«برات»؛ سنتی از تجلی مرگ تا امید زندگی

خراسانی‌ها به سه شب قبل از فرارسیدن نیمه شعبان، «شب‌های برات» یا «شب‌های چراغ برات» می‌گویند. در این روزها مردم بر سر مزار رفتگان خود با خواندن فاتحه، دعا و قرآن آرامش را طلب می‌کنند. برخی از پژوهشگران تاریخی بر این باورند که رسم چراغ برات پیش از حضور اسلام در ایران با شکلی مشابه وجود داشته است، اما با ورود اسلام به ایران این رسم با آیین‌های اسلامی گره خورده و توجه همزمان به مرگ و زندگی را جلوه‌گر شده است.

مردم خراسان ایام برات را از روزهای ویژه به‌شمار می‌آورند و بر این باورند که در آن مردگان اعمال ما را می‌بینند و به همین‌ جهت باید خیراتی را نذر آرامش روحشان کرد. زندگان نیز با روشن کردن چراغ انفاق و احسان و توسل به امام عصر(عج) آرامش زندگی دنیوی را برای خود بخرند.

زهره احمدی، یکی از شهروندان بیرجندی که بر سر مزار پدر و مادرش حضور دارد، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌جنوبی گفت: زندگی و یاد مرگ دو مفهوم در هم پیوسته است؛ نمی‌توان بدون یاد مرگ، زندگی کرد و بدون توجه به زندگی به فکر مرگ بود.

وی افزود: تا پیش از این با حضور پدر و مادرم و اکنون که آن‌ها در این دنيا نیستند بر سر مزار آنان این روز را گرامی‌ می‌داریم؛ در خاطرم هست که با پدر و مادرم بر سر مزار رفتگان حاضر می‌شدیم و به دعا می‌پرداختیم.

تجملات را در فرهنگ برات دخیل نکنیم 

این شهروند بیان کرد: چالش بزرگ این مراسم سنتی ورود بسیاری از تجملات و چشم و هم‌چشمی‌هاست که باعث می‌شود مسیر این آیین از هدف اصلی آن خارج شود، اما یادمان باشد این روز روزی به نام یاد مرگ است که نباید این مفهوم از یاد برود.

رضا ملکی، شهروند دیگری که بر سر مزار برادرش حاضر شده است، می‌گوید: یک روز ما بر سر مزار دیگران می‌آییم و روزی دیگر، دیگران بر سر مزار ما. این چرخش و دور روزگار است که مفهوم ناپایداری دنیا را می‌رساند. وقتی در محیط آرامستان حاضر می‌شویم یادمان می‌آید که این زندگی فانی است.

وی افزود: علاوه بر این گذراندن یک روز کامل در کنار مزار رفتگانمان یاد مرگ را بر ذهن ما متجلی می‌کند، یادی که در روایات و آیات نیز به آن تأکید شده و نباید در هر لحظه زندگی از آن دور شد.

ملکی ادامه داد: عدم حساب کردن روی زندگی دنیایی و یادی که هر لحظه تو را به سمت معاد سوق می‌دهد باعث می‌شود مراقب رفتارها و اعمالمان بوده و اگر فراموش کردیم که مرگ ما نیز روزی فرامی‌رسد، این یاد که مانع گناه شده، دوباره در خاطرمان زنده شود.

به چرایی آیین برات بیندیشیم

حجت‌الاسلام سیدرضا هاشمی، استاد حوزه علمیه خراسان‌جنوبی در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا در خصوص رسم‌های دیرینه‌ای که انسان را به خداوند نزدیک می‌کند، گفت: برات از سنت‌های دیرینه خراسان‌جنوبی‌هاست که توجه به مفهوم مرگ و معاد در پیشانی آن قرار دارد.

وی افزود: احترام و یا توجه به مردگان و یا مفهوم معاد مهم‌ترین امری است که در میان اعتقادات مردم و در رأس این آیین قرار دارد. اصل دیگر توجه به خیرات برای آمرزش روح رفتگان و توجه به نیازمندان از رهگذر یاد درگذشتگان بوده که در اسلام توصیه شده است.

این استاد حوزه علمیه بیان کرد: در این روزها که دعا به استجابت نزدیک بوده و یک روز پیش از ولادت حضرت مهدی(عج)، مردم دعا را در حق زندگی خود و همچنین آمرزش مردگان خود یکی از ضروریات می‌دانند و معتقدند نباید در این روزهای عزیز از طلب آمرزش کردن دور شد.

هاشمی ادامه داد: در روایات نیز از یاد مرگ و قیامت و از طرفی به‌گونه‌ای خوب زندگی کردن که انگار هیچ‌گاه مرگی در کار نیست بسیار سخن گفته شده است؛ چنانکه امام حسن(ع) فرمود: «و اعمل لدنياك‏ كانك تعيش ابدا واعمل لاخرتك كانك تموت غدا؛ برای دنیایت به‌گونه‌ای زندگی کن که انگار تا ابد زنده‌ای و برای آخرتت به‌گونه‌ای زندگی کن که انگار  فردا خواهی مرد.»

وی افزود: وقتی به این جمله می‌نگری مفهومی عجیب از تلاقی مرگ و زندگی را می‌یابی، اما وقتی تفکر می‌کنی می‌بینی باید توازنی از یاد مرگ بدون ایجاد مانعی در زندگی در درون خود ایجاد کنی؛ بعضی از افراد آن‌چنان غرق زندگی دنیایی شده که مرگ و دیدار با خداوند و حسابرسی اعمال را از یاد برده‌اند.

هاشمی ادامه داد: برخی ديگر از افراد نیز به بهانه یاد بسیار مرگ، از زندگی به‌عنوان نعمت خداوندی غافل شده‌اند که رفتار این افراد نیز مورد پذیرش اسلام نیست، چراکه تا زمانی که نعمت حیات در اختیار انسان است باید شکرگزار زندگی باشد.

وی افزود: این روایت بیانگر هر دو وجه از زندگی انسان یعنی زندگی دنیوی و اخروی است و آیین برات نیز با همین مفهوم پیوندی دیرینه دارد؛ کسی که گمان کند شاید همین فردا بمیرد، خود را آماده‌ ملاقات با خداوند کرده و از طرفی زندگی دنیایی خود را با این مفهوم سازگار می‌کند.

هاشمی ادامه داد: نکته دیگر این است که این آیین سنتی که همواره رسم کهن مردم خراسان بوده نباید رنگ تغییرات زمانه را پذیرفته و به تجملات آلوده شود؛ این امر که نشانگر رفتار انسانی و اعتقادات عمیق مسلمانی است، نباید از هدف خود دور شود که از مردم می‌خواهیم به این حوزه نیز توجه کنند.

وی یادآور شد: توجه به فرهنگ اسلامی که در بطن زندگی مردمان باایمان قرار دارد، نباید فراموش شده و یا جای خود را به تجملات دهد؛ این روز تنها باید به یاد مرگ و آمرزش طلبیدن بوده و نباید تجملات دنیوی و چشم و هم‌چشمی را در این سنت وارد کرد؛ باید بیش از هر امری در مفهوم و چرایی آن اندیشید‌.