مسجد تاریخانه دامغان؛ دومین مسجد قدیمی ایران

به گزارش ایکنا از سمنان، مسجد تاریخانه، یکی از معروف‌ترین آثار تاریخی شهرستان دامغان است که بسیاری حتی نام این شهر را با نام تاریخانِه عجین می‌دانند این مسجد مهم‌ترین بنای بازمانده از قرون نخستین اسلام در کشور است که حتی جلوس اولین خلیفه عباسی بر تخت در سال۱۳۲هجری قمری را به چشم دیده است.

مسجد تاریخانه دامغان یکی از بهترین نمونه‌‌های اولین مسجدها و از قدیمی‌‌ترین بناهای پس از اسلام است. این مسجد بعد از مسجد فهرج، قدیمی‌ترین مسجد ایران است.

نام دیگر این مسجد، مسجد چهل‌ستون است. در زمان‌های قدیم به مکان‌هایی که در ساخت آن‌ها از ستون‌های زیادی استفاده می‌شده است چهل‌ستون گفته می‌شد. 

مسجد تاریخی تاریخانه دامغان نمونه‌ای بسیار زیبا و کامل از مساجد قرون اولیه اسلامی در کشور است. این مسجد یکی از قدیمی‌ترین مسجدهای ایران است. همان‌طور که گفته شد این مسجد پس از مسجد فهرج به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین مساجد ایران شناخته می‌شود. تاریخ ساخت این مسجد به تاریخ صدر اسلام بازمی‌گردد. از نظر قدمت این مسجد در بین مساجد قدیمی ایران جایگاه دوم را دارا می‌باشد.

نام‌گذاری یک بنا به نام چهل‌ستون بیانگر این موضوع است که در ساخت آن از ستون‌های بسیار زیادی استفاده شده است نه این که این بنا صرفه چهل ستون داشته باشد. به این دلیل مسجد تاریخانه به مسجد چهل‌ستون نیز شهرت دارد زیرا در ساخت آن از ستون‌های بسیار زیادی استفاده شده است.

بر اساس پژوهش‌های انجام شده، قبل از این‌که اعراب بر ایران تسلط پیدا کنند این مسجد یک آتشکده بوده که بعدها به مسجد تاریخی تبدیل شده است. ساختمان این بنا نیز به سده دوم هجری مربوط می‌شود و نحوه ساختن ساختمان آن نیز به شیوه ساختمان‌های دوران ساسانی انجام‌گرفته است

وجه تسمیه این بنا «تاری» به معنای خداست و «تاریخانه» یعنی خدای خانه که این مسجد که نمونه‌ بسیار زیبا و کاملی از مساجد قرون اولیه‌ اسلامی در ایران است بعد از مسجد فهرج یزد که قدیمی‌ترین مسجد ایران و مربوط به صدر اسلام، نیمه‌ی قرن اول هجری است، از نظر قدمت دومین جایگاه را در بین مساجد کهن ایران‌ زمین دارد.

پوشش مسجد‌، با طاق‌‌های گهواره‌‌ای بر روی قوس‌‌ها و ستون‌‌های مستحکم صورت گرفته است. امروزه طاق‌‌های گهواره‌‌ای مسجد فرو ریخته‌‌اند‌، ولی در شکل اصلی قابل مقایسه با طاق‌‌های گهواره‌‌ای مسجد جامع فهرج بوده‌‌اند.

همچنین برای نگهداری طاق‌‌ها‌، ستون‌‌های عظیمی از آجر بر پا شده که توسط قوس‌هایی به همدیگر و به دیوار وصل شده‌‌اند. بر روی این قوس‌‌ها نیز‌ دیواری به بلندی یک متر ساخته و سپس طاق گهواره‌‌ای را بر آن سوار کرده‌‌اند. قوس‌های بالای ستون‌‌ها به صورت بیضی از آجر ساخته و در بالا به آرامی شکسته شده‌‌اند.

برای حفظ تعادل و اتصال محکم قوس‌‌ها به ستون از قطعات چوب استفاده شده و دهانه طاقی که در مرکز رواق به سمت قبله قرار می‌‌گرفته‌، از دهانه‌‌های دیگر عریض‌‌تر و بلندتر ساخته شده و بیانگر مراحل اولیه شکل‌‌گیری ایوان در مساجد شبستانی ایران است. بدین ترتیب‌، علاوه بر تداوم سنت معماری دوره ساسانی‌، به مرکز جایی که محراب و منبر در آن قرار دارد، اهمیت خاصی شده است.

در سمت چپ، نمای سه بعدی از کاخ سروستان به چشم می‌‌خورد و در سمت راست، نمایی از فضای شبستان جنوبی. نحوه قرار گرفتن طاق‌ها بر ستون‌‌ها به وضوح متأثر از هنر ساسانی است.

در بخش غربی مسجد‌، بناهای وابسته‌‌ای وجود داشته که امروزه به طور کامل از بین رفته‌ اند؛ از جمله این بقایا می‌‌توان به یک مناره با مقطع چهار گوش اشاره کرد.

درکنارمسجد تاريخانه دامغان‌، مناره ساخته شده که 6٫5 متر مربع وسعت داشته و دارای تزیینات آجری بسیار زیبا به شیوه سلجوقی است.

در كنار اين مناره‌، در دوره سلجوقی، مناره دايره‌ شكل ديگری ساخته و به اين مجموعه اضافه شده كه دارای كتيبه‌‌ای به خط كوفی مشتمل بر آيات قرآنی بوده كه به نام بانی آن، بختيار، فرزند محمد در تاريخ 420 هجری نام‌‌گذاری شده است. محيط آن در پايين 13 متر است كه كم كم از آن كاسته میشود و در بالا به 6٫8 متر می‌رسد.

مناره اولیه مسجد تاریخانه در داخل مسجد بوده که تخریب شده و در ساخت آن از خشت استفاده شده بود و پلان آن با توجه به نقشه آندره گدار، مربع شکل بوده است.

مناره کنونی مسجد تاریخانه در جنب مسجد بنا شده و مانند برخی دیگر از ابنیه استان سمنان به دستور ابو حرب بختیاربن محمد حاکم ایالت قومس در دوران غزنویان ساخته شده ، این مناره سکو ندارد و مستقیما از روی زمین و با محیط دایره ایجاد شده و هر چه به ارتفاع مناره اضافه می‌شود از قطر آن کاسته می‌شود.

مناره دارای 26 متر ارتفاع و 86 پله است و نقوشی از آجر در روی منار هست که به منزلهٔ نما و تزیین آن است.

تاريخانه دامغان‌، يكی از كهن‌‌ترين ساختمان‌‌ها در شيوه خراسانی است. بار بنا به شدت تحت تأثير معماری ساسانی و شبيه ساختمان‌ها و كاخ‌‌های سروستان و فيروز آباد است.

درباره تاريخانه و زمان ساخت بنای اوليه آن، صاحب‌‌نظران بسياری بحث كرده‌‌اند. نويسنده مرآه البلدان، دستور ساخت تاريخانه را به امير المؤمنين علی (علیه السلام) نسبت داده و آندره گدار، تاريخ ساخت اين بنا را اواسط قرن دوم هجری ذكر كرده است. آرتور پوپ، ساخته شدن اين مسجد را بين سال‌های 130 تا 170 هجری دانسته و محمد كريم پيرنيا تاريخ ساخت آن را حدود 150 هجری می‌داند.

در زمان بازسازی مسجد در قرن سيزدهم هجری، به جای طاق‌‌های مازه‌‌دار (بيضوی) اصلی كه اغلب فرو ريخته بودند‌، طاق‌های نوك‌ تيز جناغی بنا شدند، هر چند كه در بخش‌ هايی از بنا‌، نمونه‌ هايی از طاق‌‌های مازه‌ دار اوليه به چشم می‌خورد.

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.