جایگاه عرفان در تحقق تمدن نوین اسلامی
مدیر حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان شهرکرد با بیان اینکه مدعیان فعلی عرفان فاصله زیادی با تصوف اصیل اسلامی دارند، گفت: عرفان اسلامی حقیقی ظرفیتهای ویژهای دارد که استفاده از آنها میتواند در نیل به تمدن نوین اسلامی کمک کند.
حجتالاسلام والمسلمین باقر مختاری، دانشآموخته دکترای تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه تهران و مدیر حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان شهرکرد، به تازگی موفق به دفاع از رساله خود با عنوان «نقش سیاسی ـ اجتماعی عرفان و تصوف در شرق تمدن اسلامی قرن چهارم تا هفتم» شده است. وی در این رساله به بررسی نقش اجتماعی و سیاسی عرفا و صوفیه و خدمات این جریان معنویتگرایانه به تمدن اسلامی در شرق خلافت اسلامی (ایران فعلی) در طی قرنهای چهارم تا هفتم هجری قمری پرداخته است. با توجه به جریاناتی که امروز داعیهدار عرفان و تصوف هستند و گاه عملکرد منفی و فاصله بسيار زيادی با جريانات اصيل عرفانى دارند، ضرورت بحث مشخص میشود. این مدرس حوزه و دانشگاه در گفتوگو با ایکنا به تشریح برخی سرفصلهای مهم رساله خود پرداخته است که در ادامه میخوانیم.
حجتالاسلام مختاری در گفتوگو با ایکنا، با اشاره به رسالت و اهداف علم «تاریخ» در موضوعات و گرایشهای گوناگون دانشگاهی، بیان کرد: با کمک تاریخ میتوان درسهایی را از گذشته گرفت و در زندگی امروز اجرا کرد. بهویژه مطالعه تاریخ اسلام و تاریخ تمدن اسلامی میتواند محورهای متعددی را به ما بدهد تا در رسیدن به تمدن نوین اسلامی بهعنوان هدف غایی انقلاب اسلامی بهره بگیریم.
وی جریان معنویتگرای اسلامی را یکی از مهمترین و فعالترین جریانات تاریخ تمدن اسلامی دانست و ادامه داد: این جریان در طول تاریخ ذیل عنوان عرفان و تصوف اسلامی شناخته میشود. جریان تصوف اسلامی جریانی ریشهدار است و هیچ برهه تاریخی یا مکانی در تاریخ و جغرافیای اسلامی نمیتوان یافت که عاری از جریان تصوف بوده باشد.
ظرفیتهای سیاسی و اجتماعی عرفان و تصوف
حجتالاسلام مختاری بیان کرد: با وجود سوء برداشتهایی که منسوبین به جریان عرفان و تصوف داشته و دارند، این جریان معنویگرا ظرفیتهای بسیار مهمی در عرصه سیاسی و اجتماعی دارد که مبانی و آموزههای آن میتواند برای جامعه امروز ما نیز سودمند باشد. نگاه معنویتگرای اصیل اسلامی، مباحثی نظیر انساندوستی، زهد، دنیاگریزی، انسجام گروهی و تشکیلاتی، تربیتمحوری و مهربانی با همه خلق از جمله ظرفیتهای جریان تصوف هستند که نیاز بشر امروز نیز بهشمار میروند.
این مدرس حوزه و دانشگاه با ذکر اینکه با در نظر داشتن این ظرفیتها میتوان به میزان فاصله جریانات داعیهدار عرفان با عرفان و تصوف اصیل اسلامی پی برد، افزود: امروزه شاهدیم که برخی داعیهداران، عرفان را بهانهای برای عزلت، گوشهگیری، دوری از اجتماع، تنبلی، تن ندادن به ازدواج، خانوادهگریزی و ... قرار میدهند و از عرفان اصیل اسلامی که خدمات خاص و مهمی به جامعه اسلامی داشته است، فاصله زیادی دارند.
وی با ذکر اینکه این ظرفیتها را بهعنوان شیوهنامههایی به نظام فرهنگی جامعه پیشنهاد كردهایم، تصریح کرد: بر این اساس، اهمیت مراجعه به تاریخ با هدف استخراج درسآموختههای کاربردی برای زندگی امروز، مشخص میشود. بهعنوان نمونه، در حوزه عملکرد سیاسی عرفا و صوفیه مبحث الگوی آرمانی حکومت از منظر این جریان مطرح است و بزرگانی مانند مولوی، عبدالرزاق کاشانی یا خواجه نصیرالدین طوسی اصول حکومت مشروع، محورهای حاکمیت و آسیبشناسی حکومت را در قالب مباحث نقد قدرت مطرح میکنند. مثلاً عزل و نصبهای غلط، نوع برخورد حاکمان با مردم، از مصادیق آسیبهای قدرت و حاکمیت هستند که این افراد بهعنوان شخصیتهای محوری عرفان و تصوف مطرح شده است؛ لذا افرادی که وارد سیستم سیاست و قدرت میشوند باید از خود در مقابل این آفات و آسیبها مراقبت کنند. با این نگاه، با قاطعیت میتوان گفت که الگوی حاکمیت مدنظر عرفان و تصوف الگوی حاکمیتی مبتنی بر ولایت فقیه است.
حجتالاسلام مختاری با بیان اینکه در مباحث اجتماعی مطرح در عرفان نیز میتوان الگوهای خوبی برای سبک زندگی اجتماعی امروز استخراج کرد، افزود: لزوم حرکت تشکیلاتی و لزوم رعایت اخلاق عمومی، اصل ایثار و فداکاری، مقدم دانستن دیگری بر خود، تلاش برای حل مشکلات دیگران از جمله اصول اجتماعی جریانات عرفانی در تمدن اسلامی است که ذیل مبحث «آدابالصحبة» مطرح میشود. الگوهای معاشرتی که جریانات عرفانی پیشنهاد میدهند میتواند در عرصههای مختلف اجتماعی و زندگی شهری و روابط میان آحاد بهعنوان الگوی سبک زندگی مورد توجه قرار گیرد.
الگوی زندگی جهادی بر اساس فتوتنامههای عرفانی
پژوهشگر تاریخ و تمدن اسلامی در استان جریان فتوت را یکی از نمونههای کاربردی مطرح در حوزه انسجام تشکیلاتی عرفان و تصوف اسلامی دانست و ادامه داد: با توجه به مشکلات اجتماعی و اقتصادی جامعه امروز، الگوگیری از جریان فتوت برای تمامی اصناف و اقشار میتواند راهگشا باشد؛ لذا هر صنف با تأسی به مبانی فتوتنامهها که تشکلهایی در راستای اقدامات جهادی تشکیل میدادند، میتواند جوانمردی و عرفان را در شغل و حرفه خود جاری و ساری کند که این مهم تحت عنوان اخلاق حرفهای صنفی مطرح میشود.
وی در تشریح الگوی زندگی جهادی بر اساس فتوتنامههای عرفانی، گفت: در جریانات عرفانی فتوتنامههایی برای هر شغل تدوین میشد که تمامی افراد فعال در هر شغل با پیادهسازی اصول این فتوتنامهها منشأ خدمت به جامعه بودند که این مانیفستهای شغلی امروزه نیز میتواند مورد استفاده قرار گیرد. نوع نگاه عرفان به تشکیل خانواده، مسائل اقتصادی، تولید ثروت، فرهنگ مصرف، علم و دانش و هنر، فرهنگ عمومی، قضاوت و ... نگاهی متعالی و معنوی است که در بستر تاریخ سبب رشد و تعالی جوامع اسلامی شده و همچنان میتواند منشأ خدمات فراوانی باشد. نوع نگاه عرفان عملی و نظری به مقوله ایثار یا جریان فتوت و دیگر تشکیلاتی که ذیل جریانات عرفانی قرار داشتند و به جمعآوری کمک برای اقشار ضعیف میپرداختند، در شرایط دشوار کرونایی که تمامی جوامع را گرفتار کرده است میتواند بسیار مؤثر باشد. همچنان که این اقدامات با تأکید مقام معظم رهبری در قالب رزمایش مواسات و همدلی و کمک مؤمنانه ظهور و بروز یافته است.
حجتالاسلام مختاری تصریح کرد: پس از حمله مغول به ایران که با فاجعهای شدید و ویرانیهای بزرگ همراه بود، گروههای عرفانی با نگاه توحیدی عارفانه و اینکه همه چیز را تحت اراده الهی میبینند در افزایش تابآوری، حمایت معنوی و تسکین آلام مردم نقش داشتند. آنان مردم را به سمت معنویت سوق میدادند تا ضمن افزایش آستانه تحمل مردم، مشکلات آنان را حل کنند. پس از حمله مغول، فعالیت مدارس و کتابخانهها و آموزش و فرهنگ تعطیل شد و جریانات عرفانی مسئولیت آموزش را در خانقاهها بر عهده گرفتند؛ امروزه نیز در شرایط کرونایی که آموزش حضوری مدارس و دانشگاهها تعطیل شده است، گروههای جهادی با حضور در مناطق دورافتاده که به اینترنت دسترسی ندارند و یا از ابزار آموزش مجازی مانند گوشی و تبلت محروم هستند، به آموزش کودکان و نوجوانان میپردازند و اگر این تلاش در تمامی مناطق محروم اتفاق بیفتد، شاهد جبران خلأها خواهیم بود.
مدرس حوزه و دانشگاه در استان با ذکر اینکه در برهه تاریخی حمله مغول اداره جامعه با مشکل مواجه میشود، توضیح داد: در چنین شرایطی که مسئولیتهای جامعه روی زمین مانده بود، گروههای عرفانی اداره جامعه را در قامت دولت پنهان بر عهده گرفتند و بسیاری از کاستیها را جبران کردند. ضرورت این نوع احساس مسئولیت جریان عرفانی به همنوعان، امروزه در جریان کرونا بسیار احساس میشود و این همان الگوی زندگی جهادی بر اساس اصول عرفانی است که رضایت الهی را بهعنوان غایت نهایی مدنظر دارد. یکی از بزرگان عرفان قائل به این نکته است که اگر شرق تا غرب و شمال تا جنوب عالم خاری بر پای انسانی برود گویی بر پای من رفته است و امروز نیز نیازمند چنین نگاهی در جامعه هستیم؛ لذا باید بتوان این اصول را در تمامی عرصهها مانند مهربانی با محیط زیست، موجودات و آحاد انسانها ساری و جاری کرد.
مدعیان فعلی عرفان فاصله زیادی با تصوف اصیل اسلامی دارند
وی با طرح این پرسش که مدعیان امروز عرفان و تصوف چه کسانی هستند؟ توضیح داد: داشتن ظاهر و آداب و سلوک خاص به معنای طی طریق عرفان نیست و باید گفت که مدعیان فعلی عرفان فاصله بسیار زیادی با عرفان و تصوف اصیل اسلامی دارند.
حجتالاسلام مختاری گفت: عرفان اسلامی ظرفیتهای ویژهای دارد که استفاده از آنها میتواند در نیل به تمدن نوین اسلامی کمک کند. شاخصه اول و اصلی تمدن اسلامی توحیدمحوری است، عرفان اسلامی غلیظترین برداشت از توحید را دارد. همچنین انسانشناسی، هستیشناسی و معرفتشناسی عرفانی تأثیر شگرفی در ارتقای جامعه و بهدنبال آن، تمدن اسلامی دارد. تأکید عرفان عملی بر لزوم حضور اجتماعی و جایگاه اخلاق و همکاری و همدلی نیز از دیگر ظرفیتهای عرفان اسلامی برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی است.
انتهای پیام
