شب چله بازتابی از وحدت ملی

به گزارش خبرنگار ایکنا؛ آیین نکوداشت شب یلدا ۲۵ آذرماه با سخنرانی میرجلال‌الدین کزازی و محمد جعفری قنواتی به همت سازمان فرهنگی هنری شهرداری یزد برگزار شد.

 

میرجلال‌الدین کزازی، عضو هیئت امنای بنیاد فردوسی درباره آیین شب یلدا گفت: یلدا واژه‌ای سریانی و به معنی زادن است که در زبان تازی هم کاربرد دارد. واژه‌هایی چون میلاد، تولد، ولادت با آن هم‌ریشه است، اما چرا این شب، شب زادن نام گرفته است؟ پاسخ این است که در این شب، نخستین شب از دی‌ماه که بلندترین و تیره‌ترین شب سال هم است، مهر‌زاده شده است. مهر چیست یا کیست؟ ما چندین مهر را در فرهنگ گرانسنگ ایران می‌توانیم بیابیم. مهر، مهر کهن‌ترین است که ایزدی بوده و پیمان و پیوند را پاس می‌داشته است.  

 

وی افزود: در مهر یشت، یکی از بخش‌های اوستا، چکامه‌ای بلند و پرشور در ستایش ایزد آمده است که او چشم بر خانمان‌های آریانی و ایرانی برمی‌گمارد. مباد کسی در میان آنان به کژی، دروغ و بیراهی دچار بیاید و پیمان را بشکند. به همان سال، شب‌هنگام با هزاران چشم این خانمان‌ها را می‌نگرد تا از دروغ و پیمان‌شکنی به دور و برکنار بمانند. از سوی دیگر، مهر یا میترا بر پایه انگاره و دیدگاهی، دین‌آوری بوده است که شصت سال پس از تازش اسکندر از مادر زاده می‌شود. او آیینی نو را به جهان می‌آورد.

 

کزازی ادامه داد: این آیین در زمانی کوتاه، هم در قلمرو جهانشاهی پهناور اشکانی درمی‌گسترد، هم راه به جهانشاهی روم می‌برد. در این سرزمین، آیین فراگیر و همگانی می‌شود. به گونه‌ای که در آن زمان که آیین ترسایی سربر می‌آورد، بزرگترین و نیرومندترین هماورد در برابر این آیین، آیین مهرپرستی یا میتراییسم بوده است. هنگامی که در باخترزمین آیین رومی از میان می‌رود، همچنان این آیین در دل فرهنگ ترسایی بر جای می‌ماند.

 

وی با بیان اینکه بسیاری از بنیادها، نهاد‌ها و باور‌های این فرهنگ از آیین مهری ستانده شده است، بیان کرد: شب یلدا، شب زایش مهر است، در این جشن باشکوه، مانند جشن‌های ایرانی، خوانی ویژه و نمادین گسترده می‌شود که آن را خوان شب یلدا می‌نامیم. بر این خوان، میوه‌هایی نهاده می‌شود که در پیوند با خورشید هستند که من تنها به یکی از آن‌ها بسنده می‌کنم. انار، میوه‌ای مهری است. نشانه‌ای نمادین از خورشید است. هم در رنگ به خورشید می‌ماند و هم در گردی و گوی‌وارگی. از همین روی است که هر ایرانی بر خود بایسته می‌داند به هر شیوه که می‌تواند این میوه را بیابد و بر خوان شب یلدا بنهد.  

 

این استاد بازنشسته دانشگاه تصریح کرد: ایرانیان شایسته می‌دانستند که این شب را زنده بدارند و تا پگاهان و دمیدن خورشید بیدار بمانند. پاره‌ای از هنجار‌ها و آیین‌ها در جشن شب زایش به همین بیدار ماندن برمی‌گردد. می‌خواستند سر خویش را گرم بدارند و گذر زمان را از یاد ببرند. از همین رو هنجار‌ها و رفتار‌هایی پدید آمده است که یکی از آن‌ها که هنوز هم به گستردگی رواج دارد، آیین برخوانی دیوان حافظ است. یکی از ایرانیان به خواست گروهی که گرد آمده‌اند، فالی با خواجه دانای راز شیراز، آن ترجمان جهان نهان می‌زند، غزلی که با فالزنی یافته است، می‌خواند و می‌کوشد راز‌های آن را بگشاید. کسانی که گردآمده‌اند، اندیشه‌ای را در نهان از دل می‌گذرانند، یا پرسشی را با روان تابناک خواجه درمیان می‌نهند و می‌کوشند گزارش آن اندیشه یا پاسخ آن پرسش را در آن غزل بیابند.

 

 

در ادامه این آیین نکوداشت که به صورت مجازی برگزار شد، جعفری قنواتی درباره یلدا و فرهنگ مردم در این شب گفت: برخلاف ادبیات و فرهنگ رسمی که اصطلاح یلدا رایج است، در ادبیات فولکلور در همه نقاط ایران، این اصطلاح کمتر رایج بوده و شب چله بیشتر گفته می‌شد، اما طی بیست سال اخیر، اصطلاح یلدا در ادبیات رسمی رایج‌تر شده است. نقطه جالب اینکه از آذربایجان تا جنوب تا شرق که به گویش‌ها و لهجه‌های گوناگون صحبت می‌کنند، چله کاربرد دارد و این بازتابی از وحدت مردم ایران است و امیدوارم این وحدت ملی برقرار بماند.

 

وی با اشاره به افسانه‌های شب یلدا در فولکلور افزود: افسانه‌هایی همچون دیو و خورشید یا پیرمرد و پسرانش در میان مردم وجود دارد. اما علاوه بر این، آداب و آیین‌هایی مانند قربانی کردن وجود دارد که بازتابی از آیین‌های کهن ایرانی است. در  برخی از شهر‌های استان فارس، مردم اعتقاد داشتند که شب چله موقعی بود که سیاوش را به شهادت رسانده‌اند و به همین دلیل این شب را نحس می‌دانستند و گاو سیاهی را در این شب برای دفع نحوست شب چله و افزایش برکت قربانی می‌کردند و پوست آن را در پارچه سفیدی می‌گذاشتند و آن را از درخت که نماد زایش است، آویزان می‌کردند و تا صبح بیدار می‌مانند به آوازخوانی و نقل قصه و جشن می‌پرداختند و با طلوع اولین پرتو‌های خورشید، باز هم شروع به جشن می‌گرفتند.

 

جعفری قنواتی ادامه داد: سفره شب چله نیز جزء سفره‌های مقدس در آیین ایرانی است. آجیل ویژه این شب بستگی به محصولات کشاورزی هر منطقه داشت. سه میوه انار، سیب و هندوانه در باور‌های مردم ایران میوه‌های بهشتی هستند و در این سفره جای می‌گرفت.  

 

وی در ادامه بیان کرد: از موارد دیگری که در میان مردم رواج داشت، قصه‌گویی، شعرخوانی، شاهنامه‌خوانی، کتاب‌خوانی، داستان‌های امیرارسلان، ابومسلم‌نامه، سلیم جواهری و ... را در شب چله می‌خواندند. همچنین با دیوان حافظ فال می‌گرفتند. البته در برخی مناطق ایران، نمایش‌هایی از داستان رستم و اسفندیار برگزار می‌شد.