تصویر پیامبر اکرم در ادبیات داستانی کودک و نوجوان / ذهن تصویری و پرسشگر مخاطب امروز
متن زیر مروری اجمالی بر آثار داستانی کودک و نوجوان درباره پیامبر اسلام(ص)، ارزیابی آثار با توجه به نیاز مخاطب و ویژگیهای کودک و نوجوان امروز و ضرورت توجه نویسندگان به یادگیری شگردهای نوین داستاننویسی است.
به گزارش ایکنا از خوزستان، وقتی میخواهیم برای مخاطب کودک یا نوجوان از پیامبر اسلام، حضرت محمد(ص) سخن بگوییم، یکی از موفقترین و جذابترین قالبها، داستان است، همچنان که داستانهای فراوانی برای آشنایی کودک و نوجوان با شخصیت پیامبر اسلام(ص) نوشته شده است. متن زیر گفتوگوی ایکنای خوزستان با سه تن از نویسندگان و پژوهشگران ادبیات کودک و نوجوان درباره آثار داستانی تولید شده درباره شخصیت رسول گرامی اسلام(ص) و میزان موفقیت این آثار در بین کودکان و نوجوانان است.
مجید ملامحمدی، نویسنده کودک و نوجوان که آثاری درباره رسول خدا(ص) برای این گروههای سنی نوشته است، در اینباره گفت: ما در ادبیات کودک و نوجوان، آثار مذهبی بسیاری داریم که نویسندگان خوب کودک و نوجوان در چهل سال گذشته تألیف کردهاند؛ چه در سیره اهلبیت(ع)، چه در تاریخ اسلام، چه در قصههای قرآنی و چه قصههایی با مضامین اخلاقی، تربیتی و سبک زندگی.
آثار نسبت به جمعیت کودک و نوجوان ما کافی نیست
سیره چهارده معصوم(ع) یکی از بخشهایی است که کارهای خوب و فاخری در آن زمینه تولید شده که بخشی از آن به پیامبر اکرم(ص) اختصاص دارد. البته همه کارها را ندیدهام، اما گهگاهی آثاری را در جشنوارهها و نمایشگاههای کتاب خوانده و دیدهام. آثار خوبی درباره پیامبر اکرم(ص) تألیف شده است؛ هر چند این آثار نسبت به جمعیت کودک و نوجوان ما کافی نیست.
در بخش رمان، آثار خوبی تولید شدهاند؛ نویسندگانی مثل نقی سلیمانی، جعفر ابراهیمی شاهد، محمود پوروهاب، فریبا کلهر و نویسندگان دیگر آثار خوبی دارند.
وی با اشاره به آثار خود درباره پیامبر اکرم(ص) است، گفت: در این کتابها به قسمتهای مختلف زندگی ایشان پرداختم و بیشتر درباره زندگی، پندهای اخلاقی و سبک زندگی پیامبر(ص) برای کودک و نوجوان کار کردم. در زمینه خردسال هم کارهای زیادی انجام شده است.
به طور کلی درباره زندگی پیامبر اکرم(ص) کارهای مختلف با سوژهها و بخشهای متنوعی تولید شده است، اما حجم آثار کم است و توقع میرود متولیان فرهنگی و ناشران از نویسندگان حمایت کنند. منابع دستاول که بیشتر آنها عربی است در اختیار نویسندگان قرار دهند. نویسندگان کودک و نوجوان خیلی علاقه دارند در این زمینه کار کنند. قطعاً در این صورت آثار خوبمان بسیار بیشتر از این میشود و پاسخگوی جمعیت بیش از 20 میلیون کودک و نوجوان کشور خواهد بود.
عمده آثاری که درباره پیامبر اکرم(ص) نوشته شده و در ذهنم باقی مانده است، بیشتر درباره زندگینامه حضرت، داستانهای زندگی و احادیث و سخنان ایشان که در حوزه سبک زندگی است نوشته شده است.
یکی از این آثار خوب یک دوره کتاب است که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با نام «نگران پروانهها» چاپ کرد. در این مجموعه حدود ده نویسنده درباره زوایای مختلف زندگی حضرت رسول الله(ص) از تولد تا رحلت با نگاه جدید و نثر جذاب و امروزی داستان نوشتند که مجموعه قشنگی بود. «خداحافظ مدینه» یکی از جلدهای این مجموعه است که آن را نوشتم.
سید سعید هاشمی، دیگر نویسنده کودک و نوجوان و سردبیر ماهنامه سلام بچهها نیز درباره توصیف حضرت رسول اکرم(ص) در داستان کودک و نوجوان گفت: سابقه این توصیف به بعد از انقلاب میرسد و ما قبل از انقلاب تصویری از حضرت رسول اکرم(ص) در این آثار نداشتیم. فقط مهدی آذریزدی قصههای کوتاهی در مجموعه «قصههای خوب برای بچههای خوب» دارد که البته تصاویری که از حضرت رسول(ص) در اثر خود ارائه داده، تصاویر داستانی نیستند و حکایات را به صورت قالبی بیآنکه دخل و تصرفی در آنها کرده باشد گردآورده است.
اولین داستان جامع درباره پیامبر اکرم(ص) برای کودک
بعد از انقلاب، داستاننویسی کودک و نوجوان در ایران رشد کرد و تصویر و توصیف حضرت رسول(ص) نمود پیدا کرد. اولین داستان جامعی که درباره حضرت رسول(ص) برای مخاطب کودک نوشته شد، قصهای به نام «به شیرینی عسل» بود که شکوه قاسمنیا در دهه شصت آن را نوشت و استقبال خوبی هم از آن شد. آن داستان توانست برای اولین بار توصیف جامعی از اخلاق و زندگی حضرت رسول(ص) به کودکان ارائه دهد.
در رمان کودک چندان فرصت نمیشود نویسنده بتواند شخصیت را معرفی کند چون کودک حوصله تفصیل را ندارد. جامعتر از این اثر، کتاب «یثرب، شهر یادها و یادگارها» نوشته رضا رهگذر(محمدرضا سرشار) است. جامعتر از آن هم کتاب «از سرزمین نور» کتاب چندجلدی رضا رهگذر است که درباره زندگی حضرت رسول(ص) از ابتدا تا رحلت نوشته شده و در آن خیلی خوب شیوه زندگی حضرت رسول(ص) را حتی وضعیت ظاهری ایشان را توصیف کرده است. او برای نوشتن این اثر، کتابهای زیادی را مطالعه کرده و توانسته وجهه روشنگرایانهای از حضرت رسول(ص) ارائه کند.
کتابهای دیگری هم هستند. مثلاً محمود پوروهاب و مجید ملامحمدی در حوزه چهارده معصوم(ع) کتابهایی دارند که در بخشی از آن به حضرت رسول(ص) پرداختهاند. حسین فتاحی هم کتابی دارد که در بخشی از آن به حضرت رسول(ص) میپردازد. در همه اینها زندگی حضرت رسول(ص) خیلی روشن و واضح برای کودک و نوجوان بیان شده است. فکر میکنم در زمینه معارف اسلامی راه خوبی رفته و میرویم، هر چند آثار کم است، اما نسبت به قبل از انقلاب پرمایهتر بوده است. در این آثار بیشتر به اخلاق و رفتار حضرت رسول(ص) اشاره شده است.
کتاب «از سرزمین نور» یا «یثرب، شهر یادها و یادگارها» در زندگی ظاهری حضرت رسول(ص) جزئینگری داشته است و نگاه کردن حضرت رسول(ص)، خشم و عصبانیت ایشان و ... را هم مستند بیان کرده است. این کتاب از طرف چند ناشر هم منتشر شده و از آن استقبال خوبی شده است.
درباره زندگی شخصی حضرت رسول(ص)، کتابها و منابع محدودی داریم و نویسندگان ما با این منابع آشنا نیستند، اما محمدرضا سرشار در یک موقعیتی برای مطالعه این آثار وقت گذاشت، همه این آثار را خواند و توانست زندگی حضرت رسول(ص) را شخصیتر به ما معرفی کند.
خیلیها وارد این راه شدند و نتوانستند موفق شوند. تا نویسنده با زندگی حضرت رسول(ص) و شیوههای رفتاری حضرت آشنا نباشد، نمیتواند در این راه گام بردارد، چه بسا داستانی بنویسد که مخاطب را دلزده کند. داستانهای زیادی چنین بودند. مثلاً چرا از جشنواره خاتم استقبال نشد؟ یکی از دلایل همین بود که نویسندگان زندگی حضرت رسول(ص) را نمیشناسند. با اخلاق ایشان آشنا نیستند. ما داستاننویسان بزرگ داریم که نتوانستند وارد این وادی بشوند. آشنایی با بُعد ظاهری و باطنی حضرت رسول(ص) یک موقعیت ویژهای میخواهد. هر نویسندهای نمیتواند به آن دسترسی پیدا کند مگر اینکه نویسنده از جان و دل برای این موضوع مایه بگذارد.
همچنین ناصر نادری، نویسنده مجموعه داستان تولد چهارده معصوم نیز با بیان اینکه اطلاعات تاریخی نسبتاً روشنی از زندگی پیامبر اکرم(ص) در منابع وجود دارد و کارهای نسبتاً خوبی انجام شده است، گفت: در سالی که به نام پیامبر اعظم(ص) نامیده شد، تمرکز فرهنگی خاصی به تولید یکسری از آثار انجامید. در حوزه کودک و نوجوان خیلیها کار کردند و اگر به پایگاه خانه کتاب مراجعه کنید و کتابشناسی آثار زندگی پیامبر اسلام(ص) را ببینید، قطعاً میبینید آمار نسبتاً امیدبخش است؛ البته عمدتاً آثار بازآفرینی حکایتها یا فرازهای زندگی ایشان بوده است. برخی هم نگاه رمان کودک به زندگی پیامبر(ص) داشتند ولی عمدتاً مجموع حکایتهایی بوده که به شکل بازآفرینی کار شده است.
آثار با سطحِ کیفی متفاوت هستند. در برخی آثار جنبههای خلاقیت به لحاظ روایت داستانی پررنگتر بوده و برخی به جهت سندیت و صحت اطلاعات تاریخی معتبرتر بودهاند. اینها هر کدام سنجههایی هستند که میتوان به وسیله آنها این کتابها را ارزیابی کرد.
کارهای نسبتاً خوبی تولید شده است. البته نه صرفاً درباره پیامبر(ص)، بلکه درباره چهارده معصوم(ع) آثاری هم تولید شدهاند که چه به لحاظ سندیت و صحت تاریخی و چه به لحاظ روایت و زبانشناسی کار و چه به لحاظ انتخاب فرازهایی مناسبِ ذهن و زبان مخاطب امروز، مشکل دارند.
انتخاب فرازهایی متناسب با نیاز و ذائقه بچههای امروز
خیلی مهم است که نویسنده فرازی را انتخاب کند که با نیاز و ذائقه بچههای کنونی تطبیق داشته باشد، یعنی ایجاد شک یا سؤال نکند که به جای القای مثبت، موجب شک و تردید شود.
در این بین آثاری هم هستند که جنبه آموزشی داشتهاند. از برخی احادیث یا سخنان پیامبر(ص) ترجمههایی خوبی عرضه شده یا در حوزه اخلاق پیامبر(ص) کارهایی انجام شده که صبغه آموزشی آن بر جنبه ادبی آن غلبه دارد. اینها گونههای مختلفی است که درباره پیامبر(ص) کار شده است.
کارها متناسب ذائقه کودکان دهههای قبل است
با وجود این، همه کارها متناسب با ذائقه کودکان دهههای قبل بوده است. در حال حاضر با توجه به شرایط خاصی که وجود دارد، ذهن بچهها تصویری شده است و موج سؤال و پرسشها هم زیاد شده است. بچههای امروز ذهنی سرشار از پرسش دارند که باید در آثار ادبی و آموزشی به اینها بپردازیم. جا دارد که ما برای نیازهایی که الان به شکل سیال در زندگی بچهها وجود دارد، حقایق ناب را از صدر اسلام بگیریم و با شکلهای خلاقتر و آمیخته با زندگی و واقعیتهای امروز جامعه به صورت دلچسب ارائه دهیم؛ یعنی با توجه به اینکه تراز ذائقههای امروز با بچههای دو دهه قبل یا حتی یک دهه قبل تفاوت دارد، باید کارهای جدید خلق شود.
اتفاقاً با توجه به اینکه جنبههای نمایشی و دراماتیک زندگی پیامبر(ص) - یعنی آنچه به آن جوهره داستانی اطلاق میشود - فوقالعاده زیاد است، میتوانیم جوانب شخصیت فردی و اجتماعی ایشان را از تاریخ صید و به شکل قشنگ کار کنیم. میتوان رمانهای کودک یا رمانهای نوجوان خوبی خلق کرد. حتی میتوانیم از جنبه آموزشی کار کنیم. خوشحالم که بگویم اخیراً فرهنگنامههایی هم درباره پیامبر(ص) کار شده است از جمله اثر آقای اصلانی که فرهنگنامهای درباره پیامبر اسلام(ص) کار کردند و به زودی چاپ میشود.
ذهن تصویری و پرسشگر کودک و نوجوان امروز
با وجودی که کارها نسبتاً قابل قبول بوده است، به جهت سیالیت نیاز مخاطب امروز، به کارهای جدید نیاز است که با روایتهای شیرینتر، خلاقانهتر و با ساختارهای حرفهایتر تولید شود که قابل رقابت با رمانهای ژانرهای دیگر باشد.
وی به نویسندگان علاقهمند به داستاننویسی در این حوزه مطالعه منابع دست اول را توصیه کرد و گفت: اولین کار این است که باید منابع دست اول تاریخی را بخوانیم. البته همه نویسندگان عربی نمیدانند، نهایتاً میتوان منابع دست دوم که اعتبار تاریخی و سندیت آن متقن است مطالعه کرد.
ضعفی که در این زمینه داریم این است که برخی بدون اینکه درباره اطلاعات تاریخی مثل جنبههای جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی، شبکههای زندگی که در آن دوران بوده است مطالعه کنند، دست به نوشتن میرنند. قطعاً این حوزه نیاز به مطالعه ژرف دارد. باید تاریخ اسلام را دقیق مطالعه کنند و نکته بعد اینکه باید فرازهایی انتخاب شود که هم جنبه نمایشی و درام داشته باشند و هم مضامین درسآموزی که متناسب با گنجینه واژگانی کودک و نوجوان باشد و از آن طرف متناسب با ذهن و زبان امروز کودک باشد. باید فرازهایی را انتخاب کنیم که متناسب با نیاز امروز مخاطب کودک و نوجوان باشد.
یادگیری شگردهای نوین داستاننویسی
نکته سوم این است که نه تنها درباره ادبیات دینی، کلاً در ادبیات کودک همه ما نیاز داریم به اینکه شگردهای نوین در داستاننویسی را تمرین کنیم. واقعاً باید برای ما سؤال باشد چرا رمانهایی که ترجمه میشود با اینکه شاید مضامین خیلی غنی هم ندارند، برای کودکان و نوجوانان امروز جذاب هستند؟ قطعاً آن فضای شگفتانگیز، روایتهای نو، کارهایی که به آنها شگردهای نو در روایت میگوییم باید در کارهای دینی ببینیم. پند و نصیحت مستقیم با فضای ادبیات و داستاننویسی تناقض دارد و لازم است هنرمندانه و با رعایت سنجههای زیباشناسانه روایت داستانی کار کنیم.
