاوی، فخر رازی و دیگران استفاده فراوان نموده است. ضمن نقل آن ها نظر به نقادی نیز داشته است. بیش از همه از تفسیر فخر رازی بهره برده و احیانا بخش هایی از منقولات رازی را نقد کرده است، به ویژه در مسایل فقهیه چراکه آلوسی حنفی مذهب بوده است. تفسیرمذکور

تفسیری است عقلی و اجتهادی که روش بلاغی، بیانی و ادبی رادر پیش گرفت.

آلوسی در این تفسیر به مخالفان فکری خویش بسیار می‌تازد.

آلوسی متعرض قرائات نیز می‌گردد، اما مقید به متواتر بودن آن ها نیست. همچنان که مناسبات بین سور و آیات را نیز بیان می‌دارد. در روح المعانی، اسباب نزول آیات، مورد توجه قرار می‌گیرد. در بحث‌های نحوی نیز آلوسی سخن را به دراز می‌کشاند این موضوع در جای جای تفسیر آشکار است.

درباره آلوسی و تفسیر وی مقالات فراوانی نگاشته شده و در کتب متعددی در کنار بررسی تفاسیر مختلف، به آن پرداخته‌اند.

منبع: شافعی نیوز