پیوند مهرورزی و همدلی در قاب یلدا

شب یلدا یا به اصطلاح عوام شب چله همچون شب عید نوروز و چهارشنبه‌سوری یکی از شب‌های به یادماندنی برای مردم ایران است و همه به ویژه کودکان و نوجوانان از ابتدای آذر منتظر رسیدن چنین شبی هستند. شب یلدا بلندترین شب سال بوده  و از قرن‌های گذشته مورد توجه همگان بوده است. این شب از غروب روز 30 آذر تا سحرگاه روز اول دی ماه به طول می‌انجامد که به تناسب فرهنگ، آداب و رسوم مورد استقبال همه مردم قرار می‌گیرد. افرادی همچون ابوریحان بیرونی از شب یلدا به عنوان «میلاد اکبر» در معنای میلاد خورشید یاد می‌کند. این دانشمند بزرگ ایرانی در کتاب «الباقیه» گاه‌شمار، جشن‌های ایران باستان و تقویم اقوام مختلف را مورد تحلیل قرار داده است. ابوریحان در کتاب «قانون مسعودی» آورده است: «اولین روز از دی‌ماه را خرم‌روز یا خُره‌روز می‌نامند. خور روز یعنی روز خورشید؛ روز تولد خورشید که شکست ناپذیر است. این روز منتسب به اهورامزدا و یکی از روزهای چهارگانه جشن‌های دیگان (هم نام شدن روز و ماه) است».

آداب و رسوم شب یلدا

انجام آداب و رسوم زیبایی خاصی به این شب داده و تفاوت فرهنگ‌ها، آداب و رسوم‌ در قبایل مختلف به زیبایی آن می‌افزاید. آتش، قصه‌گویی، مثل‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، گرفتن فال حافظ نمادهایی از شب یلدا هستند. یکی دیگر از آداب این شب سفره‌آرایی است، سفره‌آرایی امروز با سفره‌آرایی شاید دو یا سه دهه قبل بسیار متفاوت است. سفره‌های گذشته رنگ تجمل‌گرایی به خود نگرفته بود، اما باید ببینیم سفره این شب که یکی از شب‌های به یادماندنی برای کودکان و نوجوانان است چقدر هزینه دارد. با قیمت سرسام‌آور میوه، آجیل، خشکبار و ... سفره‌ها با چه قیمتی پهن می شود و در سال‌های اخیر این سفره زیبا و خاطره‌انگیز چه میزان کوچک و کوچک‌تر شده است. شرایط بد اقتصادی شب یلدا و دیگر شب‌ها همچون عید نوروز را به یکی از شب‌های پر از استرس برای پدر یا مادری که نمی‌تواند خوراکی مورد علاقه خانواده را تأمین کند تبدیل کرده است. کاش افراد متمول سفره خود را قدری کوچک‌تر کنند تا افراد بی‌بضاعت شرمسار فرزند خردسال خود نباشند.

البته از حق نباید گذشت و همه نیک می‌دانیم وقتی پای خیرین در میان باشد کمی خیالمان راحت می‌شود. خیرین، گروه‌های جهادی و مردم عادی که شاید خود وضعیت مالی مساعدی هم نداشته باشند در لحظه به لحظه زندگی کنار خانواده‌ها با درآمد ناچیز هستند و اعتقادشان بر  جمله «قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود» باعث می‌شود که عقب ننشینند. در 2 سال اخیر که شاهد شیوع بیماری کرونا هستیم موج همدلی مردم نیز بیشتر شده است و از هر فرصت و مناسبتی برای خدمت‌رسانی استفاده می‌کنند. قلب‌های عاشق در کنار هم پیوند خورده و شادی خود را با دیگران تقسیم می‌کنند. سال گذشته مدافعان سلامت ثانیه ثانیه عمر خود در زیباترین شب‌ها را نثار سلامتی بیماران به ویژه بیماران کرونایی کردند و جای سفرکردگان این مجموعه امسال بین همکارانشان خالی است.

در گفت‌و‌گوهای خودمانی با مردم بدون اینکه خود را معرفی کنم متوجه شدم اکثر شهروندان قصد دارند که داشته‌های خود هرچند ناچیز را با دیگران تقسیم کنند. گویی پیوند انسانیت و همدلی در قاب یلدا و نوروزها را می‌توان به نظاره نشست. آری! مردم عادی از ظاهرسازی برای تجمل‌گرایی خسته شده‌اند و به دنبال راهی هستند که به آرامش فکری و روحی برسند، اما با وجود تعدادی از افراد متمول و فخرفروش که این شب‌ها را مجالی برای فخرفروشی بیشتر می‌پندارند داشتن آرامش کمی سخت و قیمت آن سیر صعودی داشته است. در این حشر و نشرهای دوستانه با اعظم‌بیگم پورنفیسی که سن و سالی داشت همکلام شدم با لهجه زیبای اراکی به من گفت: «دختر جان چشم و هم‌چشمی عاقبت خوبی ندارد و همیشه به خاطر داشته‌هایتان خدا را شکرگزار باشید. او بدون اینکه بداند من چه کسی هستم ادامه داد: همه چیزم را از قرآن را دارم و با اینکه سواد زیادی ندارم اما روح قرآن در وجودم جریان دارد. همیشه خدا را به خاطر داشته باشید و از بنده خدا غافل نشوید». در ادامه با خانمی جوان و امروزی صحبت کردم که در مورد شب یلدا گفت: «سال‌های قبل شب چله زیبایی خاصی داشت. سفره مادربزرگم قرمز با حاشیه طلایی بود و می‌دیدم که با عشق سفره را برای ما آماده می‌کند. عطر خوش کلوچه خانگی‌اش هنوز در خاطرم هست، اما امروز نه از آن سفره خبری هست نه مادربزرگ. سفره یلدایی نمانده و شاید اکثر مردم قدرت خرید اندک اقلام را نیز نداشته باشند باید برای آنان فکری کرد تا بتوانیم همه در کنار هم شاد باشیم».

از «انار» در سوره‌های مبارک «انعام و الرحمن» نام برده شده و توصیه‌هایی نیز برای مصرف این میوه شده است. گردو نیز از جمله تنقلات مفید در این شب و دیگر شب‌های زمستانی است و مولا علی (ع) فرمودند: «خوردن گردو در زمستان و فصل سرما، کلیه‌ها را گرم و سردی را از بدن دفع می‌کند.

قرآن یار دیرین شب یلدا

قرآن یار دیرین سفره نوروز و یلدا است و جزو اولین عناصر چیدمانی محسوب می‌شود. تقریباً هیچ سفره نوروز و یلدایی را بدون قرآن شاهد نیستیم و این امر نشان از عرق درونی همه ما مسلمانان دارد و در واقع این مصحف شریف فصل مشترکی بین همه آحاد جامعه است که فقیر و غنی از آن بهره‌مند هستند و با وجود کلام الهی سفره‌ها از شکوه بسیار برخوردارند. در شب‌های نزدیک به یلدا یا شب بعد از این شب مراسمی از سوی دستگاه‌های متولی قرآن با همین عنوان در سطح شهر برگزار می‌شد و قاریان و حافظان گردهم جمع شده و علاوه بر تلاوت آیات و دید و بازدید از کنار هم بودن لذت می‌بردند که این نعمت دلنشین سال قبل با شیوع کرونا از جامعه قرآنی سلب شد و امید است امسال شب‌نشینی یلدایی با سبک و سیاق جذاب البته با رعایت موازین بهداشتی جهت پیشگیری از اُمیکرون برگزار شود.

شب یلدا شب آموزش دیدن و آموزش دادن است و قرآن و مفاهیم آسمانی آن از جمله صله‌رحم، پرهیز از اسراف، دور بودن از تجمل‌گرایی و تقویت حس انسان‌دوستی  از جمله آموزه‌هایی است که باید به آن پرداخته شود. متأسفانه با وجود شرایط اقتصادی نه چندان مطلوب برای عموم هموطنان شاهدیم برخی خانواده‌ها اسراف را از حد گذارنده و حس زیبای در کنار هم بودن را با ریخت و پاش‌های بسیار از بین بردند. همه ما بدون تردید آیه «کُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ، بخورید، بیاشامید ولی اسراف نکنید» را شنیده‌ایم، اما مهم این است چه میزان اجرایی کرده و در سایه عمل به این فرمان الهی از تهیدستان دستگیری می‌کنیم.

امسال رنگ و بوی یلدا فاطمی است و این شب با شب‌های ایام فاطمیه مقارن شده است. در هیچ جای اسلام و قرآن شادی حلال مورد سرزنش و نکوهش قرار نگرفته است و از آنجا که شب یلدا یکی از شب‌های آیینی و کهن است، لازم است حرمت این شب از سوی ما شهروندان حفظ شود. انجام مهمانی و دورهمی شرعاً حرام نیست، مگر اینکه این دورهمی به قصد توهین به ساحت مقدس حضرت فاطمه(س) باشد. مراقب باشیم دل‌خوشی‌ها با معصیت گره نخورد.

30 آذر سال 1400 آخرین یلدای قرن را در کنار هم تجربه می‌کنیم. بسیار امیدواریم امسال که آخرین یلدای قرن است آخرین سال فراغ از حضرت ولی‌عصر(عج) و غیبت ایشان و آخرین سال زیستن با کرونا باشد. امسال در دوری ایشان باید بگوییم مولای ما! سال‌ها به دنبال هم می‌آیند و می‌روند و کسی نمی‌داند بدون تو تمام شب‌های ما یلدا است و بیا شب‌های تیره و تار و ما را به وجود مبارک خود روشن کن.

یادداشت از مریم روشن، سردبیر ایکنا مرکزی