حمد؛ سورهای با 32 نام
گروه معارف: برخی منابع 32 نام برای سوره مبارکه حمد ذکر کردهاند که ازجمله این نامها میتوان «سبعالمثانی»، «شکر»، «فاتحه»، «سبعالمثانی»، «امالکتاب»، «امالقرآن»، «کنز»، «اساس»، «شفاء»، «دعا»، «نور»، «واقیه»، «راقیه»، «رقیه»، «أمالکتاب»، «أمالقرآن»، «قرآن عظیم»، «شافیه»، «وافیه»، «کنز» و «اساس» را نام برد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از
لرستان، سوره حمد، اولین سوره قرآن کریم است که قبل از هجرت در مکه بر
پیامبر اکرم(ص) نازل شده است، این سوره در جزء اول قرآن کریم قرار دارد و
مشتمل بر 7 آیه، 29 کلمه و 143 حرف است که تلفظ «الله» دو بار در آن آورده
شده است.
این سوره مبارکه از نظر ترتیب نزول پنجمین سورهای است که بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است و نام آن «حمد» بهمعنای شکر و سپاس است که نامهای دیگری مانند شکر، فاتحه، سبعالمثانی، امالکتاب، امالقرآن، کنز، اساس، شفاء، دعا، نور، واقیه، راقیه، رقیه؛ برای آن ذکر شده است.
ازجمله ویژگیهای بارز این سوره مبارکه میتوان به این نکته اشاره کرد که دوبار بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است که این تأکید نشاندهنده اهمیت آن است، از طرف دیگر نیز سرآغاز و افتتاحیه کتاب قرآن کریم است، خواندن این سوره در نمازهای یومیه واجب است و بیشترین القاب را در قرآن دارد.
این سوره از سه بخش خداشناسی، تبیین مسئله هدایت و صراط مستقیم، اوصاف و نشانههای بندگان صالح خدا، تشکیل شده است که پیامبر اکرم(ص) در رابطه با فضیلت قرائت این سوره مبارکه فرموده است که؛ هر مسلمانی سوره فاتحه را بخواند، ثواب خواندن دو سوم قرآن و ثواب کسیکه بر تمامی مؤمنان تصدق بدهد، به او عطا میکنند.
همانگونه که ذکر شد سوره حمد دارای اسامی زیادی است بهگونهای که برخی منابع 32 نام برای آن ذکر میکنند، ازجمله این نامها «سبعالمثانی» است، حال سؤال این است که چرا سبعالمثانی و چرا سوره حمد؟
عدهای معتقدند که منظور از «سبع مثانی» سوره حمد است؛ چراکه سبع بهمعنای هفت و مثانی بهمعنای دو بار است و این سوره دارای 7 آیه بوده و دوبار بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است و برخی نیز اعتقاد دارند که منظور قرآن و آیات آن است و اخبار رسیده از طریق شیعه و سنی تأکید میکند که سبع مثانی همان سوره حمد است و علتش آن است که در دو رکعت نماز دو بار قرائت میشود.
ولی حق آن است که روایات فراوانی از طریق شیعه و اهل سنت، از پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع) و امام صادق(ع) وجود دارد که منظور از سبع مثانی سوره فاتحه است.
این سوره؛ علاوهبر سبع مثانی به نامهای دیگری؛ نظیر «أم الکتاب»، «أم القرآن»، «قرآن عظیم»، «شافیه»، «وافیه»، «رقیه»، «کنز» و «اساس» هم معروف است، چراکه خداوند در آیه 87 سوره مبارکه حجر میفرماید: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ؛و به راستى به تو سبع المثانى [=سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا كرديم»، و از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند: «همانا سوره حمد به مثانی نامیده شده؛ چون که دوبار در دو رکعت قرائت میشود».
سعید بن جبیر نیز میگوید: از ابن عباس درباره «سبع مثانی» سؤال کردم وی در جواب گفت: سبع مثانی «أمّ القرآن» است. مراد از سبع، هفت آیه در سوره حمد است و معنای مثانی تکرار سوره حمد در هر رکعت است و این هم مختص همین سوره است، نه سورههای دیگر قرآن.
علامه طباطبائی در «تفسیر المیزان» به مسئله مهمی در این موضوع اشاره کرده و میگوید: «سبع مثانی» یکیاز اسماء سوره حمد است. بنابر آنچه را که در بسیاری از روایات از پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) نقل شده، سبع مثانی به سوره حمد تفسیر شده است. پس وجهی برای سخن آنان که گفتهاند: سبع مثانی هفت سوره طولانی اوایل قرآن است، یا هفت سورهای است که با «حا، میم» شروع میشود و یا هفت کتابی است که بر پیامبران نازل شده است، نمیماند؛ چرا که دلیل از قرآن و روایات بر این گفتهها وجود ندارد، وی در عین حال میگوید: کلمه مثانی صفت تمام قرآن است و خود به خود شامل سوره فاتحه هم میشود.
در اینکه منظور از «من المثانی» چیست؟ آیا «من» برای تبعیض است، یا برای تبیین، همچنین در کیفیت اشتقاق واژه «مثانی» و علت نامگذاری آن، میان مفسران اختلاف زیادی وجود دارد.
برخی از مفسران احتمال دادهاند؛ سبع اشاره به هفت سوره طولانی ابتدای قرآن است و مثانی کنایه از خود قرآن است؛ چراکه قرآن دوبار بر پیامبر گرامی اسلام(ص) نازل شد؛ یکبار به صورت کامل و دفعی و بار دیگر بهصورت تدریجی برحسب حوادث و احتیاجات زمان نازل شده است. بنابراین، معنای سبع المثانی هفت سوره از سورههای مهم قرآن است. دلیل این گروه آیه 23 سوره مبارکه زمر است که در آن خداوند میفرماید: «خدا قرآن را فرستاد که بهترین حدیث است. کتابی است که آیاتش در کمال فصاحت و اعجاز با هم متشابه است؛ یعنی دو مرتبه بر پیامبر(ص) نازل شده است.
به هر حال؛ ذکر عبارت «قرآن عظیم» بعد از ذکر سوره حمد، با توجه به اینکه سوره حمد جزء قرآن است، دلیل دیگری است بر اهمیت و عظمت این سوره مبارکه، در ادبیات عرب و غیر عرب، فراوان «جزء» در مقابل «کل» ذکر میشود. این به جهت اهمیت آن «جزء» است.
این سوره مبارکه از نظر ترتیب نزول پنجمین سورهای است که بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است و نام آن «حمد» بهمعنای شکر و سپاس است که نامهای دیگری مانند شکر، فاتحه، سبعالمثانی، امالکتاب، امالقرآن، کنز، اساس، شفاء، دعا، نور، واقیه، راقیه، رقیه؛ برای آن ذکر شده است.
ازجمله ویژگیهای بارز این سوره مبارکه میتوان به این نکته اشاره کرد که دوبار بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است که این تأکید نشاندهنده اهمیت آن است، از طرف دیگر نیز سرآغاز و افتتاحیه کتاب قرآن کریم است، خواندن این سوره در نمازهای یومیه واجب است و بیشترین القاب را در قرآن دارد.
این سوره از سه بخش خداشناسی، تبیین مسئله هدایت و صراط مستقیم، اوصاف و نشانههای بندگان صالح خدا، تشکیل شده است که پیامبر اکرم(ص) در رابطه با فضیلت قرائت این سوره مبارکه فرموده است که؛ هر مسلمانی سوره فاتحه را بخواند، ثواب خواندن دو سوم قرآن و ثواب کسیکه بر تمامی مؤمنان تصدق بدهد، به او عطا میکنند.
همانگونه که ذکر شد سوره حمد دارای اسامی زیادی است بهگونهای که برخی منابع 32 نام برای آن ذکر میکنند، ازجمله این نامها «سبعالمثانی» است، حال سؤال این است که چرا سبعالمثانی و چرا سوره حمد؟
عدهای معتقدند که منظور از «سبع مثانی» سوره حمد است؛ چراکه سبع بهمعنای هفت و مثانی بهمعنای دو بار است و این سوره دارای 7 آیه بوده و دوبار بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است و برخی نیز اعتقاد دارند که منظور قرآن و آیات آن است و اخبار رسیده از طریق شیعه و سنی تأکید میکند که سبع مثانی همان سوره حمد است و علتش آن است که در دو رکعت نماز دو بار قرائت میشود.
ولی حق آن است که روایات فراوانی از طریق شیعه و اهل سنت، از پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع) و امام صادق(ع) وجود دارد که منظور از سبع مثانی سوره فاتحه است.
این سوره؛ علاوهبر سبع مثانی به نامهای دیگری؛ نظیر «أم الکتاب»، «أم القرآن»، «قرآن عظیم»، «شافیه»، «وافیه»، «رقیه»، «کنز» و «اساس» هم معروف است، چراکه خداوند در آیه 87 سوره مبارکه حجر میفرماید: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ؛و به راستى به تو سبع المثانى [=سوره فاتحه] و قرآن بزرگ را عطا كرديم»، و از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند: «همانا سوره حمد به مثانی نامیده شده؛ چون که دوبار در دو رکعت قرائت میشود».
سعید بن جبیر نیز میگوید: از ابن عباس درباره «سبع مثانی» سؤال کردم وی در جواب گفت: سبع مثانی «أمّ القرآن» است. مراد از سبع، هفت آیه در سوره حمد است و معنای مثانی تکرار سوره حمد در هر رکعت است و این هم مختص همین سوره است، نه سورههای دیگر قرآن.
علامه طباطبائی در «تفسیر المیزان» به مسئله مهمی در این موضوع اشاره کرده و میگوید: «سبع مثانی» یکیاز اسماء سوره حمد است. بنابر آنچه را که در بسیاری از روایات از پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) نقل شده، سبع مثانی به سوره حمد تفسیر شده است. پس وجهی برای سخن آنان که گفتهاند: سبع مثانی هفت سوره طولانی اوایل قرآن است، یا هفت سورهای است که با «حا، میم» شروع میشود و یا هفت کتابی است که بر پیامبران نازل شده است، نمیماند؛ چرا که دلیل از قرآن و روایات بر این گفتهها وجود ندارد، وی در عین حال میگوید: کلمه مثانی صفت تمام قرآن است و خود به خود شامل سوره فاتحه هم میشود.
در اینکه منظور از «من المثانی» چیست؟ آیا «من» برای تبعیض است، یا برای تبیین، همچنین در کیفیت اشتقاق واژه «مثانی» و علت نامگذاری آن، میان مفسران اختلاف زیادی وجود دارد.
برخی از مفسران احتمال دادهاند؛ سبع اشاره به هفت سوره طولانی ابتدای قرآن است و مثانی کنایه از خود قرآن است؛ چراکه قرآن دوبار بر پیامبر گرامی اسلام(ص) نازل شد؛ یکبار به صورت کامل و دفعی و بار دیگر بهصورت تدریجی برحسب حوادث و احتیاجات زمان نازل شده است. بنابراین، معنای سبع المثانی هفت سوره از سورههای مهم قرآن است. دلیل این گروه آیه 23 سوره مبارکه زمر است که در آن خداوند میفرماید: «خدا قرآن را فرستاد که بهترین حدیث است. کتابی است که آیاتش در کمال فصاحت و اعجاز با هم متشابه است؛ یعنی دو مرتبه بر پیامبر(ص) نازل شده است.
به هر حال؛ ذکر عبارت «قرآن عظیم» بعد از ذکر سوره حمد، با توجه به اینکه سوره حمد جزء قرآن است، دلیل دیگری است بر اهمیت و عظمت این سوره مبارکه، در ادبیات عرب و غیر عرب، فراوان «جزء» در مقابل «کل» ذکر میشود. این به جهت اهمیت آن «جزء» است.
