پژوهش؛ تیغی دو لبه / از آفت پژوهشهای قرآنی تا پژوهش روشمند
هفته پژوهش با رویکرد قرآن نشان از اقیانوس عمیقی دارد که با انگیزه الهی میتوان گوهرهای ناب را استخراج کرد. در سالهای پس از پیروزی انقلاب پژوهش رنگ و بویی دیگر به خود گرفت و پژوهشهای قرآنی به خوبی جایگاه خود را به دست آوردند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به منظور گسترش فرهنگ در جامعه، 25 آذر از سوی شورای فرهنگ عمومی روز پژوهش نامگذاری شد. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز از سال 79 چهارمین هفته آذر را به نام هفته پژوهش نامگذاری کرد و از سال 84 به نام هفته پژوهش و فناوری تغییر نام داد. در سالهای پس از پیروزی انقلاب، پژوهش در ابعاد مختلف مورد توجه قرار گرفت و در برخی موارد گوی سبقت را از دیگر کشورهای مدعی ربود.
علوم به ویژه دانش هستهای از رشد بسیار قابل توجهی برخوردار بوده، تا جایی که ایران را در گروه برترینهای هستهای با نگاه دانش هستهای صلحآمیز و بدون سلاح هستهای قرار داده است. رشد علوم به حدی است که دشمن چشم دیدن قدرت علمی و پژوهشی ما را ندارد و تربیتیافتگان مکتب حسینی و علوی همچون محسن فخریزاده را به شهادت میرساند. آنان پس از گذشت بیش از 40 سال هنوز نمیدانند که با ریخته شدن خون محققان و پژوهشگرانی نظیر شهید احمدی روشن، شهریاری، رضایینژاد و علیمحمدی پرچم اقتدار علمی برافراشتهتر خواهد شد.
ایکنا استان مرکزی، به مناسبت روز پژوهش مصاحبهای را با مرتضی مختاری، استاد دانشگاه و پژوهشگر و حجتالاسلام محمود مرادی، معاون پژوهشی مدیریت حوزه علمیه استان، انجام داده است که در ادامه میخوانید:
ایکنا ـ ارزیابی شما از جایگاه پژوهشهای قرآنی چیست؟
مختاری: جای خالی تبادل نظرها در حوزه پژوهشهای قرآنی خالی است و جا دارد از خبرگزاری ایکنا به منظور داشتن دغدغه در این خصوص تشکر کنم. پژوهش به معنای تحقیق، بررسی و جستوجو است و وقتی در حوزه دین تعریف میشود به جایگاه و رتبهاش افزوده میشود. بیشک برای دین پژوهشی به منابع اصلی دین مبین اسلام نیاز داریم. قرآن و سیره ائمه معصومین(ع) منبع اصلی پژوهشهای قرآنی و دینی است. اهمیت پژوهشهای قرآنی بستگی به نگاه ما به جهان هستی دارد، هرچه قصد داشتن زندگی پاک، سالم، به دور از خباثتها و پلیدیها را داشته باشیم ضرورت پرداختن به تحقیقات قرآنی بیشتر است.
پژوهشهای قرآنی ارتباط مستقیم با سبک زندگی قرآنی داشته و دارای گستردگی بسیار بوده و هریک به سهم خود از اهمیت ویژه برخوردار است. پژوهشگران باید جایگاه مباحث قرآنی را به سبک زندگی گره بزنند، اگر تحقیقات انجام و در قفسهها بایگانی شود هیچ موضوعی تغییر نخواهد کرد، موضوعات و پژوهشها زمانی اهمیت پیدا میکند که لحظه به لحظه سبک زندگی را به سبک زندگی قرآنی نزدیک کند.
ایکنا ـ آیا شاهد تحولات ملموس در حوزه پژوهشهای قرآنی هستیم؟
بله چون مسئول کمیته پژوهش مجمع قرآنیان اراک نیز هستم با پژوهشکدههایی همچون اعجاز قرآن دانشگاه شهید بهشتی، پژوهشگاه قرآن و حدیث، بنیاد بینالمللی «اسراء» زیر نظر آیتالله جوادی آملی در ارتباطم و از نزدیک شاهدم که تحولات بسیار خوبی صورت گرفته و انتظارم این است که جامعه قرآنی، دانشجویان و اساتید برای ورود به حوزه پژوهش اهتمام و دغدغه داشته باشند، فصلنامهای قرآنی به نام «اسلام تمدنی»، زیر نظر دفتر تبلیغات اسلامی قم، قریب به 25 سال نزدیک به 95 شماره از آن چاپ شده است. اگر دانشجویان و جامعه قرآنی ورود به فصلنامه را در کنار پرداختن به فضای مجازی جدی بگیرند، قطعاً شاهد اتفاقات خوبی خواهیم بود.
متأسفانه سواد دانشآموز و دانشجوی ما روزنامهای شده است و به عنوان فردی که دغدغه کار پژوهشی دارم علاقهمندم نقطه عطفی برای رونق هرچه بیشتر پژوهشهای قرآنی ایجاد شود. تحولات خوب است، اما باید مطالبهگری و بازخورد مثبت آن در جامعه مشاهده شود تا انگیزه برای اقدامات بعدی افزایش یابد. با وجود تمام خدمات و اقدامات صورت گرفته تأکید دارم که این مقدار فعالیت کافی نیست و پسندیده است که در حوزه پژوهش قرآنی بیشتر کار شود.
ایکنا ـ پژوهشهای قرآنی چه شاخصههایی دارد و پژوهشهای فعلی استاندارد لازم را دارند؟
آفت پژوهشهای امروزی این است که واژه قرآنی را به موضوعی اضافه و سپس پژوهش را قرآنی خطاب میکنند. مراکز پژوهشی چه در حوزههای علمیه و چه در دانشگاه با اضافه کردن واژهای قرآنی به موضوع رنگ قرآنی میدهند، اما عمق آن مهم است. هر پژوهش سه مرحله قبل، حین و پس از پژوهش(نتیجه) دارد و در هر سه مرحله پژوهشگران باید مسیری منطقی، روشن، خارج از تعصب و با نهایت تلاش علمی را طی کنند. سطحینگری در پژوهشهای قرآنی آسیب جدی به بدنه کار وارد میکند. عمق پرداختن به مباحث هنر و از اصول مهم بهشمار میرود.
پژوهشهای قرآنی دارای سه شاخصه اصلی داشتن خواستگاه قرآنی، مطالعه عمیق منابع قرآنی و عامل توسعه و تعمیق معارف اسلامی است. اگر اثرگذاری تحقیقات کم باشد به منزله این است که کار قرآنی به درستی انجام نشده است. به طور مثال نمونه مبانی مدیریت در سورههای مکی، نمونههای مدیریتی در سوره«سبأ»، اصول مدیریت در سوره حضرت یوسف(ع) میتواند مورد تحقیق پژوهشگران قرار گیرد. در حوزه مدیریتی همه از عملکرد آنان گلایه دارند که تهیه زیرساخت آن برعهده پژوهشگران است، محققان موظف هستند که ساختار مدیریتی را از دل قرآن بیرون بکشند و خروجی را به مدیران انعکاس دهند.
ایکنا ـ آیا زیرساختها برای پژوهشهای قرآنی فراهم است؟
اعتقادم بر این است که زیرساختهای پژوهشهای قرآنی در حوزه فردی فراهم، اما در حوزه گروهی و جمعی خیر. متأسفانه در بخش علمی و پژوهشی توفیقی در زمینه کارگروهی همچون کار فردی شاهد نیستیم. زیرساخت پژوهشهای قرآنی گروهی در حوزه علمیه و دانشگاه کمتر به آن پرداخته شده است. اگر هر مؤسسه و نهادی به صورت گروهی در حوزه پژوهش قرآنی وارد شوند موفقتر خواهیم بود. کشف مسئله یکی از ارکان اصلی تحقیق است. زیرساختها در حوزه فردی تاحدی قانعکننده است اما در حوزه جمعی خیر.
ایکنا ـ پژوهشهای دانشجویان سایر رشتهها چه میزان با قرآن مرتبط است؟
جای خالی بهرهگیری دانشجویان رشته علوم انسانی و پایه از مبانی قرآنی در پژوهشها احساس میشود، قرآن به مباحث علمی مختلفی پرداخته است و دانشجویان میتوانند از این منابع استفاده کنند. اساتید در این زمینه وظیفه سنگینی بر دوش دارند و لازم است اول خود منابع را شناخته و به عنوان موضوع و طرح به دانشجویان ارائه دهند تا آنان بدانند تحقیقات قرآنی میتواند کاربردی باشد.
مسلمانان همچون ماهیانی هستند که اهمیت عمق دریا را درک نمیکند ما نیز اهمیت غور در مفاهیم و معارف قرآن را درک نمیکنیم. دشمنان برای رسیدن به اهداف و مقاصد خود از منابع غنی ما استفاده میکنند. نقل است در خاطرات پروفسورحسابی که گفته است: «روزی در مرکز هوافضای ناسا مشغول مطالعه بودم که متوجه شدم پروفسوری قرآن مطالعه میکند، از او پرسیدم مسلمانی؟ گفت: نه. ما از قرآن مسلمانان فرمولهایی را استفاده میکنیم که خودتان از آن بیبهره هستید و به اهمیت آن پی نبردهاید».
ایکنا ـ ضرورت و جایگاه پژوهشهای علوم حوزوی را چگونه تبیین میکنید؟
حجتالاسلام محمود مرادی: مردم احساس دارند مخاطب علوم حوزوی تنها طلاب همین مجموعه هستند، در حالیکه اینطور نیست. علوم حوزه براساس جهانبینی نگاه خود را به فرد، جامعه، خانواده و ... معطوف میکند. علوم حوزوی دریچه شناخت و معرفت دینی است و اگر کسی قصد دارد به معرفت دینی دست یابد مطالعه و پژوهش علوم حوزوی برای او ضروری است. علما در گذشته تحقیقاتی داشتند و به یافتههایی دست یافتند که امروز محققان برای دستیابی به یافتههای خود آنان را مطالعه میکنند. اما از این پس به زبان روز صحبت کردن، بیان احکام و معارف اسلامی با روحانیت و علوم حوزوی است. مخاطب روحانیون و حوزه علمیه گاه تنها مسلمانان داخل کشور و حتی خارج از کشور نیستند، بلکه مستشرقان و افرادی که علاقهمندند اسلام و علوم اهلبیت(ع) را که تنها در حوزههای علمیه شیعی به آن پرداخته میشود را بشناسند.
پژوهش علوم حوزوی جایگاه بسیار بالایی دارد و ضروری است که پژوهشگران برجسته قرون گذشته مطالعه شوند. مطالعات حوزوی به دلیل اینکه از روی اعتقاد و باورقلبی به رشته تحریر درآمده بسیار باارزش است، یهودیان هم اسلام را میشناسند، اما آن را باور ندارند، نه تنها برای به کار بستن آن اقدامی نمیکنند، بلکه ضد آن عمل میکنند. در این حال حوزه علمیه باید قوی وارد عمل شده، خوراک علمی و متون دینی را برای دانشآموز، دانشجو، طلبه و همه ارکان نظام تهیه و در اختیار آنان قرار دهد.
به دلیل زندگی در جامعهای دینی، دینشناس بودن همه مردم بسیار حائز اهمیت است، ما مدعی هستیم که میتوان براساس حکومت دینی برای تمام رفتارهای انسان با خود، جامعه و خانواده متن دینی نوشت و قطعاً تاکنون متونی خوب نوشته شده و از این پس نیز به خوبی نگارش میشود. مردم از ما دین را مطالبه میکنند و قصد این نیست که تنها دین و احکامی خشک را به عموم القا کنیم، وقتی عموم طعم مساوات، عدالت، آزادگی، عزت و ... را چشیدند قطعاً علاقهمندند منطبق با موازین دینی حرکت کنند و علاوه بر سلامت جسم از سلامت نفس، سلامت دینی و اخلاقی نیز برخوردار باشند.
یکی از فواید پژوهشهای حوزوی این است که پژوهشهای کاربردی در بخش فرهنگی، تربیتی، علمی و آموزشی را در قالب برنامههای مختلف به عموم مردم آموزش دادند که از آن جمله میتوان به برنامه حجتالاسلام والمسلمین محسن قرائتی و دیگر برنامهها اشاره کرد. و امروز به روشهای آکادمیک و به روز پژوهشهای ISA مینویسند. پژوهشهای حوزوی نشئت گرفته از فکر و مطالعه طلبه بوده از شاخصههای متقن بودن، مستند و مستدل بودن نیز برخوردارست، این امتیازات در مقالات ارسالی طلاب به جشنواره علامه حلی کاملا مشهود است. هنوز نیز بسیاری از مردم مشکلات خانوادگی، دینی، تربیت فرزندان، آیین همسرداری و ... را از طلاب پرسوجو میکنند. حتی غربیان نیز از علوم اسلامی کپی کرده و تقریباً در تمام کشورها رشوه حرام و ممنوع است. پژوهش بهترین ابزار برای بیان محتوای دینی است و با در نظر گرفتن همه ابعاد مطلبی متناسب با درک جامعه هدف ارائه میدهد.
ایکنا ـ آیا شاهد تحول در حوزه پژوهش علوم دینی هستیم؟
برای پاسخ به این سؤال باید اول پژوهش دینی را معنا کنیم. پژوهشی دینی است که از سوی عالم دینی نگارش شده و تمام مستندات علم دینی را در اختیار افراد حتی آنانی که پرسش ملحدانه دارند گذاشته و فرد را راهنمایی میکند. افرادی همچون شهید مطهری با مارکسیست ها ملاقات کرده و آنان را راهنمایی میکرد و این برخورد را با دانشجویان ندارد و بهگونهای دیگر بحث میکند. معیار یک پژوهش باید با موضوع و مسئله دینی مرتبط باشد. در حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی به واسطه پژوهشهای علوم دینی اقدامات بسیار خوبی صورت گرفته است. علوم انسانی مرتبط با دین دریچههای بسیاری را برای پژوهشگران علوم دینی بازکرده است و نتایج خوبی از این تحقیقات برای جامعه به دست آمده است.
مقصود غربیان از پژوهش دینی این است که دین را مورد پژوهش قرار دهند مثلا حجاب دینی یا فلسفه اسلامی. آنان پژوهش دینی را انجام میدهند، اما باور ندارند و تنها مطالعه میکند و نتیجه تحقیق نیز تطبیقی است. دامنه پژوهشهای دینی گسترده و در حال تحول است. پژوهش دینی برگرفته شده از دو عنصر مهم علم و دین است، علم و عبادت در حوزههای علمیه نهادینه شده و عضو لاینفک این مجموعه هستند. باید علم و تفکر را روشمند کرده و پس از آن به مکملهای انسانی خواهیم رسید.
پژوهش تیمی یا گروهی تاحدی مورد غفلت قرار گرفته است. گروه و انجمنهای علمی در حوزههای علمیه تشکیل شده و در حال فعالیت هستند، اما گروهی که بتوانند اثر فاخری همچون تفسیر نمونه بیافرینند متأسفانه کم است، اگر بتوانیم در حوزه و دانشگاه محققان را گرد هم جمع کنیم قطعا خروجی آن تحقیقات و تألیفات فاخر است. تیم متشکل از حوزه و دانشگاه برای حل معضلات و مشکلات همچون کاهش طلاق، اعتیاد و ... ضروری و لازم است دانشجویان در رشتههای مختلف از منابع علوم دینی برای تحقیقات خود بیشتر استفاده کنند. زیرساختهای خوبی تهیه شده اما به دلیل عدم استفاده درست و تشکیل گروههای تیمی سردرگمی ایجاد میشود. مشکل کشور این است که در حوزه علوم موازیکاری صورت میگیرد که باید با تشکیل گروههای جمعی از این اقدام جلوگیری کرد.
ایکنا ـ پژوهشهای دینی چه ویژگیهایی دارد و آیا زیرساختهای لازم آن فراهم است؟
پژوهشهای حوزوی دارای دو بخش شکلی و ماهوی هستند و اکثر طلاب بخش شکلی را آموزش میبینند. طلاب تحت نظر اساتید راهنما حوزه شیوه مستندسازی و استدلال را آموخته و نتیجه را با کمک او ارائه میدهد. گاه پژوهشهای دینی که در فضای مجازی وجود دارد شاهدم تنها نظر دانشجو ذکر شده و نتیجه علمی و کاربردی ارائه نشده و لازم است برای جلوگیری از انحراف در پژوهش اقدامات لازم صورت گیرد و اساتید به این مهم توجه ویژه کنند. متأسفانه انحرافات دینی در پژوهشهای دانشگاهها به دلیل اینکه دانشجو تنها نظر خود را ارائه میدهد زیاد است.
در حوزههای علمیه استان زیرساختهای سختافزاری برای پژوهش کاربردی فراهم است و تمام منابع در اختیار طلاب قرار دارد. استفاده از ابزار جستوجوی پیشرفته برای تحقیقات نیز در حوزه مهیاست و طلاب با مشکلی در این زمینه مواجه نیستند، اما این ابزارها دارای آسیبی همچون انبار اطلاعات بدون تحلیل، تحلیلهای بدون مستند و یا نتایج بدون روش هستند. روشمند نبودن تحقیقات و جمعآوری اطلاعات، استدلال و تحلیل خوب باعث شده است که با وجود ابزار پیشرفته تحقیق و پژوهش خروجی کاربردی نداشته باشد.
ایکنا ـ حمایت حوزه علمیه از پژوهشهای علوم دینی چگونه است و پژوهشهای روشمند در نظام تعلیم و تربیت را چگونه ارزیابی میکنید؟
حمایت حوزه از پژوهشهای دینی در بخش مادی و معنوی خوب است. حوزه علمیه با بودجه محدود توانسته است به دستاوردهای خوبی دست پیدا کند. این مجموعه با کمترین امکانات بیشترین بازدهی را دارند که دانشگاههای مهم آنان نتوانسته است به آن دست یابد و همین عامل باعث شده دشمن هجمه بسیار به حوزه و جامعه روحانیت وارد کند. همچنین اقدامات بسیار خوبی در حوزه پژوهش روشمند، دقیق و هوشمندانه در نظام تعلیم و تربیت صورت گرفته است. پیشنهاد می دهم نیاز دینی خانواده و جامعه مورد بررسی و پژوهش طلاب و دانشجویان قرار گیرد تا برطرف شود.
ایکنا ـ الگوها و مؤلفههای اصلی نظام پژوهشی کارآمد با رویکرد گستره علوم دینی را شرح دهید؟
در خصوص گستردگی علوم دینی صحبت شد. الگویی برای امروز جامعه درست شود نظام پژوهش حوزه علمیه با خط مشی درست با جهان بینی اسلامی به منظور رفع مشکلات جامعه اسلامی در حال تبیین و تدوین است. جامعه اسلامی نمیپسندد که با شیوه غربی بر آنان حکومت شود و خواستار شیوه حکومتداری به روش امام علی(ع) است. بهترین الگو این است که حوزه و دانشگاه پژوهشهای دینی را واحد انجام داده، موضوعات و نتایج را در اختیار یکدیگر قرار دهند. خوشبختانه پژوهشها در سالهای اخیر با تحول بسیار خوبی همراه بوده است، اما گاه دیده میشود برخی از مردم درباره یافتههای دانشمندان و پژوهشگران ایرانی باور لازم را ندارند که این امر اشتباه است، مردم ایران همانانی هستند که همچون رازی الکل را کشف کرد و اصلاً دور از انتظار نیست که واکسن کرونا به دست توانای پژوهشگران و دانشمندان لایق ایرانی کشف شود. برای موفقیت بیشتر باید در روش پژوهشها، اسناد و مستندات، تحلیل محتوا، تشریح مفهوم، پرهیز از موازیکاریها و پرهیز از نقل روایات به زبان فارسی تحول ایجاد کرد.
انتهای پیام
