غفلت از 20 میلیون سالمند در سایه جوانی جمعیت

محسن شتی، رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت در گفت‌وگو با ایکنا، به تبیین ابعاد سالمندی جمعیت پرداخت و گفت: سالمندی دو وجه مختلف و دو تعریف دارد که یکی سالمندی فردی و دیگری سالمندی جمعیت است. سالمندی فردی به مفهوم عبور از یک مرز سنی مشخص است که در کشور ما 60 سال به بالا محسوب می‌شود ولی در کشورهای پیشرفته سن ورود به سالمندی 65 سال به بالاست. یعنی کسی که در کشور ما سنش از 60 سال بالاتر می‌رود را سالمند می‌گوییم اما در کشورهای پیشرفته وقتی 65 ساله می‌شود گفته می‌شود سالمند هستید.

وی با تأکید بر اینکه یکی از پیشرفت‌های بشر این است که همه افراد بتوانند به سن سالمندی برسند و در سنین پایین‌تر به دلیل بیماری یا حوادث فوت نکنند، گفت: در طول سال‌های گذشته متوسط عمر ایرانی‌ها که به آن شاخص امید به زندگی گفته می‌شود، افزایش پیدا کرده و از حدود 50 تا 60 سال به 75 سال رسیده است که در خانم‌ها البته این سن حدود 80 سال هم هست که این موضوع یک دستاورد است که بابت پیشرفت در علم پزشکی و مراقبت‌های بهداشتی و درمانی و رشد بقیه حوزه‌های تکنولوژی محقق شده است.

آیا سالمندی مساوی ناتوانی است؟  

شتی در پاسخ به اینکه آیا سالمندی به صورت اجتناب ناپذیری به معنای بیماری و ناتوانی است؟ گفت: خیر؛ با گذشت عمر منطقی است که بعد از 60 سال به بعد ظرفیت‌های مختلفی که در جسم و روان انسان وجود دارد شروع به کاهش کند. یعنی ظرفیت حسی و حرکتی، روانی، شناختی و حافظه و ... کاهش پیدا می‌کند و همه این موارد باعث می‌شود توانمندی شما کاهش پیدا کند. 

وی تصریح کرد: اما آیا این افت و کاهش ظرفیت‌ها لزوماً در 60 سالگی اتفاق می‌افتد؟ خیر؛ این مسئله بستگی دارد به اینکه افراد چقدر شیوه زندگی سالم داشته باشند، چه قدر فعالیت بدنی خوب داشته باشند، از خودشان مراقبت کنند، تغذیه خوب داشته باشند و البته سهمی هم به ژنتیک مربوط است. اگر موارد مطرح شده خوب باشند و افراد سبک زندگی سالمی را داشته باشند، کاهش و افت ظرفیت به تأخیر می‌افتد اما اگر این مراقبت‌ها وجود نداشته باشد، بیماری‌ها و کاهش توان و ظرفیت زودتر شروع می‌شود و یا در سنین پایین‌تری افراد دچار مشکلات ناشی از افت ظرفیت می‌شوند. مثلاً همانطور که می‌بینیم افراد 40 ساله حتی دچار بیماری‌های مختلف هستند و ضعف و افت توانایی دارند اما 70 ساله و 80 ساله‌هایی را می‌بینیم که در مسابقات ورزشی شرکت می‌کنند؛ به همین دلیل سالمندی فردی به معنی بیماری و ناتوانی نیست.

چه زمانی یک جامعه سالخورده می‌شود؟

وی در خصوص سالمندی جمعیت نیز، گفت: سالمندی جمعیت ربطی به افراد ندارد و به این مفهوم است که درصد تعداد سالمندان در یک جامعه نسبت به جمعیت از یک حدی بالاتر می‌رود. وقتی درصد و نسبت سالمندان جامعه‌ای زیاد شود، می‌گوییم که جامعه در حال سالخورده شدن است.

شتی در خصوص اینکه چه اتفاقی می‌افتد وقتی جامعه سالمند می‌شود؟ گفت: وقتی تعداد افراد زیادی از مرز سنی مشخصی عبور کردند، با توجه به اینکه متأسفانه همه در دوران جوانی و میانسالی سبک زندگی سالمی نداشتند، وقتی جمعیتی سالخورده می‌شود، در آن جمعیت تعداد و نسبت بیشتری از بیماری‌ها و احتمال ناتوانی‌ها را خواهیم داشت. یعنی جمعیتی که به احتمال زیاد وابسته به دیگران هستند بیشتر خواهند شد. در برابر این مسئله، جمعیتی  که انتظار نمی‌رود در سنین کار باشند و بتوانند محصولی را تولید کنند و سرویس‌ و خدمات بدهند هم کمتر می‌شود. پس وقتی جمعیتی سالمند می‌شود نگرانی‌هایی ایجاد می‌شود از جمله کاهش نیروی کار، افزایش افراد وابسته، افزایش نسبت سرباری(شاخص سرباری به تعداد افراد بالای 60 سال و زیر 15 سال نسبت به کل جمعیت گفته می‌شود) به همین خاطر جمعیت سالخورده یا سالمند باعث می‌شود این نگرانی‌ها افزایش پیدا کند.

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت با تأکید بر اینکه آنچه عمدتاً در کشور نگران آن هستیم سالخوردگی جمعیت است، گفت: این مسئله دلایل متعدد دارد، کاهش باروری و تولد فرزندان باعث کاهش تعداد کودکان و نوجوانان می‌شود و افزایش مهاجرت که عمدتاً در سنین نوجوانی، جوانی و میانسالی اتفاق می‌افتد باعث سالخوردگی جمعیت می‌شود.

سالمندی جمعیت چه عواقبی دارد؟

وی در خصوص عواقب سالمندی جمعیت، گفت: وقتی تعداد افراد سالمند افزایش پیدا کند، تعداد نوجوانان و جوانان کمتر شود، نیرویی که باید کار کند، محصول تولید کند و ایجاد ثروت و خلق منابع کند کم می‌شود، در مقابل افرادی که مصرف کننده هستند و باید خدمات دریافت کنند بیشتر می‌شوند که موجب می‌شود دو اتفاق بد رخ دهد اول اینکه منابع برای هزینه‌کرد و ارائه خدمات به گروه سالمندان که شایسته دریافت خدمات مناسب هستند، نداریم و از سوی دیگر نیروی کار در کشور کم است و تولید و منابع کاهش پیدا کرده و به کشوری تبدیل خواهیم شد که نیازمند نیروی کار است و نمی‌تواند منابع لازم را تأمین کند.

شتی ادامه داد: از سوی دیگر بحث مراقبت از سالمندان هم مطرح است. وقتی جمعیت جوان کم داریم، کسی نیست که از سالمندان ما در منزل مراقبت کند و این افراد مجبور می‌شوند به خانه سالمندان بروند اما حتی با پیری جمعیت منابع لازم برای ارائه خدمات در خانه‌های سالمندان را هم نداریم و این یک سونامی است. یعنی سالمندی سونامی نیست اما اینکه ما برای مواجهه با آن آماده نباشیم یک سونامی و بحران است.

متخصص سالمندی به تعداد مورد نیاز نداریم

وی با ابراز نگرانی شدید از اینکه برای مواجهه با سالمندی اصلاً آماده نیستیم، گفت: ما متخصص سالمندی به تعداد مورد نیاز نداریم، نیروی انسانی متخصص ما برای پاسخ دادن به نیاز سالمندان تربیت نمی‌شوند، سالمندان ما مراقبت‌ها و خدمات مختلفی نیاز دارند اما درآمد خوب و کافی ندارند تا از خدماتی که نیاز دارند استفاده کنند، بیمه‌ها خدمات مورد نیاز سالمندان از جمله خدمات توانبخشی را پوشش نمی‌دهند و ... . همه اینها مشکلاتی است که باید به آنها بپرداریم.

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: البته ما در سیستم بهداشت با توجه به اینکه به دنبال پیشگیری هستیم، برای پیشگیری از بیماری و ناتوانی در سالمندان برنامه داریم وتلاش می‌کنیم با ترویج شیوه زندگی سالم سالمندان بیمار نشوند و دیرتر افت ظرفیت و ضعف و بیماری برای آنها اتفاق بیفتد.

وی افزود: به همین دلیل فعالیت بدنی کافی، تغذیه سالم و خودمراقبتی را بین سالمندان ترویج می‌کنیم تا سالمندی سالم و فعال داشته باشیم که اگر چنین سالمندی داشته باشیم نه تنها نگرانی‌هایی که مطرح شد را نداریم، یعنی قشر سالمند دیرتر به ناتوانی و سرباری می‌رسند، بلکه سالمندان با توجه به اینکه دارای کوله‌بار دانش و تجربه هستند می‌توانیم از خیر و برکات سالمندان در جامعه استفاده کنیم و سالمندان در محور خانواده حضور داشته باشند و کمک و مشاور خوبی برای جوان‌ترها باشند چرا که حضور آنها در خانواده باعث پیوند اعضا و کنار هم بودن اعضا می‌شود. نزدیک شدن نسل‌ها به هم نیز آسیب‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد یعنی اگر بتوانیم سالمندی سالم و فعال را ترویج کنیم و سالمندان بیمار نشوند نه تنها بار مالی این افراد بر خانواده وجود نخواهدداشت بلکه این افراد کمک جوان‌ترها هم خواهندبود.

شتی در پاسخ به این سؤال که اگر روند به همین شکل ادامه داشته باشند، چند سال دیگر به صورت عمیق در درون هر خانواده بحران سالمندی را تجربه خواهیم کرد؟ گفت: سال 1420 جمعیت سالمند ما دو برابر می‌شود یعنی اکنون 10 درصد جمعیت ما سالمند هستند، سال 1420، 20 درصد جمعیت کشور سالمند خواهند بود.

وی ادامه داد: همین اکنون هم در حوزه سالمندی بحران داریم و هرچه زمان می‌گذرد این بحران شدیدتر می‌شود. اگر چنانچه به سالمندان اولویت ندهیم و مراقبت‌های لازم را ایجاد و تربیت‌ نیروی انسانی را مدنظر قرار ندهیم، به در بسته خواهیم خورد. متأسفانه منابع در این حوزه به اندازه کافی دیده نمی‌شود و اگر از همین اکنون به مسئله سالمندی توجه نکنیم آسیب زیادی خواهیم دید اما اگر توجه کنیم، حتی با روند افزایش سالمندان در کنار توجه به سیاست‌های جوانی جمعیت، نه تنها نگرانی نخواهیم داشت بلکه چون سالمندی سالم و فعال ترویج می‌شود می‌توانیم از خیر و برکت سالمندان در جامعه استفاده کنیم.

رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت خواستار توجه بیشتر همه مسئولان به حوزه سالمندی شد و گفت: افراد بالادست سازمان برنامه و بودجه، دستگاه‌ها و وزرای مختلف و هیئت دولت باید به حوزه سالمندی توجه کنند و این حوزه با توجه به روند موجود باید اولویت کشور باشد.

وی تصریح کرد: حوزه سالمندی در کنار جوانی جمعیت دو حوزه مهم است که اگر از یکی غفلت کنیم باری بر دوش دیگری خواهد بود. اگر به جوانی جمعیت توجه نکنیم مشکل سالخوردگی خواهیم داشت، اگر به سالمندی سالم و فعال توجه نکنیم سیاست‌های جوانی جمعیت پیش نخواهدرفت. جوانی جمعیت فقط به عدد و سن نیست. ما نزدیک به 10 میلیون سالمند داریم که این تعداد در آینده نزدیک به 20 تا 30 میلیون نفر خواهند رسید و حتی اگر تعداد فرزندآوری و نرخ فرزندآوری را هم افزایش دهیم باز هم این 20 میلیون سالمند را در آینده خواهیم داشت و اگر نتوانیم از این سالمندان به درستی مراقبت کنیم این افراد دچار بیماری‌ها و ناتوانی‌های مختلف شده و بار سنگین مالی داشته و در کنار آن از خیر و برکات سالمندان سالم و فعال محروم خواهیم شد.