مروری بر آداب و رسوم لرستانی‎ها در محرم

به گزارش ایکنا از لرستان، محرم در لرستان دارای آداب و رسوم خاصی است و مردم این استان در ايام محرم در قالب مراسم و برنامه‌هایی از جمله برپایی سقاخانه، علم‎بندان، چهل منبر، سينه‎زنی، شام غريبان و... به‌ نوعی ارادت خود را به امام حسين(ع) و مقوله عاشورا نشان می‎دهند که در ادامه به گوشه‎ای از آداب و رسوم و اعتقادات و باورهای مردم لرستان كه نشان از اعتقاد راسخ آنان به تشيع و مکتب سرخ حسینی است اشاره می‎‎شود.

سقاخانه

يكی از مهمترين نذرهای مردم لرستان به پا كردن سقاخانه است كه به‎صورت موروثی تداوم پيدا می‎‎كند. سقاخانه تكيه‎ای است كه نذركنندگان چند روز قبل از شروع محرم، معمولاً نزديک‎ترين اتاق به در ورودی حياط خانه را كاملاً سياه‌پوش می‌كنند. در بالای سقاخانه منبری به پا می‎كنند كه رو به قبله است و بيشتر از سه پله دارد و اين منبر را با چراغ‎های نفتی و گلدان می‎آرايند. چراغ‎های اين منبر هر شب روشن می‎شود به‎جز شام غريبان. دو طرف منبر را با پارچه‎های قرمز و سياه به ياد حضرت قاسم(ع) می‎پوشانند. گاهی نيز قنداق و گهواره حضرت علی‎اصغر(ع) را به شكل نمادين ساخته و جلوی منبر می‎گذارند .خانواده‎هايی كه سقاخانه برپا می‎كنند از اول شب در حياط خانه را باز می‎گذارند و با پخش نوارهای سينه‎زنی و مداحی اعلام می‎دارند كه در اين خانه، سقاخانه برپا است. اتاق كناری سقاخانه محل تجمع زنان است. صاحب‌خانه هم با خرما، گلاب و چای از آنان پذيرايی می‎‎كند. اين مراسم در 10 شب اول محرم از مغرب تا نيمه‎های شب ادامه پيدا می‎كند.

علم‎بندان

در روستاهای لرستان رسم علم‎بندان انجام می‌شود. در شهر از علامت‎هایی چند پَر استفاده می‎‎كنند و آنها را آذين می‎بندند. طول علم سه يا چهار متر است كه از چوب بيد تهيه می‎شود. علم‎بندان معمولا در اول ماه محرم يا روز ششم محرم انجام می‏‎شود. در این مراسم كه علم را با پارچه‏‎های سبز پوشش می‎دهند بعد از بستن علم به اهالی محل خبر می‌دهند و آنان نيز لباس‌های نوی خود و يا لباس‎های دختران دم ‏بخت و يا جوانان ناكام خود را تحويل می‎دهند. سپس اين لباس‎ها را بالای علم قرار داده و يک دست فلزی را به نشان دست حضرت عباس(ع) بر بالای علم قرار می‎دهند و گاهی بر بالای علم كبوتری را می‎بندند تا در موقع حركت، كبوتر به پرواز درآيد. پس از آماده كردن علم آن را در روز تا سوعای حسينی بيرون می‎آورند.

چهل منبر

سقاخانه‎ها در عصر تاسوعا كمی زودتر گشوده می‎شود. زيرا بايد برای پذيرایی نذر چهل منبر آماده باشد در اين روز بانيان سقاخانه‎ها در كنار منبری كه درست كرده‎اند مجمعه‎ای بزرگ و پُر از خَره كه اين خَره شامل خاک رس و آب و گاهاً گلاب است درست می‎كنند. برای اينكه نذركنندگان شمع‎هايشان را در آن روشن كنند همچنين ظرفی را پُر از خرما يا نقل برای نذركنندگان كنار منبر قرار می‎دهند. نذركنندگان كه بيشتر خانم هستند به چهل منبر در چهل خانه سر می‎زنند و در كنار منبر زانو می‎زنند و حاجت می‎طلبند و گاهی افرادی ‎كه به حاجت خود رسيده‎اند برای ادای نذر در كنار منبر حضور پيدا می‎كنند. هفت صلوات می‎فرستند و از حضرت ابوالفضل(ع) استدعا می‎كنند كه وسيله شفاعت و حاجت‎شان شود. كسانی ‎كه حاجت دارند نقلی يا خرمايی را برمی‎دارند و همچنين يک شمع را، هنگامی‎كه حاجت‎شان برآورده شد تعهد می‎كنند در سال‎های بعدی به‎جای گرفتن نقل چهل شمع در چهل سقاخانه روشن كنند.

سينه‎زنی

از جمله مراسم عزاداری در لرستان عزاداری صبح روز عاشورا در حمام‎ها است. در صبح روز عاشورا از سپيده آفتاب تا چندی پس از طلوع آفتاب حمام‎ها باز هستند. حمامی‎ها سطل بزرگی از خرَه(گلاب، آب، خاک رس) درست می‎كنند و در كنار در ورودی حمام قرار می‎دهند.

افرادی‎ كه می‎خواهند در اين مراسم شركت كنند سر و بدن خود را به خَره آغشته می‎كنند و وارد حمام می‎شوند و شروع به سينه‎زنی می‎كنند. اين مراسم بدون وقفه تا طلوع آفتاب ادامه پيدا می‎كند، چراكه به‌جای عزادارانی كه سر و ‎ صورت را شسته و از حمام خارج می‎شوند افراد ديگری وارد می‎شوند و اين مراسم را ادامه می‎دهند. پس از اين مراسم سر و صورت خود را می‎شويند و از حمام گرم وارد حمام سرد شده و از آنها به صرف صبحانه پذيرايی می‏‎شود. خوردن اين صبحانه با ذكر «يا حسين» و صلوات برای عزاداران و روح درگذشتگان همراه است. اين مراسم با اذكار «عزيزان قتل شاهان است امروز / حسين تا چاشت مهمان است امروز / گلوی نازک بی‎شير اصغر / نشان تيرعدوان است امروز» همراه است.

هيئت‎ها و دسته‎های عزاداری

مسئولان هيئت‎ها كه سرهيئت خوانده ‎می‎شوند تابلويی را در محل تجمع‎شان نصب می‎كنند و به آماده كردن وسايل عزاداری و جمع كردن نذرها اقدام می‎كنند و با شروع محرم به عزاداری می‎پردازند. افرادی هم هيئت را به خانه‎هايشان دعوت می‎كنند، در مقابل منزل آن شخص سينه‎زنی و نوحه‎خوانی می‎كنند و بعد از روضه كوتاهی با ذكر «يا حسين» و صلوات از جلوی منزل حركت كرده ذكر جديد را شروع می‌كنند. كسانی هم كه فقط برای تماشا آمده‌اند با منقل و اسپند برای ادای نذر خود جلو می‎آيند. هركس عزاداران را به منزل خود دعوت می‎كند از عزاداران نيز پذيرايی می‎كند.

نوحه‎هايی كه در دهه محرم خوانده می‎شود در ذكر مصيبت امام حسين(ع) و يارانش است. ولی در شب هشتم نوحه اغلب در شهادت و دلاوری حضرت علی‌اكبر(ع)، در شب تاسوعا در ذكر حضرت عباس(ع) و شب عاشورا در ذكر امام حسين(ع) است. دختران و زنان نيز در اين مراسم‎ شركت می‎كنند و با يک دست سينه می‌زنند.

شام غريبان

مراسم دهه اول محرم، با مراسم شام غريبان به اتمام می‎رسد. در غروب روز عاشورا مردم با پای برهنه، سياهپوش با فانوس و شمع، مردان در جلو و جماعت زنان شمع به دست از عقب به راه می‎افتند. يک نفر سفره‎ای پُر از كاه به همراه دارد كه بر سر عزاداران می‎‎ريزد. خيل عزاداران با طبق‎هايی از خرما و نان و شمع‎هايی روشن، به راه می‎افتند. از خرابه‎ها عبور می‎‎كنند و به خانه‎هايی كه در اين 10 شب سقاخانه به راه انداخته بودند می‎روند. ولی داخل سقاخانه نمی‎روند فقط در حياط خانه ذكر شام غريبان می‎خوانند و در مصيبت طفلان حسين نوحه می‎سرايند. اگر صاحب خانه نذری داشته باشد در اين طبق‎ها قرار می‎دهد و با آنها همراه می‎شود اين مراسم در مسجد يا منزل سرهيئت خاتمه می‎يابد.

ارادت لرها به حضرت ابوالفضل(ع)

چهارده معصوم، دوازده امام، پنج تن آل‎عبا، پشتيبان و گواه مدعایی مردمان مسلمان اين سرزمين است. هر یک از معصومين با مشخصات خاص خود و با وجهه‎ای كه در نزد خداوند دارند شاهدی برحق بودن مردم قرار می‎گيرند. حضرت ابوالفضل(ع) جايگاه بالایی در دل مردم لرستان دارند. به‎عنوان مثال مردم بروجرد حضرت ابوالفضل(ع) را «ميرغضب امام علی(ع)» می‎دانند و اعتقاد دارند كه غضب و خشم ايشان در حق ظالمان بسيار گيراست؛ به همين دليل به سادگی نام مبارک ايشان را به‎عنوان سوگند بر زبان نمی‎آورند.

مردم لرستان در رابطه با عاشورا اعتقاداتی دارند اینکه در روز عاشورا زنان دوخت و دوز نمی‎كنند. مردم كشاورز هيچ‌گونه كار كشاورزی انجام نمی‎دهند و در روز عاشورا زمين‌ها را آب نمی‎دهند زيرا معتقدند كه آب بستن به زمين در چنين روزی ناروا و گناه است و با اين كار ممكن است زمين زراعی‎شان خشک شود. كسانی ‎كه دام دارند شير دام‌هايشان را می‎‎دوشند و به فقرا می‎‎دهند. برخی نذر می‎‎كنند كه در اين روز خَره (خاک رس، گلاب، آب) درست كنند و در اختيار عزاداران قرار دهند. خَره‎گيران بعد از عزاداری به حمام می‎‎روند. حمام‎ها نيز در اين روز مجانی است. مردم معتقدند خَره را از لباس سياهی كه برای امام حسين(ع) تهيه شده نبايد جدا كرد و بايد منتظر ماند تا خودش به مرور از آن جدا شود.