ذکر قلبی؛ بهترین مرتبه ذکر

حجت‌الاسلام سعید مهدوی امین، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان، در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از لرستان، در رابطه با ذکر نام خدا و اهمیت آن، گفت: علی‌رغم پیشینه غنی برخی مفاهیم دینی هنوز نسبت دقیقی بین آن‌ها و عقل انسانی برقرار نیست، بنابراین عده‌ای یا خیلی سطحی از کنار آن‌ها می‌گذرند یا با نگاهی گذرا آنها را کنار می‌گذارند چنان‌که گویی به حقیقت دست یافته‌اند، یکی‌از این مباحث دینی پدیده «ذکر» است که از این قاعده مستثنی نیست.
وی ادامه داد: ذکر در متون دینی به تعاریف متعددی نامیده شده است، اما همچنان در مواجهه با پاره‌ای سؤالات باز می‌ماند، به‌عنوان مثال معلوم نیست ذکر دقیقاً چه چیزی است؟ آیا ذکر در ساحت درونی انسان اتفاق می‌افتد یا ساحت‌های دیگری را نیز در می‌نوردد؟ اصلاً ذکر چه چیزی نیست؟! چنین سؤالاتی باعث می‌شود یک محقق برای رسیدن به پاسخ درخور به دیگر علوم هم سری بزند تا به مطلوب برسد یکی‌از این علوم مرتبط که ذکر را اساس سیر و سلوک می‌داند عرفان و خاصه عرفان اسلامی است که احتمالاً می‌تواند این معما را حل کند.
مهدوی‌امین ادامه داد: عرفان بر این باور است که ذکر در محدوده الفاظ نمی‌گنجد و تنها کارکرد ذکر لفظی، دلالت به ذاکر است که در مذکور فانی است، از این‌رو بحث از ذکر وجودی را پیش می‌کشد و باعث می‌شود این آموزه دینی در میان امت اسلامی، بازتاب وسیعی بیابد تا جایی‌که پایه و اساس سیر تکاملی انسان و به‌ویژه عرفان محسوب شود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان با اشاره به این‌که ذکر نقش اساسی و بنیادی در سیر و سلوک بر عهده دارد، عنوان کرد: چنان‌که بدون ذکر و یاد خدای تعالی نه‌تنها هیچ‌گونه تغییر و تحولی در درون سالک به‌وجود نمی‌آید که پدید آمدن حالات و مقامات عرفانی بدون آن نیز ناممکن است.
وی ادامه داد: عرفا همواره در آثار و سخنان خویش با استناد به آیات قرآن، مریدان‌شان را به مداومت بر ذکر و یاد الهی فرا می‌خواندند و آنها را متوجه اهمیت و ارزش این عمل عبادی و قلبی می‌کردند، از این جهت در قرآن، ذکر و یاد خداوند اهمیت بسیاری دارد تا جایی‌که طبق آیه 28 سوره مبارکه رعد که خداوند در آن می فرماید: « َلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، آن‌را آرام‌بخش دل‌ها می‌داند.
مهدوی‌امین اظهارکرد: خداوند در قرآن‌کریم، ذکر و یاد خویش را بزرگ‌تر از هر چیزی که قابل تصور برای اندیشه و ذهن بشری است، می‌داند و همچنین آن‌را هم ردیف با اقامه نماز و حتی برتر از آن قرار داده است که نشان‌دهنده اهمیت ذکر در میان سایر عبادات است و در آیه 45 سوره مبارکه عنکبوت می‌فرماید: «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَ الْمُنکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ».
مدیرکل تبلیغات اسلامی استان لرستان افزود: این‌که ذکر در عرفان چگونه معنا می‌شود جای بحث و بررسی دارد، چراکه ذکر در متون دینی همواره بسیار بااهمیت بیان شده است، البته این بدان معنا نیست که عرفا به الفاظ رسیده از ناحیه متون دینی بسنده کنند تا در حصار الفاظ گرفتار شوند از این‌رو همیشه عرفان با حقیقت دین، بیشتر دست و پنجه نرم می‌کند تا ظواهر آن، لذا در بین عرفا بحث از حقیقت دین مطرح می‌شود تا ظواهر آن.
وی عنوان کرد: متاسفانه علی‌رغم تألیف مقالات و کتب متعدد در این راستا هنوز آن‌طور که باید به حقیقت ذکر به‌عنوان خمیرمایه عرفان نگریسته نشده است، بنابراین در بیشتر موارد ذکر را به حوزه الفاظ تقلیل داده‌اند در صورتی‌که ذکر زبانی گرچه از تمام مراتب ذکر نازل‌تر است، اما در عین حال مفید فایده است زیرا که زبان در این ذکر به وظیفه خود قیام کرده و ممکن است این تذکر پس‌از مداومت و قیام به شرایط آن، باعث باز شدن زبان قلب نیز بشود.
مهدوی‌امین با اشاره به این‌که ذکر قلبی از بهترین مراتب ذکر است، بیان کرد: همانا توجه قلبی به خدای سبحان است به‌طوری‌که همه رفتارهای انسان با ذکر حق انجام می‌گیرد و برخلاف وظایف، امری انجام نمی‌دهد، ذکر قلبی نیز اگرچه بهترین مراتب ذکر است اما باز هم کامل‌ترین نیست، بنابراین به مرحله بالاتر یعنی ذکر عملی منتقل می‌شوند که انسان را به مقام اطاعت فرمان خدا دعوت می‌کند تا به انجام عبادات ترغیب و از محرمات دور کند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی لرستان ادامه داد: این درحالی‌است که برخی عرفا بالاترین مرحله ذکر را نسیان ذکر می‌دانند، چراکه کمال ذکر در نسیان ذکر است، در حالی‌که به‌نظر می‌رسد حقیقت ذکر چیزی فراتر از این باشد.